252 milyon yıl önce…
…gezegenimiz ölüyordu.
Tarihteki en büyük yok oluştan sonra dünya çorak kalmış…
…ve ölüm sessizliğine bürünmüştü.
Ama bu, hayatta kalmış olan azınlığın…
…hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
4. BÖLÜM
SOĞUKKANLILIKLA
252 MİLYON YIL ÖNCE
Triyas Dönemi'nin başlangıcı.
Ateşten nehirler yavaş yavaş çekiliyor.
Ardından
soğuyan lavlar
üç kilometre derinliğinde bir kabuk hâlinde
ABD'nin yarısı büyüklüğünde bir alanı kaplıyor.
Volkanik gazlar
küresel sıcaklıkların fırlamasına yol açmış.
Ormanlar ve resifler
yok olmuş.
Yüz milyonlarca yıllık evrim
yitip gitmiş.
Ancak burada,
bu kararmış tabiatta…
…bir fırsat gizli.
Çünkü ölü organik maddeyle beslenen özel bir yaşam formu var.
Mantar.
Dünya bir kıyamet mezarlığıyken…
…mantar ortamını bulmuştu.
Birkaç binyıl boyunca…
…bu basit organizmalar
Dünya'daki baskın yaşam formu oldu.
Ancak Permiyen yok oluşundan kurtulan her tür
başarısını ölüme borçlu değildi.
İlkel bir canlı
dünyayı ele geçirmek için
mükemmel bir konumdaydı.
Lystrosaurus.
Memelilerin antik atalarından biri.
Bu ilginç, domuz büyüklüğündeki canlı
yer altını kazıp
mağaralara sığınmaya alışkındı.
Diğer hayvanlar ölürken
onu kurtaran, bu yaşam tarzıydı.
Bir zamanlar bahtsız olan mazlumlar
artık kıyamet savaşından sağ çıkan şanslı birkaç türden biriydi.
Bitki örtüsü yok oluşla birlikte büyük ölçüde tahrip olduğundan
yiyecek bulmak zor.
Ama Lystrosaurus'lar dirençli
ve geniş alanlarda yiyecek arayabiliyor.
Sürekli hareket hâlindeler,
kökler, yumru kökler ve küçük büyüme bölgeleri arıyorlar.
Ama hayatta kalan hayvanlar sadece onlar değildi.
Birçok yaşam formu…
…bir yolunu bulmuştu.
Lystrosaurus'un basit ama adapte olabilir yaşam tarzı
şaşırtıcı sonuçlar doğuracaktı.
Fazla rakibi olmadığı ve büyük yırtıcılarla karşılaşmadığı için
volkanik patlamalar sayesinde
besin zincirinin son halkasında bir kazıcıyken…
…Dünya'ya hükmeden bir hayvana dönüştü.
Kitlesel yok oluştan sonraki yıllarda
karadaki omurgalı yaşamının dörtte üçü onlardan oluşuyordu.
Bu daha önce hiçbir hayvanın başaramadığı bir şeydi.
Ama hâkimiyetleri uzun sürmedi
çünkü kitlesel yok oluştan kurtulan başka bir tür
gezegenimizin yapısındaki büyük değişiklikler sayesinde
yükselişe geçmişti.
On milyonlarca yıldır
Dünya'nın kıtaları birbirine yaklaşıyordu.
Bunun sonucunda Dünya'nın bir tarafında büyük bir okyanus…
…diğer tarafında devasa bir kara parçası oluşmuştu.
Pangea süper kıtası.
Bir önceki çağda başlayan kuruma…
…artık kavurucu ısıyla bir arada.
Sıcaklıklar 60 dereceye kadar çıkıyor.
Kum fırtınaları iç kesimleri süpürüyor.
Bir kilometreden yüksek kumullar meydana geliyor…
…ve yavaş yavaş gezegenin gördüğü en büyük ve en kötü koşullara sahip
çöl oluşuyor.
Ama bu çorak ve cansız tabiatın bir köşesinde
yükselişte olan bir grup daha var.
Bugün hâlâ çöllerimizde hüküm sürüyorlar.
Burası Güney Amerika'daki Atacama Çölü.
Triyas döneminden beri çöl.
Bazı kesimlerine onlarca yıldır bir damla yağmur düşmedi
ancak burada yaşayan bir hayvan türü var.
Kertenkeleler.
Bu kuru ortama son derece adapte olmuş sürüngenler.
Sert, pullu bir derileri var,
bu nedenle kavurucu güneşte buruşmuyorlar.
Aksine güneş onları besleyip…
…yüksek hıza ulaşabilmeleri için soğuk kanlarını ısıtıyor.
Ama çöl sürüngenlerinin bile susuzluklarını gidermeye ihtiyacı var.
Yerden su sızıyor.
Ne yazık ki bu su birikintileri neredeyse Lut Gölü kadar tuzlu.
Bu suyu içmek onları ölüme mahkûm edebilir.
Bu nedenle kertenkeleler sularını beklenmedik bir kaynaktan elde ediyor.
Ataları kıyamet savaşından sağ çıkan başka bir hayvandan.
Böcekler kitlesel yok oluştan çok etkilendi
ama bazıları kurtulmayı başardı.
Bugün bu tuz sinekleri tuz uzmanı.
Suyu tuzdan arındırıp
bu süreçte kendilerini
kertenkeleler için mükemmel küçük su şişeleri hâline getiriyorlar.
Zor olan onları yakalamak.
Nihayet.
Ama tam hallettiğini zannederken
tehlike ufukta görünüyor.
Bu en iyi sinek yakalama noktaları çok rağbet görüyor…
…ve yerliler paylaşmayı sevmiyor.
Çıkmaza girdiler
ama başka bir kertenkelenin bölgesinde.
Susamış kertenkele…
…dikkatlerinin dağıldığı kısacık anı…
…fırsat biliyor.
Üstün çöl sakinleri olan kertenkeleler
tıpkı antik ataları gibi sağlam ve dirençli.
Ancak Triyas'ta tarihin seyrini değiştirecek olan
çok daha büyük sürüngenlerdi.
248 MİLYON YIL ÖNCE
Permiyen yok oluşundan sonra geçen dört milyon yılda
Lystrosaurus hüküm sürdü.
Neredeyse boş bir dünyada ortaya çıktılar
ve bunun meyvelerini topluyorlar.
Hayat onlara güzel.
Ancak bu memeli atalarının
çok az rakibi ya da avcısı vardı.
Şimdiye kadar.
Gezegenin toparlanmasıyla
bazı sürüngenler destansı boyutlara ulaştı.
Bu bir Erythrosuchid.
Neredeyse üç metre uzunluğuyla çağının en büyük yırtıcısı.
Lystrosaurus sürüleri kolay hedefler.
Bu yeni sürüngen türüne karşı savunmaları yok.
Oluşturdukları tehdidin bile bile değiller.
Tavuk kümesindeki bir tilki gibi
Erythrosuchid de ihtiyacından fazlasını öldürebiliyor.
Lystrosaurus, çağının dodosu olduğundan…
…habersizdi.
Yırtıcıların ve rekabetin bir araya gelmesi
gezegenin mutlak hâkimi olan Lystrosaurus'un yok olmasına
yol açtı.
Memeliler tahtını kaybetmişti.
Artık…
…sürüngenler çağı gelmişti.
Bugün 10.000'den fazla sürüngen türü var.
Ama hepsi ataları kadar korkutucu değil.
Dünya değiştikçe
sürüngenler daha kalabalık bir dünyaya adapte olmak zorunda kaldı.
Pangea çöllerini fethetmelerini sağlayan sert, pullu derileri
başarılarının sırrı olmaya devam ediyor.
Bazılarının derileri
kılık değiştirmede usta olmalarını sağladı.
Ancak deri aynı zamanda
saldırganı korkutmak için kullanılabilir.
O zaman bile
daha sıkı önlemler alınması gerektiği oluyor.
Kuştan kaçmış olabilir
ama kertenkelelerin yüzmede maharetli oldukları söylenemez.
Ancak Kosta Rika'nın anole kertenkelesinin olağanüstü bir hayatta kalma tekniği var.
Nefes verirken
su geçirmez derisine yapışan bir baloncuk çıkararak…
…kendine has bir dalgıç çanı oluşturuyor.
Böylelikle 15 dakikaya kadar
su altında gizlenebiliyor.
Günümüz sürüngenleri kenarda köşede yaşamada öyle usta ki
bir zamanlar gezegenimize hükmettiklerini hayal etmek zor.
Ama Endonezya'da
o çok uzak geçmişe pencere açan bir dizi ada var.
Çünkü burada kertenkeleler hâlâ hüküm sürüyor.
Yumurtadan yeni çıkmış ve şimdiden meraklı olan bu yavru…
…yaşama kertenkele cennetinde başlıyor.
Tek bir sorunu var.
Akrabaları.
Çünkü bu bir yavru Komodo ejderi…
…ve Komodo ejderleri yamyamdır.
Avlarını bulmak için çatal dilleriyle havayı koklarlar.
Yavru ejderler…
…dünyanın en büyük kertenkeleleri için mükemmel birer atıştırmalık.
Bu dişinin şansına gömülü Komodo yumurtalarıyla dolu bir yuva
ona zahmetsiz bir öğün sunuyor.
Ama bu, bu canavarı uzun süre tok tutmaz.
Kendini savunacak kadar büyümesi için
yedi sekiz yıl ağaçlarda saklanması gerek.
Tırmanamayacak kadar ağır olan yetişkin
daha kolay ulaşılır bir şey aramaya çıkıyor.
Kalın bir çamur tabakası bu hayvanın kokusunu gizleyemiyor.
Asya mandası hep tetikte.
Sürüngen üstlerine karşı gözünü dört açıyor.
Ancak manda yavruları ebeveynleri kadar bilgili değil.
Ejder avını kaybetti
ama geçici bir süreliğine.
Çenesindeki bir bezden çıkan zehir
avının kanının pıhtılaşmasını engelleyerek
kan basıncında tehlikeli bir düşüşe neden oluyor.
Sonuç
kaçınılmaz.
Bu, Triyas'taki yaşam şeklinin
bir yansıması.
Memeliler yaşamları için savaşmak zorundayken
sürüngenler kendilerinden emin bir şekilde hüküm sürüyor.
Ama belki de sürüngen üstünlüğünün ilk zamanlarının en dikkat çekici kısmı…
…bazılarının karaya sırt çevirip
okyanusa döndüğü dönemdi.
Kaplumbağalar.
Buraya ya rekabetle sürüklenen
ya da fırsatları cazip bulan kaplumbağalar…
…atalarının bıraktığı denizlere geri döndüler.
Bugün en soğuk okyanuslar hariç her yerde yaşıyorlar.
Ancak yine de yılda bir kez
yetişkin dişiler yumurtlamak için karaya dönmek zorunda.
Burada, Büyük Set Resifi'nin kenarında…
…binlercesi bir araya geliyor.
Böyle toplanmalar milyonlarca yıldır
doğanın en harika manzaralarından biri olmuştur.
Bu toplanmanın iyi bir sebebi var.
Birlikten kuvvet doğması.
Kaplumbağalar ilk olarak Triyas'ta evrildi.
Ama denizleri fethettiklerinde okyanus ölümcül yırtıcıların eviydi.
150 MİLYON YIL ÖNCE
Sekiz metre uzunluğuyla bu bir pleziyozor.
O da bir sürüngen
ancak tüm hayatını denizde geçiriyor.
Pleziyozorlar kısıtlı miktarda yiyebildiği için
böyle kalabalık hâlde toplanmak
çok daha fazla kaplumbağanın kurtulmasını sağlıyor.
Geriye sadece
doğdukları sahile çıkıp
yumurtlamak için mükemmel bir yer bulmak kalıyor.
Yaklaşık iki ay sonra dişiler emeklerinin karşılığını alıyor.
Yavrular.
Ama içgüdüsel olarak okyanusa doğru yöneldiklerinden…
…her birini bekleyen zorluklar var.
Pterozorlar.
Kuşların ortaya çıkmasından uzun süre önce
bu antik sürüngen grubu büyük bir evrimsel adım attı.
Kanatlanıp…
…gökyüzünün efendisi oldular.
Tamamen savunmasız olan…
…bu yavrunun tek şansı…
…yoluna devam edip…
…atlattığı tehlikeleri görmezden gelmek
ve pterozorların seçim yapmakta zorlanmasını ümit etmek.
Her atlattığı tehlike…
…onu suyun kenarına daha da yaklaştırıyor.
Ama okyanuslara ulaşanlar bile güvende değil.
Ancak daha derin sulara inerek
pterozorlardan kurtulup…
…maviliklere kaçabilirler.
Sürüngenler bir zamanlar gökyüzüne ve dalgalara hükmediyordu.
Ama üstünlüklerine rağmen
pterozorların da pleziyozorların da zamanla soyları tükendi.
Ancak bu çağa hükmeden sürüngenlerden biri hayatta kaldı.
Bunlar o kadar iyi gizlenen avcılar ki
200 milyon yıl sonra bile…
…onlardan daha iyisi yok.
Tehlikeden habersiz antiloplar
susuzluklarını gidermeye gelmişler.
Kıl payı.
Ama önemi yok.
Nil timsahı antilopların geri döneceğini biliyor.
Her zaman olduğu gibi.
Fark edilmemek için timsah sessizce suyun altına dalıyor.
Bir saate kadar…
…nefesini tutabiliyor.
Timsahlar kalp atışlarını dakikada iki atışa kadar yavaşlatarak…
…sürüngenlerin milyonlarca yıl önce…
…mükemmel bir şekilde yaptığı gibi neredeyse durdurabiliyor.
Ama saldırıya geçtiği anda…
…hareketsiz dururken…
…göz açıp kapayıncaya kadar
enerji patlaması yaşıyor.
Aç karnına…
…ve tek bir nefeste…
…beş metre uzunluğundaki vücuduyla…
…sudan fırlayacak kadar…
…hız ve güç üretiyor.
Bu, tarih öncesi ataları için olduğu kadar
timsahlar için de başarılı bir teknik.
Günümüz timsahları yaşadıkları sulara hükmediyor.
Ancak eskiden olduğu gibi yaygın yırtıcılar değiller.
Çünkü Triyas'ta
doğal afetler
yaşamın hikâyesine yepyeni bir yön verecekti.
234 MİLYON YIL ÖNCE
Devam eden volkanik patlamalar bir küresel ısınmaya daha yol açtı.
Deniz sıcaklıkları yükseldikçe okyanus buharlaşması arttı.
Kuzey Pangea'da nem yüklü rüzgârlar
3.000 metre yüksekliğinde bir bayıra çarpıp…
…mega muson iklim sistemlerini oluşturdu.
Devasa ölçekte…
…yağmurlar yağmaya başladı.
Gezegenin dört bir yanında fırtınalar kopuyordu.
Sağanak yağış bir milyon yıldan uzun sürerek…
…ilk Pangea'nın kuru çöllerini tarihin tozlu sayfalarına gömdü.
En kuzeyde dağların tepesinden seller akıyordu.
Yer üstü suları, tabiatı baştan yaratarak…
…besin yönünden zengin alüvyonu beraberinde getirdi.
Suyolları kısa sürede
1,6 milyon kilometrekareden büyük bir alanı kapladı.
Bu alan Alaska büyüklüğündeydi
ve Dünya tarihinin en büyük deltasını oluşturdu.
Bu verimli suyolları yeni bir dünyanın can damarı olup…
…evrimi beslediler.
Kozalaklılar ön plana çıktı.
Permiyen yok oluşundan beri ilk kez…
…gezegenimiz bir kez daha
dev ağaçlardan oluşan ormanlık bir diyara döndü.
210 MİLYON YIL ÖNCE
Birçok antik sürüngen bu yeni tabiata adapte olamadı.
Ama bitki örtüsündeki bu değişikliği benimseyen bir grup vardı…
…ve yakında yükselişe gelip dünyayı ele geçirecekti.
Yavrular yaşama diğer sürüngenler gibi başlıyor.
Yumurtadan çıkıyorlar.
Pullu derileri var…
…ve dünyaya geldikleri andan itibaren…
…başlarının çaresine bakmak zorundalar.
Ama bazı farklar var.
Çok daha etkin bir solunum sistemleri var.
Akciğerlerine sürekli kan pompalayan bu sistem…
…soluklanmak için durmaları gerekmeden koşmalarını sağlıyor.
Bacakları yanlara değil, vücutlarının altına uzandığı için
dik yürüyebiliyorlar.
Bu sayede minik yavrular büyüyüp
kendilerinin 50 katı büyüklüğündeki yetişkinlere dönüşebiliyor.
Onlar sürüngen soyağacının bir parçası
ama kendilerine ait bir dalları var.
Plateosaurus gibi ilk devler
bu yeni uzun besin kaynaklarına ulaşabiliyor.
Mideleri kozalaklıların sert iğnelerini sindirebiliyor…
…ve bunların bolca olması
daha yüksek olan vücut ısılarını gece gündüz korumalarını sağlıyor.
Bu, yeni bir çağın habercisi olacak başarılı bir formül.
152 MİLYON YIL ÖNCE
Jura Dönemi.
Bu yeni hanedan
150 milyon yılı aşkın süre hüküm sürecekti.
Dünya'nın en ikonik canlılarından bazılarının yükselişini görecek olan
saltanat dönemi.
Dinozorlar çağına hoş geldiniz.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu