Dinozorlar çağından milyonlarca yıl önce…
…gezegenimize hükmeden birbirinden görkemli yaratıklar vardı.
İki büyük hanedan ortaya çıkmıştı
ve hâkimiyet için rekabet ediyordu.
Bu, karayı fethetme savaşının…
…ve bu savaşın gezegenimizde yaşam için her şeyi nasıl değiştirdiğinin hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
3. BÖLÜM KARA İSTİLACILARI
500 MİLYON YIL ÖNCE
Gezegenimiz tarihinin büyük kısmında
kara yaşam için elverişsiz olmuştur.
Dünya'nın bugünkü hâlinden çok…
…Ay'ın yüzeyine benzeyen…
…kasvetli ve ıssız bir diyar.
Bu düşmanca yerin
nasıl yuva hâline getirilebileceğini hayal etmek zor.
Ama bir milyar yılı aşkın süredir yaşamın devam ettiği dalgaların altındaki
meraklı bir yaşam formu bu zorlu işe ilk soyunanlardandı.
Likenler dikkat çekici görünmese de
aslında baştan aşağı eşsizler.
Öncü bir ortaklık.
Ne bitki ne hayvan olan liken
ancak birlikteyken çorak Dünya'nın düşmanlığının üstesinden gelebilecek…
…özelliklere sahip olan
mantar ve alglerin tuhaf bir karışımı.
Ancak onlara sadece öncü demek yetmez.
Çığır açıcıydılar.
Yayıldıkça…
…küçük filamanları, kayaların parçalanıp
tarihin ilk toprağını üretmesine yardımcı olarak…
…bitkilerin hüküm sürmesi için zemin hazırladı.
İlk ortaya çıkanlar yosun gibi mikro bitkilerdi.
Sadece bir hücrelik yaprakları olduğundan
yukarı doğru büyüyemiyor,
ancak yayılıyorlardı.
Likenden daha hızlı üredikleri için
kısa sürede karayı kaplayarak
sonraki 40 milyon yıl boyunca bozulmadan hüküm sürdüler.
Ancak yeşil bir devrim geliyordu…
…ve tabiatı sonsuza dek değiştirecekti.
Sırrı, yeni bir bileşenin gelişiminde saklıydı.
Lignin.
Lignin, bitkilerin hücre çeperlerini güçlendirerek…
…hiç olmadıkları kadar büyük ve güçlü hâle gelmelerini sağladı.
Artık karayı kaplamakla yetinmeyen bitkiler
yukarıdaki alan için savaşmaya,
ışığa ulaşmak için mücadele etmeye başladı.
Sonunda bazı bitkiler o kadar uzadı ki
etraflarındaki dünyayı aştılar.
Günümüz sekoyaları doğanın gökdelenleridir.
Yüz metreyi aşan boylarıyla
bugüne dek var olmuş en uzun canlılardır.
Ancak sekoyalar, gezegenimizdeki yaşamın en gözle görünür belirtileri olan
400.000 bitki türünden yalnızca biridir.
Dünya'nın uzak geçmişinde bitkilerin ortaya çıkışı sayesinde
denizden gelecek sonraki istilacılar için yeni habitatlar oluşmuştur.
345 MİLYON YIL ÖNCE
Karaya ayak basan ilk hayvanlar eklem bacaklılardı.
Trilobitlerin akrabaları olarak
dış iskeletleri su altında faydalı bir zırh görevi görmüştü.
Karada bu zırh onları koruyup
kurumalarını önledi.
Sert dış kabuklarından da nefes alabiliyorlardı.
Oksijen seviyesi bugünkünden %60 daha yüksek olduğundan
bazıları devleşti.
Arthropleura, Dünya üzerinde yürümüş en büyük kırkayak.
İki buçuk metre uzunluğunda ve bir buçuk metre genişliğinde olduğundan
doğada hiçbir düşmanı yok.
Böylece tüm enerjisini eş bulmaya harcayabiliyor.
Ancak Arthropleura için
ideal eş arayışı
kolay bir iş değil.
Çünkü neredeyse hiç göremiyor…
…ve dünyası ancak hissedebildiği ölçüde geniş.
Eğrelti otu ormanı çok geniş
ve her yerde dişi olabilir.
Fakat arayışı göründüğü kadar umutsuz değil.
Çiftleşmeye hazır dişiler koku bırakarak erkeklere karanlıkta izleyecekleri…
…bir yaşam hattı sunuyor.
Ancak dişinin bir zamanlar bulunduğu yeri hissetmek
şimdiki yerini hissetmekle aynı değil.
Sonunda karşı cinsi etkilemesi için fırsat doğuyor.
Kabuğunun parçalarını birbirine sürterek kendine özgü bir aşk şarkısı yaratıyor.
Karada çiftleşmek zor bir iş olabilir.
Başarı için mükemmel uyum gerekir.
Bu nedenle bu kritik aşamada
yanlış bir adım atmamak önemli.
345 milyon yıl sonra
günümüz ormanlarında
eklem bacaklıların baştan çıkarma sanatı çok mesafe katetti.
Özellikle grubun o kadar zırhlı olmayan üyeleri için.
Antik Arthropleura'nın aksine
erkek sıçrayan örümcekler muhteşem görüşe sahip
ve bir pirinç tanesinden daha küçükler.
Cüsselerinin küçüklüğünü…
…havalı bir şekilde telafi ediyorlar.
Her türün dişilerin dikkatini çekmek için
kendine özgü bir dans figürü var.
Tavus kuşu.
Yana kayar adım.
Disko dansçısı.
Bir de tüy titremesi.
Erkekler renkli kostümler geliştirip
karışık figürler yaparken…
…dişiler kusursuz bir zevk geliştirmiş.
Erkeğin yana kayar adımı dişinin ilgisini çekti.
Peki dişinin aradığı özelliklere sahip mi?
Yalnızca en iyi olan kazanır.
Karnını sallaması etkilenmediğini gösteriyor.
Erkek dikkatli olmalı
çünkü zor beğenen dişiler bazen taliplerini yiyor.
Yine de…
…bir kez daha denemeye değer.
Belli ki mesajı almıyor.
Aşkta şanssız olabilir
ama ait olduğu eklem bacaklı hanedanının şansı yaver gitmiş.
Şu anda tüm hayvan türlerinin %80'inden fazlasını onlar oluşturuyor.
Eklem bacaklı başarısının sırrı
sayısız farklı yöne evrilen…
…basit bölümlerden oluşan vücut yapısında saklı.
Kiminin bacaklarında kulakları var.
Kiminin saplarında gözleri.
Kimininse korunma için zırh kaplaması.
Evrimin kontrolden çıkarak
çeşitlilik üstüne çeşitlilik yarattığı
eklem bacaklılar.
Aralarındaki en harika koşucu
kaplan böcek.
Tasarımı milyonlarca yıl boyunca yavaş yavaş değişti.
Son model, hız için tasarlandı.
Büyüklüğüne göre Dünya'daki en hızlı koşuculardan biri.
İnsan boyutlarına ölçeklersek
saatte 1.000 kilometre hızla koştuğunu söyleyebiliriz.
Ama hız şeridinde yaşamanın bir dezavantajı var.
Beyni ayak uyduramıyor.
Sıradaki kurbanını avlarken
sık sık durup yönünü bulması gerekiyor.
Ancak çılgınca yiyecek ararken tehlikeli bölgeye sürüklenebilir…
…çünkü bazen
ava gidenler
avlanabilir.
Hızlı ve öfkeli olmak bu kapı tuzaklı örümceğin tarzı değil.
Avının ayağına gelmesini beklemeyi tercih ediyor.
Eklem bacaklıların savaşında
uçmak genellikle ölüm ve yaşam arasındaki çizgi olacaktı.
300 milyon yılı aşkın süre önce
gökyüzüne çıkan ilk canlılar
bir grup eklem bacaklı olmuştu.
Kanatların evrimi
eninde sonunda onları küresel başarıya taşıyacaktı.
Böcekler.
Bugün gezegendeki her insana karşılık
bir milyardan fazla böcek var.
Dünya'da sayıları en çok olan hayvan grubu böcekler.
310 MİLYON YIL ÖNCE
Şu anki başarılarına rağmen
en iyi uçan böcekler ilk olarak antik bataklıklarda ortaya çıktı.
Yusufçuklar.
Uçuşları mükemmele oldukça yakın.
Ayrı ayrı kontrol edilen
dört esnek kanat onlara emsalsiz bir hareket kabiliyeti sağlıyor.
Her yöne uçabiliyor…
…en keskin dönüşleri başarabiliyor…
…ve bir savaş uçağından daha kısa sürede hızlanabiliyorlar.
Yüz milyonlarca yıl boyunca neredeyse aynı kalan
başarılı bir tasarım.
Ancak aynı tarih öncesi bataklıklarda yaşayan başka bir hayvan grubu
kendilerine özgü bir köklü değişim geçiriyordu.
Yüzeyin altında
omurgalılar evrimleşmeye devam etmişti…
…ve yeni bir balık türü gelişiyordu.
Lop yüzgeçli balıklar.
Bazıları büyüyüp korkunç yırtıcılara dönüştü.
Bu balıklar sofrasında
büyük olmak fayda sağlıyor.
Küçük olanlar için sığ sularda bir sığınak var.
Eşsiz, loplu yüzgeçlerinin bariz bir avantaj sağladığı bir sığınak.
Kaslı ve çok yönlü yüzgeçleri
diğer balıklarınkinden farklı.
Hem yüzmelerine yardımcı oluyor…
…hem de vücut ağırlıklarını destekleyecek güçte olduklarından…
…sudan sürünerek çıkmalarını sağlıyorlar.
Ancak bu balıkların yenilikçi bir adaptasyonları daha var.
O da
hava soluyabilmeleri.
Solungaçlarından değil, ilkel akciğerlerinden.
Bu evrimsel gelişmeler bir araya gelerek
omurgalıların sudan çıkıp karayı keşfetmelerine olanak tanıdı.
Bu yeni dünyada koloni kurma yarışı başlamıştı.
Ama bu lop yüzgeçli balıklar için
artık çok geçti.
Bu geçişi onlardan önce yapanlar vardı.
Çoktan ayak uydurmuş olan…
…üç metre uzunluğundaki Anthracosaurus gibi.
Yüzgeçten uzva evrimi milyonlarca yıl sürdü.
Ancak o evrim tamamlandığında karada yaşam
bir daha asla eskisi gibi olmayacaktı.
Amfibiler çağı
başlamıştı.
Bugün 8.000'den fazla amfibi türü var.
Tuhaf ama yüksek çeşitlilikte bir grup.
Bu grubun üyeleri su keleri, uzun bacaklı kurbağa,
semender ve kısa bacaklı kurbağa.
Eskisi kadar devasa değiller
ama kendilerine has muhteşem tarzlarıyla…
…hâlâ başarılı avcılar.
Anthracosaurus döneminden yüz milyonlarca yıl sonra
bataklıklar amfibilerin kalesi olmaya devam ediyor.
Burada, Avrupa'nın Tuna Deltası'nda
binlerce sayıda ova kurbağası yaşıyor
ve usta böcek avcıları hâline gelmişler.
Özellikle de
yusufçukları seviyorlar.
Geniş açılı görüşleri sayesinde…
…yusufçukları yakalamak kolay değil.
Ancak ova kurbağaları
kendilerine özgü bazı garip adaptasyonlar geliştirmiş.
Perdeli ayakları havaya sıçrayabilmelerini sağlıyor.
Mermi gibi dilleri sayesinde olağanüstü bir menzile sahipler.
Yine de uçan yusufçukları yakalamak
çok zor olabiliyor.
Hava akrobatlarının inmesini beklemek işleri kolaylaştırabilir.
Farklı bir yaklaşım deneme zamanı.
Suya yumurtlayan bir dişi.
Yarısı su altında olduğundan
daha kolay bir hedef olsa gerek.
Yusufçuklar yakalanamayacak kadar hızlı.
Ayrıca fıçı tono yapabiliyorlar.
Yine kaçırdı.
Ancak kurbağalar azimleriyle ayakta kalır.
İsabet oranları düşük olmasına rağmen
amfibiler 350 milyon yıldan uzun süre hayatta kaldı.
Ancak hiçbir zaman gezegendeki her ortamı fethedemediler.
Çünkü tüm amfibilerin
yavrularını yetiştirmek için muhtaç olduğu bir şey var.
Su.
Bu, Kosta Rika'dan çilek zehirli kurbağa.
İribaşları ölümcül tehlike altında.
Küçük su birikintileri neredeyse kurumuş.
Tek kurtuluşları
annelerinin sırtı.
İşin zor kısmı su bulmak.
Neyse ki…
…dişi nereye gideceğini iyi biliyor.
20 metre yukarısında
ananasgillerden bir ağaç yağmur suyu topluyor.
Kıymetli iribaşı için mükemmel bir havuz.
Ama önce oraya ulaşmalı.
Zıplaya zıplaya.
Ancak insan başparmağının tırnağı kadar olduğundan
bu ağaç ona Everest gibi geliyor.
Sonunda güvende.
Amfibiler karayı fethederken ne kadar yükseğe çıkarsa çıksın…
…suyla olan bağlarından asla kurtulamadılar.
Dünya'daki koşullar kökten değiştiğinde
o bağ…
…onların felaketi olacaktı.
300 MİLYON YIL ÖNCE
Karbonifer olarak bilinen dönemde
Dünya'nın büyük kara kütleleri birleşti
ve Pangea süper kıtası meydana geldi.
Toprak kurudukça
bataklıklar yok olmaya başladı.
Susuz kalan çoğu amfibi zorluk çekti.
Ama hepsi değil.
Biri devrim niteliğinde bir adaptasyon geliştirerek başarılı oldu.
Yumurtası embriyoyu
kendi özel sıvı havuzunda tutan koruyucu bir kabuk geliştirdi.
Yavru içeride kurumadan güvenli bir şekilde gelişebiliyordu.
Bu amniyotik yumurtanın evrimiyle
sonunda suyla bağı koptu.
Amniyotlar olarak bilinen bu yaratıklar
amfibilerin aksine
daha kuru topraklarda koloni kurabiliyordu.
İşte bu tek ortak atadan
tüm memeliler, sürüngenler, kuşlar
ve dinozorlar türeyecekti.
252 MİLYON YIL ÖNCE
Amniyotik yumurtanın evriminden 60 milyon yıl sonra
amniyotlar Pangea'ya yayılarak…
…iki yeni hanedan oluşturdu ve sonsuz bir rekabetin tohumlarını ekti.
Uyuyan bu zırhlı hayvanlar ilkel bir sürüngen türünden.
Karadaki en büyük hayvanlardan Scutosaurus türü.
Bir tonu aşkın ağırlıklarıyla
gezegende dolaşan ilk dev otçullar.
Amniyotik yumurtaları sayesinde daha kuru koşullarda gelişip
diğerlerinin gidemediği yerlere gittiler.
Ama Pangea yalnızca onlara ait değildi.
Yeni bir soy daha ortaya çıkmıştı,
memelilerin ataları.
Lystrosaurus, Scutosaur'un dengi değil…
…ancak dengi olan kuzenleri var.
Bir gorgonopsid.
Memelilerin daha etkileyici bir önceli.
Üç metreden uzun boyu ve 300 kilo ağırlığıyla
bugün yaşayan tüm büyük kedilerle boy ölçüşebilir.
Güçlü koku alma duyusu sayesinde
avını takip etmesi kolay.
Ağır zırhlarını aşmak
onun için en büyük zorluk olacak.
Ama gizli bir silahı var.
Kılıç gibi dişleri.
Yine de
gizlice yaklaşması gerek.
Zamanı da hedefini de…
…dikkatlice
seçmeli.
Yavaş
ve sessiz olması…
…yeterli.
Memelilerle sürüngenler arasındaki rekabet
yüz milyonlarca yıldır Dünya'daki yaşamın bir unsuru olmuştur.
Ama erken yükselişleri uzun sürmeyecekti
çünkü Pangea'nın en kuzeyinde
büyük bir felaket gerçekleşiyordu.
Yıllar boyu uykuda olup
Dünya'nın yüzeyinin altında iş başında olan devasa güçler
kolayca unutulur.
Ama erimiş olan yer altı
hep kıpır kıpırdır,
hep zayıf nokta arar.
Pangea'nın kabuğunun altında
aşırı ısınmış bir magma bulutu
yüzeye doğru ilerliyordu.
Bu Permiyen patlamaları başladıktan sonra…
…onları durdurmak imkânsızdı.
Onları eşsiz kılan, devasa boyutlarıydı.
Yaşamın tanık olduğu en büyük,
en şiddetli patlamalardandılar.
100.000 yıl boyunca her yeri sardılar.
Eşi benzeri görülmemiş bir yıkımdı.
Birleşik Devletler'in yarısı büyüklüğünde bir bölge lavların kurbanı oldu.
Yaşamla dolup taşan
milyonlarca kilometrekarelik alan
Dünya'nın kendisi tarafından yok edildi.
Üstelik bu daha başlangıçtı.
Patlamalar lavdan çok daha tehlikeli bir şey açığa çıkardı.
Zararlı gazlardan oluşan zehirli bir karışım.
Bu gazlar suyla birleşince…
…etkili bir asit yağmuru yağdı.
Hayat veren su
artık hayatın yok edicisi olmuştu.
Zehirli yağmur, toprağı zehirleyerek…
…bitkilerin hepsini öldürdü.
Toprağı bağlayan bitki kökleri olmayınca…
…tüm ekosistemler yok oldu.
Ancak havada daha da yıkıcı bir şey vardı.
Sessiz bir katil.
Karbondioksit.
Volkanlar bugün atmosferimizin açığa çıkardığından
altı kat daha fazla karbondioksit açığa çıkardı.
Bu da 10 derecelik küresel ısınmayı…
…ve beraberinde getirdiği iklim tahribatını
tetikledi.
Doğanın güçleri kontrolden çıktıkça Sera Dünya her yeri sardı.
Bu kaostan kaçacak yer yoktu.
En kötü etkilenen de okyanuslar oldu.
Isınıp asitlendikçe
oksijen seviyeleri düştü…
…ve yaşamın kök saldığı ilk yer olan denizler…
…ıssız bir mezarlığa dönüştü.
Bu, gezegenin üçüncü
ve en yıkıcı kitlesel yok oluşuydu.
Tüm türlerin %90'ı
sonsuza dek yok oldu.
Evrim ağacının tüm dalları koptu.
Ancak çoğunluk yok olsa da az da olsa kurtulan vardı.
Geçmişte kalan bir çağdan geriye kalanlar.
Hayatta kalmaları hiç bu kadar önemli olmamıştı.
Tüm yaşamın geleceği
artık pamuk ipliğiyle bağlıydı.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu