Noong panahong 252 milyong taon na ang nakalipas…
at namamatay na ang planeta natin.
Ang pinakamalaking pagkalipol sa kasaysayan, ginawang baog ang mundo…
at lubha itong pinatahimik.
Pero ito ang kuwento ng iilan…
na nakaligtas.
252 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ang simula ng Triassic Period…
at ang mga apoy na ilog, unti-unti nang humuhupa.
Susunod sa kanila,
ang palamig nang lava, bumabalot sa lugar na kalahati ng sukat ng Estados Unidos…
sa crust na may lalim ng hanggang tatlong kilometro.
Dahil sa mga gas ng bulkan, tumaas na ang global temperatures.
Ang mga kagubatan at bahura,
nawasak na rin.
Daan-daang milyong taon ng ebolusyon,
wala na.
Pero nandito,
nakatago sa madilim na tanawin…
ang pagkakataon.
Dahil may isang anyo ng buhay na lumalago sa patay na organikong bagay…
fungi.
Apocalyptic na libingan na ang mundo,
kaya namayagpag ang fungi.
At sa loob ng ilang libong taon…
ang mga simpleng organismong ito
ang naging dominanteng anyo ng buhay
sa Earth.
Pero hindi lahat ng nakaligtas sa Permian extinction,
umasa sa kamatayan para sa tagumpay nila.
Isang hamak na nilalang
ang nakatagpo ng perpektong puwesto para sakupin ang mundo.
Lystrosaurus…
isang sinaunang ninuno ng mammal.
Itong mausisa at kasinglaki ng baboy na nilalang,
sanay sa paghuhukay sa ilalim ng lupa
at paghahanap ng kanlungan sa mga kuweba,
pamumuhay na nagligtas dito
noong namamatay ang ibang hayop.
Dating mahinang dehado,
isa na sila sa iilang masuwerte na nakaligtas sa Armageddon.
Sa dami ng mga halaman na nasira dahil sa pagkalipol,
mahirap na maghanap ng pagkain.
Pero matibay ang Lystrosaurus
at nakakahanap sila ng pagkain sa malalaking lugar.
Palagi silang gumagalaw,
naghahanap ng mga ugat, lamang-lupa, at maliliit na bulsa ng muling pagtubo.
Pero hindi lang sila ang nakaligtas na mga hayop.
Ang buhay, sa iba't ibang anyo,
nakahanap ng paraan.
Ang simple pero madaling sabayan na pamumuhay ng Lystrosaurus,
umani ng mga kahanga-hangang gantimpala.
Dahil sa konting kompetisyon at kawalan ng malalaking mandaragit,
binago ito ng mga pagsabog ng bulkan mula sa pagiging hamak na tagahukay…
hanggang sa pagiging hayop na nagmana ng Earth.
Sa mga taon pagkatapos ng mass extinction,
naging tatlong-kapat sila ng lahat ng vertebrate na buhay sa lupa,
isang bagay na hindi pa nagawa ng ibang hayop.
Pero hindi tumagal ang paghahari nila,
dahil may isa pang nakaligtas sa malawakang pagkalipol
na paangat,
salamat sa malalaking pagbabago sa mismong kayarian ng planeta natin.
Sa loob ng sampung milyong taon,
nagtagpu-tagpo ang mga kontinente ng Earth,
lumikha ng malawak na karagatan sa isang panig ng mundo…
at isang napakalawak na lupain sa kabila,
ang supercontinent ng Pangaea.
Ang pagkatuyong nagsimula sa nakaraang panahon,
pinalala pa ng matinding init.
Tumataas ang temperatura sa 60 degrees Celsius.
Ginagalugad ng sandstorms ang loob.
Tumataas ang mga buhangin nang mahigit isang kilometro…
unti-unting binubuo ang pinakamalaki at pinakamapanganib na disyerto
na nakita ng planeta.
Pero sa gilid ng baog at walang buhay na lugar na ito,
may umangat na isa pang grupo ng mga nakaligtas.
At nangingibabaw pa rin sila sa mga disyerto ngayon.
Ito ang Atacama sa South America.
Disyerto na rito mula pa noong Triassic Period.
Ilang dekada nang walang ulan sa ilang parte nito,
pero may isang uri ng hayop na namamayagpag dito.
Mga butiki.
Mga reptilya silang lubos na angkop sa tuyong kapaligirang ito.
Matigas at makaliskis ang balat nila,
kaya hindi sila natutuyo sa sikat ng araw.
Sa halip, tinutulungan sila ng araw…
pinapainit ang malamig na dugo nila para maabot nila ang pangkarerang bilis.
Pero kahit ang mga reptilya sa disyerto, kailangan munang pawiin ang uhaw nila.
Umaagos na tubig sa lupa.
Sa kasamaang palad, itong mga butas ng tubig, halos kasing-alat ng Dead Sea.
Ang pag-inom nito, hatol ng kamatayan…
kaya kumuha ng tubig ang mga butiki mula sa hindi inasahang mapagkukunan,
isang hayop na nakaligtas din ang mga ninuno mula sa Armageddon.
Lubhang tinamaan ang mga insekto sa malawakang pagkalipol,
pero may mga nakalusot.
Ngayon, ang brine flies na ito, dalubhasa sa asin,
nakakapag-alis ng asin sa tubig,
at sa proseso, nagiging perpekto silang mga bote ng tubig
para sa mga butiki.
Ang hamon, mahuli sila.
Sa wakas.
Pero nang akalain nitong magaling na siya,
may parating nang gulo.
Mabenta ang mga lugar na ito kung saan magandang manakip ng langaw…
at ayaw makihati ng mga tagaroon.
Walang magagawa,
pero sa teritoryo ng ibang butiki.
Kumikilos na ang uhaw na butiki…
sinusulit ang pagiging okupado nila…
kahit gaano kaikli.
Mga tunay na taga-disyerto,
matapang at matatag ang mga butiki,
gaya ng mga sinaunang ninuno nila.
Pero noong Triassic, mas malalaking reptilya
ang nagpabago sa takbo ng kasaysayan.
248 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa apat na milyong taon matapos ang Permian extinction,
nangibabaw ang Lystrosaurus.
Lumitaw sila sa halos walang lamang mundo
at inani ang mga gantimpala.
Maganda ang buhay.
Pero ang mga ninunong mammal na ito,
konti lang ang kompetisyon o mga mandaragit,
hanggang ngayon.
Sa paggaling ng planeta,
lubhang lumaki ang ilang mga reptilya.
Erythrosuchus ito.
Halos tatlong metro'ng haba, ito'ng pinakamalaking mandaragit sa panahon nito.
Ang mga kawan ng Lystrosaurus, madaling tirahin.
Wala silang panlaban sa bagong uri ng reptilyang ito…
o kahit kaalaman sa panganib na dala nito.
Tulad ng isang soro sa manukan,
kayang pumatay ng Erythrosuchus nang higit pa sa kailangan nito.
Ang Lystrosaurus ang walang malay na dodo…
ng panahon nito.
Dahil sa kombinasyon ng mga mandaragit at kompetisyon,
ang Lystrosaurus, mula sa ganap na paghahari ng planeta,
humantong sa pagkalipol.
Nawalan ng korona ang mga mammal.
Ito…
ang panahon ng mga reptilya.
Sa ngayon, may mahigit 10,000 species ng reptilya…
pero hindi lahat nakakatakot gaya ng mga ninuno nila.
Dahil nagbago ang Earth…
kinailangan ng mga reptilya na sumabay sa mas masikip na mundo.
At ang matigas at makaliskis na balat
na tumulong sa pagsakop nila sa mga disyerto ng Pangaea,
nananatiling sekreto ng tagumpay nila.
Para sa iba, dahil sa balat nila, nagiging magaling sila magbalatkayo.
Pero magagamit rin ang balat para takutin ang anumang umaatake.
Gayunpaman, may mga pagkakataon na kailangan ng mas matitinding hakbang.
Nakatakas nga ito sa ibon,
pero hindi kilala ang mga butiki sa galing nila sa paglangoy.
Pero ang anole lizard ng Costa Rica, may pambihirang paraan para makaligtas.
Pag-exhale, lumilikha ito ng bulang dumidikit sa balat nitong mahirap mabasa…
bumubuo ng sarili nitong diving bell…
at itinatago ito sa ilalim ng tubig
nang hindi hihigit sa 15 minuto.
Ang mga reptilya ngayon, dalubhasa na sa pamumuhay sa mga gilid,
mahirap isipin na dati silang naghari sa planeta natin.
Pero may serye ng mga isla sa Indonesia
na nag-aalok ng sulyap sa napakalayong nakaraan na iyon.
Dahil dito, mga butiki pa rin ang naghahari.
Kamakailan lang napisa at mausisa na…
nagsisimula ang buhay ng batang ito sa paraiso ng butiki.
Ang tanging problema niya…
ang mga kamag-anak niya.
Dahil isa itong batang Komodo dragon…
at ang mga Komodo, mga cannibal…
inaamoy ang hangin gamit ang sawang dila para hanapin ang biktima nila.
Para sa pinakamalalaking butiki sa mundo…
perpektong meryenda ang mga baby dragon.
Masuwerte siya, ang pugad ng mga nakabaong Komodo egg,
mas madaling kainin.
Pero hindi nito mabubusog ang halimaw na ito nang matagal.
Pito o walong taon siya na magtatago sa mga punong ito
bago siya lumaki para madepensahan ang sarili.
Masyadong mabigat para umakyat,
naghahanap ang matanda ng mas madaling puntahan.
Hindi kayang ikubli ng makapal na putik ang amoy ng hayop na ito.
Laging listo ang mga kalabaw…
maingat sa mga reptilyang panginoon nila.
Pero di kasing talino ng mga magulang nila ang mga anak ng kalabaw.
Nakawala ang biktima ng dragon,
pero pansamantala lang.
Ang kamandag mula sa gland sa panga nito…
pinipigilan ang dugo ng biktima nitong mamuo,
na nagdudulot ng mapanganib na pagbaba ng blood pressure.
Ang resulta,
hindi maiiwasan.
Isa itong alingawngaw ng buhay
noon sa Triassic.
Ipinaglalaban ng mammals ang buhay nila,
habang naghahari ang mga reptilya nang may kumpiyansa.
Pero ang pinakatumatak na kabanata ng unang bahagi ng paghahari ng mga reptilya…
ang pagtalikod ng ilan sa kanila sa lupa
at pagbalik sa karagatan.
Mga pagong.
Natulak man dito ng kompetisyon
o naakit ng pagkakataon…
bumalik ang mga pagong sa dagat na iniwan ng mga ninuno nila,
at ngayon, naninirahan sa lahat maliban sa pinakamalamig na karagatan.
Pero isang beses sa isang taon, kailangan pa ring bumalik sa tuyong lupa ng females
para mangitlog.
Dito, sa gilid ng Great Barrier Reef…
libo-libo silang nagsasama-sama.
Ang mga katipunan tulad nito,
isa sa pinakamagandang palabas ng kalikasan
sa loob ng milyon-milyong taon.
May magandang rason para sa pagtitipong ito,
kaligtasan sa dami.
Unang umunlad ang mga pagong noong Triassic.
Pero nang nasakop na nila ang mga dagat, tahanan na ng predators ang karagatan.
May haba na walong metro, Plesiosaur ito.
Isa rin itong reptilya,
pero sa dagat lang ito nabubuhay.
Dahil may hangganan ang makakain ng Plesiosaur,
ang pagtitipon nang maramihang tulad nito,
nagbibigay-daan sa marami pang pagong na mabuhay.
Ang natitira na lang,
ang pagpunta nila sa beach kung saan sila ipinanganak
at paghahanap ng perpektong lugar para mangitlog.
Makalipas ang halos dalawang buwan, nagbunga ang pagsisikap ng mga babae.
Mga hatchling.
Pero ang bawat isa, may kanya-kanya nang pagsubok na hinaharap…
sa natural na pagpunta nila sa karagatan.
Pterosaurs.
Bago pa magkaroon ng mga ibon,
itong grupo ng mga sinaunang reptilya, gumawa ng malaking hakbang sa ebolusyon.
Lumipad sila…
at naging mga hari ng himpapawid.
Walang kalaban-laban…
ang pag-asa lang ng hatchling na ito…
magpatuloy…
binabalewala ang mga muntikan na,
at umaasang malulula sa pagpipilian ang mga Pterosaur.
Bawat masuwerteng pagtakas…
pinalalapit ito sa gilid ng tubig.
Pero hindi ligtas kahit ang mga nakakarating sa karagatan.
Sa pagpunta lang sa malalim na tubig
maiiwasan nito ang mga Pterosaur…
at makakatakas sa dagat.
Ang mga reptilya, minsang naghari sa himpapawid at mga alon.
Pero sa kabila ng pananaig nila,
ang mga Pterosaur at Plesiosaur, parehong nalipol kalaunan.
Pero isa sa mga nagharing reptilya sa panahong ito ang nakaligtas.
Sa sobra nilang galing manghuli,
pagkatapos ng 200 milyong taon…
konti lang ang nakalamang sa kanila.
Walang malay sa panganib,
pumunta ang wildebeest para pawiin ang uhaw nila.
Muntik na.
Pero hindi iyon mahalaga.
Alam ng Nile crocodile na babalik ang wildebeest…
gaya ng dati.
Para maiwasang matuklasan, tahimik na lumulubog ang buwaya…
hindi ito humihinga
nang hanggang isang oras.
Kaya ng mga buwayang pabagalin ang heart rate nila sa two beats a minute…
halos tumigil na talaga…
sa paraang naperpekto ng reptiles ilang milyong taon ang nakalipas.
Pero sa ngayon, umaatake na ito.
Mula sa inertia…
sumasabog ang enerhiya nito
sa loob lang ng kapirasong segundo…
lumilikha ng sapat na bilis at lakas…
para ilunsad ang limang metrong katawan nito…
palabas ng tubig…
nang walang laman ang tiyan…
at isang hininga lang.
Isa itong pamamaraan na matagumpay para sa mga buwaya ngayon
katulad sa mga ninuno nila noon.
Ang mga buwaya ngayon, naghahari sa tubig na tinitirhan nila…
pero hindi na sila ang dating laganap na mga mandaragit.
Dahil sa Triassic,
ang mga puwersa ng kalikasan, inihatid ang kuwento ng buhay
sa isang ganap na bagong direksiyon.
234 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Dahil sa patuloy na volcanic eruptions, nagkaroon ulit ng global warming.
Sa pagtaas ng temperatura ng dagat, lumakas ang oceanic evaporation.
Sa hilagang Pangaea, umabot sa 3,000 metro ang ridge ng hanging may moisture…
na gumawa ng malakas na monsoonal weather systems.
At nagsimulang umulan…
nang may biblikal na laki.
Sa buong planeta, nagwala ang mga bagyo.
Higit sa isang milyong taon ang inabot ng buhos ng ulan…
at nilimot na ng alaala ang mga tuyong disyerto ng sinaunang Pangaea.
Sa dulong hilaga, bumugso ang agos mula sa matataas na kabundukan.
Binago ng tubig sa ibabaw ang tanawin…
dala nito ang masustansyang silt.
Mahigit 1.6 milyong kilometro kuwadrado ang nasakop ng mga daluyan ng tubig…
isang lugar na kasinglaki ng Alaska,
na lumikha ng pinakamalaking delta sa kasaysayan ng Earth.
Ang fertile waterways na ito ang nagbigay-buhay sa isang bagong mundo…
ang gatong para sa ebolusyon.
Umangat ang mga konipero.
At sa unang pagkakataon mula noong Permian extinction…
nagbalik ang planeta natin sa pagiging kagubatan ng mga higante.
210 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Maraming sinaunang reptilya ang nabigong sumabay sa bagong tanawing ito.
Pero isang grupo ang tumanggap sa pagbabagong ito sa buhay-halaman…
at kalaunang bumangon para sakupin ang mundo.
Nagsisimula ang buhay ng mga bata tulad ng ibang mga reptilya.
Napipisa sila mula sa mga itlog…
makaliskis ang balat nila…
at hinahayaan silang alagaan ang sarili nila…
simula pagdating nila sa mundo.
Pero may mga pagkakaiba.
Mas maganda ang sistema ng paghinga nila
na patuloy na nagbobomba ng dugo sa mga baga nila…
hinahayaan silang tumakbo
nang hindi humihinto para huminga.
Ang mga paa nila, umaabot sa ilalim ng katawan nila kaysa sa gilid
para makalakad sila nang tuwid.
Pinahihintulutan nitong lumaki ang maliliit na hatchling
sa 50 times ng sukat nila.
Bahagi ang mga ito ng reptile family tree,
pero natatangi ang sanga nila.
Ang mga sinaunang higante, tulad ng Plateosaurus,
maaabot ang mga bagong mapagkukunan ng pagkain…
kayang tunawin ng tiyan nila ang matitigas na karayom…
at ang dami pa lang nila,
nagpapanatili ng mas mataas na temperatura sa katawan nila
araw at gabi.
Panalong pormula ito na maghuhudyat ng bagong panahon.
152 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ang Jurassic.
Naghari ang bagong dinastiyang ito
nang mahigit 150 milyong taon.
Ang paghaharing nakasaksi sa pag-angat ng ilan sa mga pinakatanyag na nilalang
na naglakad sa mundo.
Maligayang pagdating sa panahon ng mga dinosaur.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol