Hàng triệu năm trước thời đại khủng long…
những con quái vật không kém phần kỳ vĩ từng thống trị hành tinh của ta.
Hai vương triều vĩ đại đã nổi lên
và tranh giành quyền thống trị.
Đây là câu chuyện về cuộc chiến giành đất liền…
và cách nó đã khiến sự sống trên hành tinh xanh thay đổi hoàn toàn.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 3: KẺ XÂM LƯỢC VÙNG ĐẤT
500 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Trong phần lớn lịch sử hành tinh của ta,
đất liền là nơi khắc nghiệt với sự sống.
Một vương quốc ảm đạm và tiêu điều…
giống bề mặt mặt trăng hơn…
là Trái Đất ngày nay.
Khó mà tưởng tượng được
bất cứ thứ gì có thể biến nơi đầy thù địch này thành nhà.
Nhưng từ bên dưới những con sóng,
nơi sự sống đã lớn mạnh trong hơn một tỷ năm,
có một dạng sống tò mò đã là một trong những kẻ đầu tiên chấp nhận thử thách này.
Địa y có thể trông không nổi bật,
nhưng thực ra chúng vô cùng độc đáo.
Một mối hợp tác có tính tiên phong.
Không phải thực vật cũng như động vật,
địa y là sự kết hợp kỳ lạ giữa nấm và tảo…
hai cá thể mà chỉ khi kết hợp mới đủ khả năng
vượt qua sự thù địch khắc nghiệt của Trái Đất cằn cỗi.
Nhưng chúng không chỉ đi đầu.
Chúng còn biết động thổ.
Trong lúc lan rộng,
những sợi tơ nhỏ của chúng giúp phá vỡ đá tảng
và tạo ra thứ đất đầu tiên…
mở đường cho thực vật tiếp quản.
Các thực vật siêu nhỏ, như rêu, xuất hiện đầu tiên.
Với những cái lá chỉ dày bằng một tế bào,
chúng không mọc vươn lên được,
nhưng có thể lan rộng ra.
Sinh sản nhanh hơn địa y,
chúng mau chóng phủ đầy đất liền,
nơi chúng thống trị không có đối thủ trong 40 triệu năm sau đó.
Nhưng một cuộc cách mạng xanh sắp xảy ra…
và sẽ vĩnh viễn thay đổi cảnh quan.
Mấu chốt đến từ sự ra đời của một hợp chất mới,
Lignin.
Lignin củng cố thành tế bào của thực vật…
cho phép chúng phát triển lớn hơn và mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Không còn chỉ phủ đầy được đất liền,
thực vật bắt đầu chiến đấu cho khu vực bên trên,
chiến đấu để được tiếp cận ánh sáng.
Cuối cùng, một số loài cây đã mọc cao đến mức
chúng lừng lững trên đầu thế giới quanh chúng.
Cây gỗ đỏ ngày nay là những tòa nhà chọc trời của thiên nhiên.
Với chiều cao hơn 100 mét,
chúng chính là những sinh vật sống cao nhất từng tồn tại.
Nhưng cây gỗ đỏ chỉ là một trong hơn 400.000 loài thực vật,
dấu hiệu dễ thấy nhất của sự sống trên hành tinh xanh.
Ngược dòng quá khứ xa xôi của Trái Đất, sự xuất hiện của thực vật
đã tạo ra những môi trường sống mới cho những kẻ xâm lược tiếp theo đến từ biển.
345 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Những con vật đầu tiên đặt chân lên đất liền là động vật chân đốt.
Họ hàng của bọ ba thùy,
bộ xương ngoài cứng của chúng đóng vai trò một lớp giáp hữu dụng dưới nước.
Trên đất liền, lớp giáp đó hỗ trợ chúng
và giúp chúng không bị chết khô.
Chúng còn thở được qua lớp bọc ngoài cứng rắn này.
Và với việc nồng độ oxy cao hơn ngày nay 60%,
một số loài đã trở thành những gã khổng lồ.
Arthropleura, loài cuốn chiếu lớn nhất từng bước đi trên Trái Đất.
Với chiều dài hơn hai mét rưỡi và chiều rộng 0,5 mét,
nó không có kẻ thù từ thiên nhiên…
nên có thể tập trung hết sức lực cho việc tìm bạn tình.
Nhưng với Arthropleura, công cuộc theo đuổi bạn tình hoàn hảo
không hề đơn giản.
Vì nó gần như bị mù,
nên thế giới của nó chỉ trải dài đến nơi nó cảm nhận được.
Rừng dương xỉ này rất rộng lớn,
một con cái có thể ở bất cứ đâu.
Nhưng cuộc tìm kiếm của nó không hề vô vọng như bề ngoài.
Các con cái sẵn sàng giao phối sẽ để lại vệt mùi cho con đực lần theo…
một cái phao cứu sinh trong bóng tối.
Tuy nhiên, cảm nhận nơi con cái từng đi qua khác với
cảm nhận nơi nó đang ở.
Rốt cuộc, nó cũng có thể tận dụng cơ hội để quyến rũ.
Bằng cách cọ xát các phần trên lớp vỏ, nó tạo ra bản tình ca độc đáo của riêng mình.
Giao phối trên đất liền có thể là việc không thoải mái.
Để thành công cần có sự liên kết hoàn hảo.
Nên điều quan trọng ở giai đoạn mấu chốt này
là không được đặt chân sai chỗ.
Ba trăm bốn mươi lăm triệu năm sau,
và trong những khu rừng ngày nay,
nghệ thuật quyến rũ của động vật chân đốt đã phát triển hơn nhiều…
nhất là với một số thành viên có ít giáp bọc hơn trong nhóm loài này.
Khác với loài Arthropleura cổ xưa,
nhện nhảy đực sở hữu thị giác siêu phàm
và không lớn hơn một hạt gạo.
Nhưng dù thiếu tầm vóc…
chúng bù lại bằng phong cách.
Mỗi loài lại có điệu nhảy đặc trưng riêng
nhằm thu hút sự chú ý của con cái.
Điệu con công.
Điệu bật ngang.
Điệu vũ công Disco.
Và điệu lắc lông vũ.
Trong khi các con đực phát triển nên trang phục sặc sỡ
và những bước nhảy phức tạp…
các con cái hình thành gu thẩm mỹ có một không hai.
Điệu bật ngang của chàng đã khiến nàng chú ý.
Nhưng chàng có bước nhảy nàng đang tìm kiếm không?
Chỉ những bước nhảy đẹp nhất được chấp nhận.
Cái vẫy bụng báo hiệu nàng không thấy ấn tượng.
Chàng phải cẩn thận,
bởi những con cái kén chọn đôi khi sẽ ăn thịt kẻ theo đuổi chúng.
Dù vậy…
vẫn đáng để thử một lần nữa.
Rõ là chàng vẫn chưa hiểu thông điệp.
Đường tình của chàng có thể xui xẻo,
nhưng triều đại động vật chân đốt của chàng thì may mắn hơn.
Hiện chúng chiếm hơn 80% tổng số loài động vật.
Bí quyết thành công của động vật chân đốt
nằm ở cấu trúc cơ thể phân mảnh đơn giản của chúng…
vốn đã tiến hóa theo muôn vàn hướng khác nhau.
Một số có tai ở chân.
Một số có mắt trên cuống.
Và có lớp bọc giáp để hỗ trợ.
Từ biến thể này đến biến thể khác,
động vật chân đốt chính là sự tiến hóa
không giới hạn.
Trong đó có vận động viên chạy giỏi nhất,
bọ cánh cứng hổ.
Thiết kế của nó đã được tinh chỉnh qua hàng triệu năm.
Mẫu mới nhất này được chế tạo hướng đến tốc độ.
Với kích thước của nó, nó là loài chạy nước rút vào loại nhanh nhất Trái Đất.
Nếu tính theo tỷ lệ con người,
nó sẽ chạy
với tốc độ hơn 1.000 km/giờ.
Nhưng có một nhược điểm khi "sống vội" như vậy.
Não nó không theo kịp.
Nó phải thường xuyên dừng lại để hoàn hồn
trong lúc săn lùng nạn nhân tiếp theo.
Nhưng việc điên cuồng tìm kiếm thức ăn có thể dẫn nó vào lãnh địa nguy hiểm…
vì đôi khi kẻ đi săn
cũng có thể là
kẻ bị săn.
Nhanh và mạnh không phải phong cách của con nhện cửa sập này.
Nó thích đợi con mồi đến với mình.
Trong cuộc chiến của động vật chân đốt,
khả năng bay thường sẽ là điểm khác biệt giữa sự sống và cái chết.
Hơn 300 triệu năm trước,
một nhóm loài động vật chân đốt
là những sinh vật đầu tiên bay lên bầu trời.
Và sự tiến hóa của đôi cánh
rốt cuộc sẽ đưa chúng đến với thành công trên toàn cầu.
Côn trùng.
Ngày nay trên hành tinh, cứ một con người
thì có hơn một tỷ con côn trùng.
Chúng là nhóm động vật phong phú nhất trên Trái Đất.
310 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Bất chấp thành công hiện tại,
những côn trùng biết bay tối thượng lại lần đầu xuất hiện ở các đầm lầy cổ xưa.
Chuồn chuồn.
Khả năng bay của chúng tiệm cận sự hoàn hảo.
Bốn cánh linh hoạt,
được điều khiển độc lập,
đem lại cho chúng khả năng di chuyển vô song.
Chúng có thể bay theo bất kỳ hướng nào,
cua được những khúc cua gắt nhất…
và tăng tốc nhanh hơn máy bay chiến đấu…
một thiết kế chiến thắng gần như vẫn nguyên trạng
đã hàng trăm triệu năm.
Thế nhưng, cũng sống ở những đầm lầy thời tiền sử đó,
một nhóm động vật khác đang trải qua màn thay đổi triệt để của chính chúng.
Dưới mặt nước,
động vật không xương sống vẫn tiếp tục tiến hóa…
và một loài cá mới đang phát triển mạnh,
cá vây thùy.
Một số con sẽ trở thành những kẻ săn mồi quái dị.
Trong thế giới cá ăn cá này,
việc to con là rất hữu ích.
Với những con nhỏ hơn, vùng nước nông là chỗ trú…
nơi những cái vây thùy độc đáo của chúng là một lợi thế rõ ràng.
Cơ bắp và cực kỳ linh hoạt,
chúng khác với vây của những loài cá khác.
Chúng không chỉ giúp loài cá này bơi…
mà còn đủ khỏe để nâng đỡ trọng lượng cơ thể…
và giúp loài cá này bò lên khỏi mặt nước.
Nhưng những con cá này còn có một khả năng thích nghi thay đổi cuộc chơi nữa…
khả năng
hít thở không khí.
Không phải qua mang mà là qua phổi nguyên thủy.
Cùng nhau, những tiến bộ mang tính cách mạng này
cho phép động vật có xương sống rời khỏi nước để khám phá đất liền.
Cuộc chạy đua chiếm lấy thế giới mới này đã bắt đầu.
Nhưng đã quá muộn
cho những con cá vây thùy này.
Những kẻ khác đã biến đổi trước chúng.
Chẳng hạn như loài Anthracosaurus dài ba mét…
vốn đã tìm được chân.
Quá trình tiến hóa từ vây thành chi mất tới hàng triệu năm.
Nhưng một khi nó hoàn tất, sự sống trên đất liền
sẽ không bao giờ còn như xưa nữa.
Thời đại của động vật lưỡng cư
đã bắt đầu.
Ngày nay, có hơn 8.000 loài động vật lưỡng cư.
Một nhóm loài kỳ lạ nhưng đa dạng…
bao gồm sa giông,
ếch,
kỳ nhông
và cóc.
Chúng không hẳn là những gã khổng lồ như xưa
nhưng vẫn là những thợ săn thành công…
với phong cách giết mồi riêng.
Hàng trăm triệu năm sau thời Anthracosaurus,
vùng đầm lầy vẫn là thành trì của động vật lưỡng cư.
Ở Châu thổ sông Danube tại châu Âu này,
ếch đầm lầy sống với số lượng hàng ngàn con
và đã trở thành thợ săn côn trùng lão luyện…
và đặc biệt khoái ăn
chuồn chuồn.
Chuồn chuồn sở hữu tầm nhìn bao quát…
nên việc bắt được một con không đơn giản.
Nhưng ếch đầm lầy cũng có một số cách thích nghi kỳ quặc của riêng chúng.
Chân có màng giúp chúng bay lên không trung.
Và cái lưỡi vọt ra được đem lại cho chúng tầm với phi thường.
Dù vậy, chuồn chuồn đang bay
vẫn có thể quá khó bắt.
Đợi các vận động viên nhào lộn trên không này hạ cánh có thể sẽ dễ hơn.
Đã đến lúc dùng cách tiếp cận khác.
Một con cái đang đẻ trứng dưới nước.
Đang chìm nửa người,
nó có lẽ là một mục tiêu dễ dàng hơn.
Đám chuồn chuồn đơn giản là quá nhanh.
Chúng còn nhào lộn xoắn được nữa.
Lại hụt.
Nhưng ếch rõ ràng là vô cùng kiên trì.
Dù tỷ lệ bắt mồi thấp là vậy,
động vật lưỡng cư đã tồn tại hơn 350 triệu năm.
Tuy nhiên, chúng chưa từng chinh phục được mọi môi trường mà hành tinh này có,
bởi có một nơi mọi động vật lưỡng cư đều cần để nuôi lớn con nhỏ…
nước.
Đây là một con ếch phi tiêu dâu tây ở Costa Rica.
Nòng nọc của nó đang nguy kịch.
Vũng nước nhỏ của chúng đã sắp cạn.
Cách duy nhất để chúng thoát được
là leo lên lưng mẹ.
Việc khó là tìm được nước.
May thay…
nó biết rõ mình phải đi đâu.
Trên đầu nó 20 mét,
một cây dứa cảnh đã thu được nước mưa.
Một hồ bơi hoàn hảo cho nòng nọc quý giá của nó.
Nhưng nó phải lên được đó đã…
từng bước nhảy một.
Lớn vỏn vẹn bằng cái móng tay cái của con người,
với nó, đây chính là đỉnh Everest.
Rốt cuộc cũng an toàn.
Mọi động vật lưỡng cư đạt đến đỉnh cao trong cuộc chinh phục đất liền…
đều không rũ bỏ được mối ràng buộc với nước…
mối ràng buộc sẽ hủy hoại chúng khi điều kiện trên Trái Đất…
thay đổi hoàn toàn.
300 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Ở giai đoạn được gọi là Kỷ Than Đá,
các khối đất lớn trên Trái Đất hợp nhất,
hình thành nên siêu lục địa Pangaea.
Khi đất khô đi,
những vùng đầm lầy rộng lớn bắt đầu biến mất.
Bị thiếu nước, đa số các loài lưỡng cư chật vật.
Nhưng không phải tất cả.
Một loài đã có sự thích nghi mang tính cách mạng, giúp chúng phát triển mạnh mẽ.
Trứng của nó đã phát triển nên một lớp vỏ bảo vệ
để giữ phôi thai trong bể chất lỏng riêng.
Bên trong, con non có thể phát triển an toàn mà không bị khô.
Mối ràng buộc với nước
rốt cuộc đã bị phá vỡ bởi sự tiến hóa
của quả trứng có màng ối này.
Được gọi là động vật có màng ối,
các sinh vật này xâm chiếm được những vùng đất khô cằn hơn
theo cách động vật lưỡng cư không thể.
Và từ một tổ tiên chung này,
mọi động vật có vú, bò sát, chim
và khủng long sẽ được sinh ra.
252 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Sáu mươi triệu năm sau sự tiến hóa của trứng có màng ối,
động vật có màng ối đã lan khắp Pangaea…
tạo ra hai triều đại mới và khởi động một cuộc đối đầu bất tận.
Những con thú bọc giáp đang ngủ này là một loài bò sát nguyên thủy.
Scutosaurus, một trong những loài động vật lớn nhất trên đất liền.
Nặng hơn một tấn,
chúng là loài ăn thực vật khổng lồ đầu tiên đi trên hành tinh.
Trứng màng ối đã cho phép chúng phát triển trong điều kiện khô cằn hơn
và đi đến những nơi các loài khác không đến được.
Nhưng Pangaea không chỉ thuộc về chúng.
Một dòng máu mới đã xuất hiện,
tổ tiên của động vật có vú.
Dù một con thằn lằn xẻng không thể đọ lại một con Scutosaur…
các anh chị em họ của nó ở đây lại đọ được.
Một con Gorgonopsid.
Tiền bối ấn tượng hơn của động vật có vú.
Với chiều dài hơn ba mét và nặng 300 ký,
nó sánh ngang mọi loài mèo lớn đang sống ngày nay.
Với khứu giác mạnh mẽ,
việc lần theo con mồi rất dễ đối với nó.
Vượt qua lớp giáp nặng của chúng
mới là thử thách lớn nhất với nó.
Nhưng nó có một vũ khí bí mật…
những cái răng nhọn như kiếm.
Dù vậy,
nó vẫn phải ẩn mình mới tới được gần.
Nó phải chọn thời điểm…
và mục tiêu của nó
một cách cẩn thận.
Phải từ từ
và âm thầm…
mới được.
Cuộc cạnh tranh giữa động vật có vú và bò sát
là một đặc điểm của sự sống trên Trái Đất đã hàng trăm triệu năm.
Nhưng sự trỗi dậy sớm của chúng chẳng được bao lâu,
bởi ở miền viễn Bắc Pangaea,
một thảm họa đang xảy ra.
Ngủ im đã nhiều năm,
những thế lực khổng lồ hoạt động dưới bề mặt Trái Đất
rất dễ bị lãng quên.
Nhưng thế giới ngầm nóng chảy này
luôn sôi sục,
luôn chực chờ điểm yếu.
Bên dưới lớp vỏ của Pangaea,
một lượng mac-ma siêu nóng
đang di chuyển lên bề mặt.
Một khi những vụ phun trào kỷ Permi này diễn ra…
sẽ không thể ngăn nổi chúng.
Điểm khiến chúng đặc biệt là quy mô đồ sộ của chúng.
Chúng thuộc số những vụ phun trào
lớn nhất, tàn khốc nhất mà sự sống từng chứng kiến.
Và chúng hoành hành suốt 100.000 năm.
Sự tàn phá là chưa từng có.
Một khu vực rộng bằng nửa nước Mỹ
đã chìm trong dung nham.
Hàng triệu cây số vuông,
từng tràn ngập sự sống,
đã bị chính Trái Đất xóa sổ.
Và đó mới là khởi đầu.
Các vụ phun trào đã giải phóng một thứ nguy hiểm hơn hẳn dung nham,
một hỗn hợp khí độc độc hại.
Khi các khí này kết hợp với nước…
một hợp chất mưa acid mạnh đã đổ xuống.
Nước, kẻ ban sự sống,
giờ thành kẻ hủy diệt nó.
Cơn mưa độc hại đã đầu độc mặt đất…
giết chết cây cối.
Không có rễ của chúng để gắn kết đất với nhau…
nhiều hệ sinh thái đã bị cuốn trôi toàn bộ.
Thế nhưng, trong không khí có một thứ còn hủy diệt hơn nữa.
Một sát nhân thầm lặng.
Carbon dioxide.
Các núi lửa đã thải ra lượng CO2 gấp sáu lần
lượng CO2 trong khí quyển của ta ngày nay…
gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu mười độ…
cùng mọi sự tàn phá của khí hậu
đi kèm với nó.
Nhà kính Trái Đất trở nên hung hăng khi các thế lực tự nhiên hoành hành.
Chẳng thể đi đâu để trốn khỏi cảnh hỗn loạn.
Và các đại dương chịu ảnh hưởng nặng nhất.
Khi chúng ấm lên và bị acid hoá,
nồng độ oxy giảm mạnh…
biến đại dương, nơi sự sống lần đầu xuất hiện…
thành một nghĩa địa hoang vắng.
Đây là vụ tuyệt chủng hàng loạt thứ ba và thảm khốc nhất của hành tinh này.
Chín mươi phần trăm mọi loài
đã vĩnh viễn biến mất.
Nhiều cành cây đã đứt lìa hẳn ra khỏi cây tiến hóa.
Nhưng trong khi nhiều loài đã mất đi, một số ít loài đã qua khỏi.
Tất cả những gì còn lại của một thời đại đã qua.
Việc chúng sống sót chưa bao giờ quan trọng đến vậy.
Tương lai của mọi sự sống
giờ ngàn cân treo sợi tóc.
Biên dịch: Christine Tran