Dinozorlar çağından milyonlarca yıl önce gezegenimiz onlar kadar muhteşem
yaratıkların hakimiyetindeydi.
İki büyük hanedan ortaya çıkmıştı ve üstünlük mücadelesi veriyorlardı.
Bu, karayı fethetme savaşının ve gezegenimizdeki yaşam için her şeyi nasıl
değiştirdiğinin öyküsü.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
BÖLÜM 3 KARA İSTİLACILARI
500 MİLYON YIL ÖNCE
Gezegenimizin tarihinin büyük bölümünde, karalar yaşama elverişli
değildi.
Kasvetli ve çorak bir dünya.
Günümüzdeki Dünya’dan çok… Ay yüzeyi gibi.
Bu elverişsiz yeri bir şeyin evi yapacağını hayal etmek zor.
Fakat dalgaların altında, yaşamın 1 milyar yıldan uzun süredir serpildiği
yerde, ilginç bir yaşam formu, bu mücadeleye ilk atılanlardan biri olacaktı.
Likenler etkileyici görünmüyor olabilir ama onlar tamamen eşsizdirler.
Yenilikçi bir ortaklık.
Ne bitki ne de bir hayvan; likenler, mantar ve alglerin tuhaf bir
kombinasyonudur. Çorak dünyanın aşırı elverişsiz koşulları ile ancak bir arada
baş edebilirlerdi.
Ancak onlar sadece öncü değildi, çığır açtılar.
Yayıldıkça minik lifleri kayaları aşındırmaya yardım etti ve ilk toprağı
ürettiler.
Bitkilerin yayılması için yolu açtılar.
Yosun gibi mikro bitkiler, ilk ortaya çıkanlar oldu.
Tek hücre kalınlığındaki yaprakları ile yukarı doğru büyüyemiyorlardı ama
yayılabildiler.
Likenlerden daha hızlı üreyerek, kısa sürede karayı kapladılar; gelecek 40
milyon yıl boyunca rahatsız edilmeden hüküm süreceklerdi.
Fakat yeşil bir devrim yaklaşıyordu. Arazinin manzarasını tamamen
değiştirecekti.
Anahtarı, yeni bir bileşenin evrimiydi, lignin.
Lignin bitkilerin hücre duvarlarını güçlendirdi. Her zamankinden daha büyük ve
daha güçlü olmalarını sağladı.
Artık sadece karayı örtmekle sınırlanmayan bitkiler, ışığa erişmek için
mücadele vererek, yükseklerde emlak savaşı vermeye başladı.
Sonunda, bazı bitkiler o kadar büyüdü ki, çevrelerindeki dünyanın üzerinde kule gibi
yükseldiler.
Günümüzde sekoyalar, doğanın gökdelenleri.
100 Metreden fazla yüksekliğe erişiyorlar; onlar var olmuş en uzun boylu
canlılar.
Ama Sekoyalar, 400 bin bitki türünden sadece biri.
Gezegenimizin en görülebilir yaşam işaretleri.
Dünyanın uzak geçmişine dönersek, bitkilerin gelişi, denizden çıkan bir
sonraki istilacılar için yeni yaşam alanları yarattı.
345 MİLYON YIL ÖNCE
Karaya ayak basan ilk hayvanlar, eklembacaklılardı.
Tribolitlerin akrabaları; sert dış iskeletleri, su altında faydalı bir zırh
görevi görüyordu.
Karada, zırhları onları taşıdı ve kurumalarını önledi.
Bu kalın gövde sayesinde, nefes de alabiliyorlardı.
Ve oksijen seviyesi günümüzdekinden yüzde 60 fazla olduğu için, kimileri büyüyerek
devleşti.
Arthropleura, Dünya’da yürümüş en büyük kırkayak.
2,5 Metreden fazla uzunluğu ve yarım metre genişliği ile doğal bir düşmanı yok.
Yani tüm enerjisini bir eş bulmak için harcayabilir.
Fakat Arthropleura için kusursuz partner arayışı, o kadar da basit değil aslında.
Çünkü o neredeyse kör.
Ve dünyası, algılayabileceği yer kadar geniş.
Eğreltiotu ormanı oldukça geniş.
Ve bir dişi her yerde olabilir.
Ama arayışı göründüğü kadar umutsuz değil.
Çiftleşmeye hazır dişiler, erkeklerin izlemesi için koku izleri bırakıyor.
Karanlıktaki bir can simidi gibi.
Ve yine de, onun bir zamanlar nerede olduğunu algılamak, şimdi nerede olduğunu
algılamakla aynı şey değil.
Sonunda, baştan çıkarma fırsatı geldi.
Kabuğunun bölümlerini birbirine sürterek, kendine has aşk şarkısını
çalıyor.
Karada çiftleşme hantal bir girişim olabilir.
Başarı, kusursuz bir uyum gerektiriyor.
Yani bu önemli aşamada, yanlış bir adım atmamak oldukça önemli.
345 Milyon yıl sonra ve günümüz ormanlarında, eklembacaklıların baştan
çıkarma sanatı, uzun bir yol kat etti.
Özellikle de grubun daha az zırhlı bazı üyeleri için.
Kadim Arthropleura’nın aksine, erkek zıplayan örümceklerin üstün bir görme
duyusu var.
Ve bir pirinç tanesinden daha da büyük değiller.
Ama cüssede kaybettiklerini, tarzları ile telafi ediyorlar.
Her türün dişinin ilgisini çekmek için kendine has bir dans figürü var.
Tavus kuşu.
Sayd Şaffıl.
Disko Densır.
Ve tüy sallama.
Erkekler renkli kostümler ve karmaşık dans figürleri evrimleştirirken, dişiler
kusursuz bir zevk geliştirdi.
Sayd Şaffıl’ı dişinin dikkatini çekti.
Peki aradığı figürler onda var mı?
Sadece en iyilerini kabul edecek.
Karnını sallıyor ve etkilenmediğini gösteriyor.
Dikkatli olmak gerek, çünkü seçici dişiler bazen eş adaylarını yerler.
Yine de… Bir kez daha denemeye değer.
Erkeğin mesajı almadığı açık.
O aşkta şansız olabilir ama eklem bacaklı hanedanının şansı çok daha yaver gitti.
Şu anda tüm hayvan türlerinin yüzde 80’inden fazlasını oluşturuyorlar.
Eklembacaklıların başarasının sırrı, basit parçalı vücut planlarında yatıyor.
Onu sayısız farklı yönde evrimleştirdiler.
Kiminin bacaklarında kulakları var.
Diğerlerinin, saplar üzerinde gözleri
Ve savaş için zırh kaplama.
Farklı varyasyonlarla, zaman içinde eklem bacaklı evrimi alıp yürüdü.
Aralarında en iyi koşucuları da var; mesela kaplan böceği.
Tasarımı milyonlarca yılda kusursuzlaştı.
Son model, hız için üretildi.
Boyutuna göre, dünyanın en hızlı sprinterlerinden biri.
İnsan boyutlarına oranlandığında; saatte 1000 km hızla
koşuyor.
Ama sol şeritte yaşamın bir dezavantajı da var tabii.
Beyni buna yetişemiyor.
Bir sonraki kurbanını avlarken, sık sık durup, tam olarak nerede olduğunu anlaması
gerekiyor.
Ama kesintisiz yiyecek arayışı, onu tehlikeli bölgelere götürebilir.
Çünkü kimi zaman, avcı av olabilir.
Hızlı ve öfkeli, bu tuzak kapılı örümceğin yaşam tarzı değil.
O, avının kendisine gelmesini beklemeyi tercih ediyor.
Eklembacaklıların savaşında, kaçmak çoğu zaman yaşam ve ölüm arasındaki farkı
belirler.
300 Milyon yıldan uzun süre önce bir grup eklem bacaklı, göğe yükselen ilk
yaratıklar oldu.
Ve kanatların evrimi, onlara küresel bir başarı yaşatacaktı.
Böcekler.
Günümüzde, gezegendeki her insan için, 1 milyardan fazla böcek var.
Onlar Dünya’nın sayıca en bol bulunan hayvan grubu.
310 MİLYON YIL ÖNCE
Şimdiki başarılarına rağmen, en üstün uçan böcekler, ilk olarak tarih öncesi
bataklıklarda ortaya çıktı.
Yusufçuklar.
Uçuşları kusursuza olabildiğince yakın.
Bağımsız kontrol edilebilen, dört esnek kanat, onlara benzersiz bir hareketlilik
sağlıyor.
Her yöne uçabiliyorlar.
En sert dönüşleri yapabiliyor.
Ve bir savaş uçağından daha çabuk hızlanıyorlar.
Yüz milyonlarca yıl neredeyse aynı kalan, kazandıran bir tasarım bu.
Ve yine de, tarih öncesi bataklıklarda yaşayan, başka bir hayvan grubu, kendi
radikal değişimini gerçekleştirecekti.
Yüzeyin altında, omurgasızlar evrim geçirmeye devam etti.
Ve yeni bir balık türü yayılmaya başladı.
Lob yüzgeçli balıklar.
Kimi canavar yırtıcılara dönüştü.
Balığın balığı yediği bu dünyada, büyük olmakta fayda var.
Küçük olanlar, gölgelerde saklandı.
Orada eşsiz, lob yüzgeçleri belirgin bir avantaj sağladı.
Kaslı ve çok yönlüydüler, diğer balıklardan farklılardı.
Sadece yüzmelerine yardımcı olmadı. Vücut ağırlıklarını kaldıracak kadar güçlülerdi.
Ve sürünüp sudan çıkmalarına yardım ettiler.
Ancak bu balıkların oyunu değiştiren bir diğer adaptasyonu vardı. Önemli bir
özellik.
Hava soluma becerisi.
Solungaçlarından değil, ilkel akciğerlerinden.
Birlikte, bu evrimsel avantajlar, omurgalıların sudan ayrılıp, karayı
keşfetmesini sağladı.
Bu yeni dünyayı kolonileştirme savaşı başladı.
Ancak bu lob yüzgeçli balıklar çok geç kalmıştı.
Diğerleri bu geçişi onlardan önce yaptı.
Üç metre uzunluğundaki Anthrakosaurus gibileri. Çoktan ayaklarını yere sağlam
basmışlardı bile.
Yüzgeçten uzva evrim milyonlarca yıl sürdü.
Ama bir kez tamamlanınca, karada yaşam bir daha asla aynı olmayacaktı.
Artık yeni bir çağ başlamıştı. İkiyaşayışlılar çağı.
Günümüzde, 8000’den fazla ikiyaşayışlı türü var.
Tuhaf ama kapsamlı bir grup bu.
Sukeleri, kurbağalar, semenderler ve kara kurbağaları.
Bir zamanlarki gibi devler değiller ama yine de başarılı avcılar.
Kendi öldürme stilleri var.
Antrakosaurus’tan yüz milyonlarca yıl sonra, bataklıklar hala ikiyaşayışlıların
kalesi olarak kaldı.
Burada, Avrupa’nın Tuna Deltası’nda, bataklık kurbağalarının binlercesi yaşıyor
ve uzman böcek avcıları oldular.
Yusufçuklara karşı özel bir, zevk geliştirmişler.
360 Derece görüşleri sayesinde, onlardan birini yakalamak kolay değil.
Ama bataklık kurbağalarının da kendilerince tuhaf adaptasyonları var.
Perdeli ayakları havalanmalarına yardım ediyor.
Ve dışarı fırlayan dilleri sıra dışı bir menzil sağlıyor.
Yine de, uçan bir yusufçuğu yakalamak gerçekten çok zor olabiliyor.
Hava akrobatlarının karaya inmesini beklemek işleri kolaylaştırabilir.
Farklı bir yaklaşım sergileme vakti.
Bir dişi, suya yumurta bırakıyor.
Yarı suyun altında, kolay bir hedef olsa gerek.
Yusufçuklar fazla hızlılar.
Ve fıçı tono yapabiliyorlar.
Yine ıskaladı.
Ama kurbağalar oldukça ısrarcıdır.
Düşük isabet oranına rağmen, ikiyaşayışlılar 350 milyon yıldan uzun
süre hayatta kaldılar.
Ve yine de, gezegenin sunduğu her çevreyi fethedemediler.
Çünkü tüm ikiyaşayışlıların yavrularını büyütmek için ihtiyaç duyduğu bir şey var.
Su.
Bu Kosta Rika’nın Çilek Ok Kurbağası.
İribaşları ölümcül tehlike altında.
Minik havuzları neredeyse kurudu.
Tek kaçış yolları, annelerinin sırtına çıkmak.
İşin zor kısmı, su bulmak.
Neyse ki, tam olarak nereye gideceğini biliyor.
20 Metre yukarısında, bir Bromelya yağmur suyu topluyor.
Değerli iribaşları için kusursuz bir havuz.
Ama önce, oraya ulaşması gerek.
Her seferinde tek zıplayış.
Bir insanı başparmağı büyüklüğünde; yani bu onun şahsi
Everest’i.
Sonunda güvendeler.
İkiyaşayışlılar karayı fethedişlerinde hangi zirvelere ulaşırlarsa ulaşsınlar, su
ile bağlantılarından asla kurtulamadılar.
Bu bağ, Dünya’daki koşullar radikal biçimde değiştiğinde. Onlara dert
olacaktı.
300 MİLYON YIL ÖNCE
Karbon Devri denen çağda, Yeryüzünün büyük kara kütleleri birleşti ve Pangea
süper kıtası oluştu.
Karalar kurudukça, geniş bataklıklar yok olmaya başladı.
Su yokluğunda, çoğu ikiyaşayışlı zorlandı.
Ama hepsi değil.
Biri, yayılmasını sağlayan devrimsel bir adaptasyon evrimleştirdi.
Yumurtası, embriyonun kendi özel sıvı havuzunu barındıran koruyucu bir kabuk
geliştirdi.
İçeride, yavru kurumadan güvenle gelişebilirdi.
Bu amniyotik yumurtanın evrimleşmesiyle suyla olan bağları sonunda
kopmuştu.
Amniyot olarak bilinen bu yaratıklar, ikiyaşayışlıların yapamadığı biçimde kuru
bölgeleri kolonileştirebildi.
Ve bu tek ortak atadan, tüm memeliler, sürüngenler, kuşlar ve dinozorlar
gelecekti.
252 MİLYON YIL ÖNCE
Amniyotik yumurtanın evriminden 60 milyon yıl sonra, amniyotlar tüm Pangea’ya
yayılmıştı.
İki yeni hanedan ürettiler ve bitmeyen bir rekabet başladı.
Bu uyuyan zırhlı canavarlar, ilkel bir sürüngen türü.
Skutosaurus, karadaki en büyük hayvanlardan biri.
Bir tondan ağır. Gezegende yürüyen ilk dev otçullar onlar.
Amniyotik yumurtalar kurak koşullarda yaşayabilmelerini ve diğerlerinin
gidemediği yerlere gidebilmelerini sağladı.
Ama Pangea sadece onlara ait değildi.
Yeni bir soy ortaya çıkmıştı: memelilerin ataları.
Bir Listrosaurus, bir Skutosaur’a denk değilse de… Burada öyle olan kuzenleri
var.
Bir Gorgonopsid.
Memelilerin daha etkileyici bir öncülü.
Üç metreden uzun ve 300 kilo civarında. Günümüzde canlı olan her büyük kediye
rakip olabilir.
Güçlü bir koku alma duyusu ile avını takip etmesi çok kolay.
Ağır zırhlarını aşmak, yaşayacağı en büyük zorluk olacak.
Ama gizli bir silahı var; kılıç gibi dişler.
Yine de, yaklaşmak için gizliliğe ihtiyacı var.
Dikkatlice doğru anı ve hedefini seçmeli.
Yavaşça ve sessizce. O kadar.
Memeliler ve sürüngenler arasındaki rekabet, yüz milyonlarca yıldır
Yeryüzündeki yaşamın bir özelliği olageldi.
Fakat erken yükselişleri uzun sürmeyecekti.
Çünkü Pangea’nın uzak kuzeyinde, felaket boyutunda bir şey yaşanıyordu.
Yıllarca uykuda kaldıklarından, Yeryüzünün altında işleyen devasa güçler kolaylıkla
unutulabiliyor.
Ama erimiş yeraltı dünyası daima kıpırdanır.
Daima bir zayıflık bekler.
Pangea’nın kabuğunun altında, bir aşırı ısınmış magma gayzeri, yüzeye doğru
ilerliyordu.
Permiyen püskürmeleri başlayınca, artık onları durdurmanın bir yolu yoktu.
Onları benzersiz kılan şey, devasa boyutlarıydı.
Onlar yaşamın tanık olduğu en büyük, en şiddetli püskürmeler arasındaydı.
Ve 100 bin yıl devam etti.
Yıkım benzersiz boyuttaydı.
Birleşik Devletler’in yarısı büyüklüğünde bir bölge, lav yüzünden
yitirildi.
Bir zamanlar yaşamla dolu olan milyonlarca kilometrekare, Yeryüzünün
kendisi tarafından yok edildi.
Ve bu, daha başlangıçtı.
Püskürmeler lavdan çok daha tehlikeli bir şey ortaya çıkardı.
Zehirli gazlardan oluşan, toksik bir karışım.
Bu gazlar su ile karışınca, güçlü bir asit yağmuru karışımı göklerden indi.
Yaşam veren su, artık yok ediciydi.
Toksik yağmur, toprağı zehirledi. Bitkileri öldürdü.
Toprağı bir arada tutan kökleri olmadan, koca ekosistemler akıp gitti.
Buna rağmen, havada daha da zararlı bir şey vardı.
Sessiz bir katil.
Karbon dioksit.
Volkanlar günümüzde atmosferimizde bulunandan 6 kat fazla karbondioksit
ortaya çıkardı.
10 Derece küresel ısınmayı tetikledi.
Ve bununla birlikte gelen iklim felaketlerinin hepsini.
Sera etkisindeki dünyada, doğa güçleri coştu.
Yaşanan kaostan kaçacak bir yer yoktu.
Ve en kötü etkilenenler de okyanuslardı.
Isındılar, asitlendiler, oksijen seviyeleri dibe vurdu.
Denizleri, yaşamın ilk tutunduğu yeri, viran bir mezarlığa çevirdi.
Bu gezegenin üçüncü ve en yıkıcı kitlesel yok oluşuydu.
Tüm türlerin yüzde 90’ı, sonsuza dek, yok oldu.
Evrim ağacından koca dallar koparıldı.
Ancak büyük kayıp karşısında, az sayıda direnen oldu.
Geçip gitmiş bir çağdan geriye kalanlar.
Hayatta kalmaları, hiç bu kadar önemli olmamıştı.
Tüm yaşamın geleceği, artık pamuk ipliğine bağlıydı.