Miliony lat przed erą dinozaurów…
naszą planetą rządziły równie wspaniałe bestie.
Powstały dwie wielkie dynastie,
które walczyły o dominację.
Oto historia bitwy o podbój lądu…
która na zawsze zmieniła życie na planecie Ziemia.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ TRZECI OPANOWANIE LĄDU
500 MILIONÓW LAT TEMU
Przez większość historii Ziemi
ląd był nieprzyjazny dla życia.
Ta ponura, opustoszała kraina…
była bardziej jak powierzchnia Księżyca
niż dzisiejsza Ziemia.
Trudno sobie wyobrazić,
jak cokolwiek mogło zamieszkać w tak niegościnnym miejscu.
Ale spod fal,
gdzie życie kwitło przez ponad miliard lat,
wyłoniły się ciekawe formy życia, które jako pierwsze podjęły to wyzwanie.
Porosty wyglądają niepozornie,
ale są absolutnie wyjątkowe.
To owoc pionierskiej współpracy.
Nie są ani rośliną, ani zwierzęciem.
Porosty to dziwne połączenie grzybów i alg…
które dopiero razem
były w stanie pokonać skrajną wrogość jałowej Ziemi.
Ale nie były jedynie pionierami.
Dokonały przełomu.
W toku ich rozwoju…
ich maleńkie włókna pomogły rozłożyć skały
i wyprodukować pierwszą glebę…
co utorowało drogę dla roślin.
Mikrorośliny, takie jak mech, pojawiły się jako pierwsze.
Ich jednokomórkowe liście sprawiły,
że nie mogły rosnąć wzwyż,
ale mogły rozrastać się na boki.
Rozmnażały się szybciej niż porosty i wkrótce pokryły cały ląd,
którym rządziły bez przeszkód przez kolejne 40 milionów lat.
Ale miała nadejść zielona rewolucja…
która na zawsze zmieniła krajobraz Ziemi.
Kluczem było wytworzenie nowego związku,
ligniny.
Lignina wzmocniła ściany komórkowe roślin…
dzięki czemu mogły być większe i silniejsze niż kiedykolwiek wcześniej.
Rośliny nie były już skazane na życie przy ziemi,
więc zaczęły walczyć o wyżej położone obszary.
O dostęp do światła.
W końcu niektóre rośliny urosły tak wysoko,
że zaczęły górować nad otaczającym je światem.
Dzisiejsze sekwoje to naturalne drapacze chmur.
Osiągają wysokość ponad stu metrów
i są najwyższymi żywymi istotami, jakie kiedykolwiek istniały.
Ale sekwoja to tylko jeden z ponad 400 000 gatunków roślin,
najbardziej widocznych oznak życia na naszej planecie.
W odległej przeszłości Ziemi
pojawienie się roślin stworzyło nowe siedliska
dla kolejnych morskich najeźdźców.
345 MILIONÓW LAT TEMU
Pierwszymi zwierzętami, które pojawiły się na lądzie,
były stawonogi.
To krewni trylobitów.
Ich twarde egzoszkielety służyły im pod wodą za pancerz.
Na lądzie ten pancerz zapewniał im oparcie
i zapobiegał ich wysychaniu.
Ta twarda otoczka umożliwiała im też oddychanie.
A że poziom tlenu był wtedy ponad 60% wyższy niż obecnie,
niektóre wyrosły na olbrzymy.
Artropleura to największy wij, jaki kiedykolwiek stąpał po Ziemi.
Dwa i pół metra długości oraz pół metra szerokości sprawiły,
że nie miała naturalnych wrogów.
Dlatego mogła skupić całą swoją energię na poszukiwaniu partnera.
Ale dla artropleury znalezienie idealnego partnera
nie jest takie proste.
Jest praktycznie ślepa,
a jej świat rozciąga się tylko tak daleko, jak zasięg jej zmysłów.
Las paproci jest ogromny,
a samica może być wszędzie.
Ale sytuacja nie jest tak rozpaczliwa, jak się wydaje.
Gdy samice są gotowe do kopulacji, zostawiają ślady zapachowe dla samców.
To ich koło ratunkowe w ciemności.
A jednak wyczuwanie tego, gdzie była wcześniej
to nie to samo,
co wyczuwanie jej położenia.
W końcu dostaje szansę, by zauroczyć samicę.
Pociera o siebie części skorupy, tworząc wyjątkową miłosną pieśń.
Rozmnażanie na lądzie bywa kłopotliwe.
Sukces wymaga idealnego dopasowania.
Więc na tym decydującym etapie najważniejsze jest to,
by nie postawić stopy w złym miejscu.
Przenieśmy się 345 milionów lat później.
W dzisiejszych lasach
sztuka uwodzenia stawonogów przeszła długą drogę.
Zwłaszcza dla mniej opancerzonych członków tej grupy.
W przeciwieństwie do starożytnej artropleury,
samce skakunów mają doskonały wzrok
i są nie większe niż ziarenko ryżu.
Ale ten brak wzrostu…
nadrabiają stylem.
Każdy gatunek ma swój własny ruch taneczny,
który przyciąga uwagę samic.
Paw.
Krok w bok.
Tancerz disco.
I potrząsanie piórami.
Samce wykształciły kolorowe kostiumy
i skomplikowane tańce…
a samice
wyrobiły sobie doskonały gust.
Jego taniec przyciągnął jej uwagę.
Ale czy on ma to, czego ona szuka?
Wygra tylko najlepszy.
Machanie odwłokiem oznacza, że nie jest pod wrażeniem.
Musi być ostrożny,
bo wybredne samice czasem zjadają swoich zalotników.
Ale…
warto spróbować jeszcze raz.
Chyba nie rozumie, że dostał kosza.
Może mu się nie powiodło,
ale reszta dynastii stawonogów miała więcej szczęścia.
Dziś stanowią ponad 80% wszystkich gatunków zwierząt.
Tajemnica sukcesu stawonogów
tkwi w ich prostym planie budowy ciała…
który ewoluował w niezliczonych kierunkach.
Niektóre mają uszy w nogach.
Inne oczy na czułkach.
I pancerz dla ochrony.
Odmiana za odmianą,
stawonogi to przykład ewolucji
bez ograniczeń.
Jest wśród nich też najlepszy biegacz świata,
trzyszcz.
Jego projekt był ulepszany przez miliony lat.
Najnowszy model został stworzony z myślą o prędkości.
Jak na swój rozmiar,
jest jednym z najszybszych sprinterów na Ziemi.
Gdyby porównać go do człowieka,
biegałby
z prędkością ponad 1000 kilometrów na godzinę.
Ale życie na szybkim pasie ma jedną wadę.
Jego mózg za nim nie nadąża.
Musi się często zatrzymywać, by odzyskać orientację,
gdy poluje na kolejną ofiarę.
Ale gorączkowe poszukiwania pożywienia mogą ściągnąć na niego kłopoty…
bo czasem myśliwy
może stać się
ofiarą.
Szybkość i wściekłość nie są w stylu tego pająka podkopnika.
Woli zaczekać, aż ofiara sama do niej przyjdzie.
W walce pomiędzy stawonogami
umiejętność lotu często decyduje o życiu lub śmierci.
Ponad 300 milionów lat temu
jedna grupa stawonogów
była pierwszymi stworzeniami, które wzbiły się w powietrze.
A wytworzenie skrzydeł
umożliwiło im światowy sukces.
Owady.
Dziś na każdego człowieka na świecie
przypada ponad miliard owadów.
To najliczniejsza grupa zwierząt na Ziemi.
310 MILIONÓW LAT TEMU
Dziś wciąż świetnie sobie radzą,
ale najdoskonalsze latające owady pojawiły się na starożytnych bagnach.
Ważki.
Ich lot jest niemal idealny.
Cztery elastyczne skrzydła,
niezależnie sterowane,
zapewniają im niezrównaną mobilność.
Mogą latać w każdym kierunku,
wykonywać nagłe zakręty…
i przyspieszać szybciej niż myśliwce.
Ten zwycięski projekt pozostał niemal niezmieniony
przez setki milionów lat.
A jednak na tych samych prehistorycznych bagnach
inna grupa zwierząt przechodziła własne radykalne zmiany.
Tuż pod powierzchnią
trwała ciągła ewolucja bezkręgowców…
a nowy gatunek ryb rozwijał się w najlepsze.
Ryby mięśniopłetwe.
Niektóre wyrosły na potworne drapieżniki.
W tym świecie bezwzględnej rywalizacji
opłaca się być wielkim.
Mniejsze osobniki ukrywają się na płyciznach…
gdzie ich wyjątkowe płetwy dają im znaczną przewagę.
Są umięśnione i mają wiele zastosowań.
Różnią się od płetw innych ryb.
Nie tylko pomagają im pływać…
ale są też dość silne, by utrzymać ciężar ich ciała…
i pomóc im wypełznąć
z wody na ląd.
Ale te ryby mają też inne przełomowe przystosowanie.
Zdolność…
oddychania powietrzem.
Nie za pomocą skrzeli, ale prymitywnych płuc.
Połączenie tych dwóch postępów ewolucyjnych
pozwoliło kręgowcom opuścić wodę
i ruszyć na podbój lądu.
Rozpoczął się wyścig o opanowanie tego nowego świata.
Ale było już za późno
dla tych mięśniopłetwych ryb.
Inni dokonali tej przemiany przed nimi.
Tak jak trzymetrowy antrakozaur…
który już stanął na własnych nogach.
Ewolucja od płetwy do kończyny trwała miliony lat.
Ale gdy się dokonała, życie na lądzie
nigdy nie było już takie samo.
Rozpoczęła się
era płazów.
Dziś na Ziemi istnieje ponad 8000 gatunków płazów.
To osobliwa,
ale różnorodna grupa…
traszek,
żab,
salamander
i ropuch.
Nie są już tak olbrzymie, jak kiedyś,
ale to wciąż doskonali łowcy…
którzy mają własny zabójczy styl.
Setki milionów lat po erze antrakozaurów
bagna pozostają bastionem płazów.
Tu, w delcie Dunaju na terenie Rumunii,
żaby bagienne żyją w tysięcznych skupiskach
i stały się ekspertami w polowaniu na owady…
z wyjątkowym zamiłowaniem
do ważek.
Ważki mają szerokie pole widzenia,
więc schwytanie ich to niełatwa sztuka.
Ale żaby bagienne wytworzyły własne osobliwe adaptacje.
Płetwiaste stopy pomagają im wzbić się w powietrze.
A elastyczny język pozwala chwytać ofiary na odległość.
A jednak
latające ważki
mogą okazać się zbyt trudne do złapania.
Łatwiej zaczekać, aż ci powietrzni akrobaci wylądują.
Czas zmienić strategię.
Samica składa jaja w wodzie.
Jest częściowo zanurzona,
więc powinna być łatwiejszym celem.
Ważki są po prostu za szybkie.
I potrafią robić beczkę.
Znów pudło.
A jednak żaby
są wyjątkowo wytrwałe.
Choć często pudłują,
płazy przetrwały na Ziemi przez ponad 350 milionów lat.
A jednak nigdy nie podbiły każdego środowiska świata,
bo wszystkie płazy potrzebują pewnego czynnika,
aby się rozmnażać.
Wody.
To drzewołaz karłowaty z Kostaryki.
Kijanki tej samicy są w niebezpieczeństwie.
Ich maleńka kałuża prawie całkiem wyschła.
Ich jedyną drogą ucieczki
jest podróż na grzbiecie matki.
Najtrudniej będzie znaleźć wodę.
Na szczęście…
dobrze wie, dokąd się udać.
Dwadzieścia metrów wyżej
bromelia zbiera wodę deszczową.
To idealny basen dla jej drogiej kijanki.
Ale najpierw musi się tam dostać…
maleńkimi skokami.
Jest nie większa niż ludzki paznokieć,
więc to jej własny Mount Everest.
Nareszcie bezpieczna.
Choć płazy wspięły się na wyżyny w swoim podboju lądu…
pozostały zależne od wody.
To powiązanie
okaże się ich zgubą, gdy warunki na Ziemi…
ulegną radykalnej zmianie.
300 MILIONÓW LAT TEMU
W okresie znanym jako karbon
wielkie masy lądowe Ziemi uległy połączeniu
i narodził się superkontynent Pangea.
Wraz z wysychaniem lądu
zaczęły zanikać rozległe bagna.
Większość płazów zmagała się z brakiem wody.
Ale nie wszystkie.
Jeden z nich wykształcił przystosowanie, które pozwoliło mu rozkwitnąć.
Jego jajo wykształciło ochronną powłokę,
która utrzymywała zarodek we własnych zasobach płynu.
W środku młode mogły rozwijać się bez obawy o to, że wyschną.
Uzależnienie od wody
zostało przełamane przez wytworzenie
tego jaja owodniowego.
Te tak zwane owodniowce
były w stanie skolonizować suche tereny,
które były niedostępne dla płazów.
I od tego jednego wspólnego przodka
wywodzą się wszystkie ssaki, gady, ptaki i dinozaury,
które znamy dziś.
252 MILIONY LAT TEMU
Sześćdziesiąt milionów lat po wytworzeniu jaja owodniowego
owodniowce rozprzestrzeniły się po całej Pangei.
Stworzyły dwie nowe dynastie
i zapoczątkowały niekończącą się rywalizację.
Te śpiące opancerzone bestie to prymitywne gady.
To skutozaur, jedno z największych zwierząt na lądzie.
Waży ponad tonę.
To pierwszy roślinożerca, który wędrował po Ziemi.
Dzięki jajom owodniowym mogły żyć w suchszych warunkach
i pójść tam, gdzie nie udało się innym.
Ale Pangea nie należała tylko do nich.
Pojawiła się kolejna nowa dynastia.
Przodkowie dzisiejszych ssaków.
Lystrozaur nie ma szans ze skutozaurem,
ale jego kuzyni już tak.
Gorgonopsa.
To bardziej imponujący przodek ssaków.
Ma ponad trzy metry długości i waży 300 kilogramów.
Mogłaby konkurować z dzisiejszymi dużymi kotami.
Jej doskonały węch sprawia,
że może łatwo namierzyć ofiarę.
Przebicie się przez ich gruby pancerz
będzie dla niej wyzwaniem.
Ale ma tajną broń.
Szablowate zęby.
A jednak
wciąż musi się do nich zakraść.
Musi wybrać dobry moment…
i cel.
Ostrożnie.
Powoli
i po cichu…
podchodzi.
Rywalizacja między ssakami i gadami
była ważną częścią życia na Ziemi przez setki milionów lat.
Ale ich wczesny triumf nie miał trwać długo,
bo na dalekiej północy Pangei
miała nastąpić nowa katastrofa.
Latami trwały w uśpieniu,
więc kolosalne siły pod powierzchnią Ziemi
łatwo odeszły w niepamięć.
Ale ten świat stopionej skały
wciąż się porusza,
wciąż szuka jakiejś słabości.
Pod skorupą Pangei
pióropusz rozgrzanej magmy
próbował wydostać się na powierzchnię.
Gdy zaczęły się te permskie erupcje…
nie można było ich powstrzymać.
Ich wyróżniającą cechą była ich monumentalna skala.
Były to jedne z największych
i najgwałtowniejszych erupcji,
jakie widziało życie.
I trwały przez sto tysięcy lat.
Dokonały zniszczeń na bezprecedensową skalę.
Obszar wielkości połowy Stanów Zjednoczonych
został pochłonięty przez lawę.
Miliony kilometrów kwadratowych,
niegdyś pełne życia,
zostały zniszczone przez samą Ziemię.
A to był dopiero początek.
Erupcje uwolniły coś o wiele groźniejszego od lawy.
Toksyczną mieszankę trujących gazów.
Gdy te gazy połączyły się z wodą…
na Ziemię spadła mieszanka kwaśnych deszczy.
Życiodajna woda
stała się jego niszczycielką.
Toksyczny deszcz zatruł ziemię…
i zabił rośliny.
Bez korzeni, które wiązałyby glebę…
całe ekosystemy zostały zmyte z powierzchni ziemi.
A jednak w powietrzu było coś jeszcze bardziej niszczącego.
Cichy zabójca.
Dwutlenek węgla.
Wulkany uwolniły sześć razy więcej dwutlenku węgla,
niż zawiera dzisiejsza atmosfera…
co wywołało dziesięciostopniowy wzrost temperatur…
i zniszczenie klimatu,
które mu towarzyszyło.
Rozgrzana Ziemia płonęła, gdy szalały na niej siły natury.
Przed tym chaosem nie było gdzie się ukryć.
A najbardziej ucierpiały oceany.
Gdy się nagrzewały i zakwaszały,
poziom tlenu zaczął spadać…
zmieniając morza, które były przecież kolebką życia,
w opustoszałe cmentarzysko.
To było trzecie,
najbardziej druzgocące masowe wymieranie.
Dziewięćdziesiąt procent wszystkich gatunków
zginęło na zawsze.
Całe gałęzie wyrwane z drzewa ewolucji.
Ale choć wielu zginęło,
nieliczni przetrwali.
Ostatni ocaleni minionej epoki.
Nigdy wcześniej
ich przetrwanie nie było tak ważne.
Przyszłość całego życia na Ziemi
wisiała teraz na włosku.
Napisy: Marta Racka