Hai trăm năm mươi hai triệu năm trước…
hành tinh của ta đang hấp hối.
Sự kiện tuyệt chủng lớn nhất trong lịch sử đã để lại một thế giới cằn cỗi…
và im ắng đầy chết chóc.
Nhưng đây là câu chuyện về một số ít loài…
đã sống sót.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 4
TRONG THẾ GIỚI MÁU LẠNH
252 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Khởi đầu Kỷ Tam Điệp…
những dòng sông lửa đã dần rút xuống.
Chúng để lại
dòng dung nham nguội bao phủ một khu vực có diện tích bằng nửa nước Mỹ…
trên một lớp vỏ sâu tới ba cây số.
Khí núi lửa đã khiến nhiệt độ toàn cầu tăng vọt.
Rừng và các mạch quặng
đã bị hủy diệt.
Hàng trăm triệu năm tiến hóa
đã biến mất.
Nhưng ở đây,
ẩn giữa khung cảnh đen tối này…
lại là cơ hội.
Bởi có một dạng sống đặc biệt phát triển nhờ chất hữu cơ đã chết…
nấm.
Với việc thế giới đã trở thành nghĩa địa tận thế,
nấm gặp đúng môi trường chúng cần.
Thế là sau vài ngàn năm…
những sinh vật đơn giản này
trở thành dạng sống thống trị
trên Trái Đất.
Nhưng không phải kẻ sống sót nào sau vụ tuyệt chủng kỷ Nhị Điệp
cũng dựa vào sự chết chóc để thành công.
Một sinh vật thấp hèn
đã chớp được thời cơ hoàn hảo
để chiếm lấy thế giới.
Thằn lằn xẻng…
một tổ tiên xa xưa của động vật có vú.
Sinh vật tò mò, to ngang lợn này
đã quen đào hang dưới lòng đất
và ẩn náu trong các hang động,
một cách sống đã cứu mạng nó
trong khi các loài động vật khác chết dần.
Từng là những kẻ chiếu dưới xui xẻo,
giờ chúng là một trong số ít những kẻ may mắn sống sót sau trận Armageddon.
Với việc hầu hết thảm thực vật đã bị phá hủy sau vụ tuyệt chủng,
rất khó tìm được cái ăn.
Nhưng thằn lằn xẻng rất kiên cường
và đi qua nhiều khu vực rộng lớn để có thể kiếm ăn.
Chúng liên tục di chuyển,
tìm kiếm rễ, củ và những nhóm thực vật mọc lại nhỏ.
Nhưng chúng không phải những động vật duy nhất sống sót.
Sự sống dưới nhiều dạng hình
cũng đã tìm được cách.
Lối sống đơn giản nhưng dễ thích nghi của thằn lằn xẻng
sẽ đem lại những phần thưởng đáng kinh ngạc.
Hầu như không bị cạnh tranh và không có động vật ăn thịt lớn,
những vụ núi lửa phun trào đã biến nó từ một loài đào bới ở dưới đáy chuỗi thức ăn…
thành loài động vật kế thừa Trái Đất.
Những năm sau vụ tuyệt chủng hàng loạt,
chúng chiếm ba phần tư tổng số động vật có xương sống trên đất liền,
điều chưa loài động vật nào từng làm được.
Nhưng sự thống trị của chúng ngắn chẳng tày gang,
bởi một kẻ sống sót khác sau vụ tuyệt chủng hàng loạt
đang vươn lên
nhờ những thay đổi lớn trong chính cấu trúc của hành tinh này.
Trong hàng chục triệu năm,
các lục địa trên Trái Đất đã hội tụ,
tạo ra một đại dương mênh mông ở một bên thế giới…
và một vùng đất khổng lồ ở bên kia,
siêu lục địa Pangaea.
Quá trình khô hạn diễn ra từ thời kỳ trước…
giờ đây kết hợp với nhiệt độ nóng chảy.
Nhiệt độ vọt lên 60 độ C.
Bão cát càn quét nội địa.
Những cồn cát chất cao hơn một cây số…
dần tạo nên sa mạc lớn nhất và khắc nghiệt nhất
mà hành tinh này từng thấy.
Nhưng bên lề khung cảnh cằn cỗi và vô hồn này,
một nhóm những kẻ sống sót khác cũng đang trỗi dậy.
Và chúng vẫn thống trị các sa mạc của ta ngày nay.
Đây là Atacama ở Nam Mỹ.
Đây đã là sa mạc từ thời Kỷ Tam Điệp.
Vài nơi đã trải qua hàng thập kỷ không có một giọt mưa,
nhưng có một loài động vật lại phát triển mạnh ở đây.
Thằn lằn.
Chúng là loài bò sát thích nghi tối đa với môi trường khô hạn này.
Chúng sở hữu lớp da cứng và có vảy
nên không bị co lại dưới ánh nắng thiêu đốt.
Thay vào đó, mặt trời lại tiếp nhiên liệu cho chúng…
hâm nóng dòng máu lạnh của chúng để chúng đạt đến tốc độ như đua xe.
Nhưng đến bò sát sa mạc cũng cần xoa dịu cơn khát.
Nước rỉ ra qua mặt đất.
Không may là, những hố nước này mặn gần ngang Biển Chết.
Uống thứ nước này sẽ là tự lãnh án tử…
nên những con thằn lằn này lấy nước từ một nguồn không ai ngờ tới,
một loài động vật có tổ tiên cũng sống sót sau trận Armageddon.
Côn trùng đã bị ảnh hưởng nặng từ vụ tuyệt chủng hàng loạt,
nhưng một số loài đã vượt qua được.
Ngày nay, loài ruồi nước mặn này là những chuyên gia về muối,
khử muối trong nước,
và trong quá trình đó, biến mình thành những chai nước nhỏ hoàn hảo
cho thằn lằn.
Bắt được chúng mới là thử thách.
Rốt cuộc thì.
Nhưng nó vừa tưởng nó đã làm chủ được nơi này
thì phiền toái kéo đến.
Những điểm bắt ruồi chất lượng này rất được săn đón…
và đám địa phương thì không thích chia sẻ.
Bế tắc rồi,
nhưng đây còn là lãnh thổ của một con thằn lằn khác.
Con thằn lằn khát nước đã chớp thời cơ…
tận dụng tối đa việc chúng bị phân tâm…
dù chưa biết là bao lâu.
Là những cư dân sa mạc tối thượng,
thằn lằn rất cứng rắn và kiên cường,
hệt như tổ tiên xa xưa của chúng.
Nhưng quay lại kỷ Tam Điệp, những loài bò sát lớn hơn nhiều
mới là những kẻ sẽ thay đổi dòng chảy lịch sử.
248 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Trong bốn triệu năm sau vụ tuyệt chủng kỷ Nhị Điệp,
thằn lằn xẻng đã thống trị.
Chúng trồi lên trong một thế giới gần như trống trơn
và đã gặt hái phần thưởng.
Đời thật đẹp.
Nhưng các tổ tiên của động vật có vú này
hầu như chưa bị cạnh tranh hay gặp động vật ăn thịt,
cho tới giờ.
Với việc hành tinh đang phục hồi,
một số loài bò sát đã phát triển tới kích cỡ khủng khiếp.
Đây là một con Erythrosuchus.
Dài gần ba mét, nó là kẻ săn mồi lớn nhất bấy giờ.
Bầy thằn lằn xẻng là một miếng mồi ngon ăn.
Chúng không có khả năng tự vệ trước loài bò sát mới này…
hay thậm chí nhận thức được nó là mối đe dọa.
Như một con cáo lọt vào chuồng gà,
một con Erythrosuchus có thể tàn sát nhiều hơn mức nó cần.
Thằn lằn xẻng vô tình trở thành loài chim cưu…
trong thời của chúng.
Những kẻ săn mồi cộng với sự cạnh tranh
đã khiến thằn lằn xẻng đi từ chỗ thống trị hoàn toàn hành tinh này
tới chỗ tuyệt chủng.
Động vật có vú đã đánh mất vương miện.
Giờ…
là thời đại của bò sát.
Ngày nay, có hơn 10.000 loài bò sát…
dù không phải loài nào cũng đáng sợ như tổ tiên của chúng.
Khi Trái Đất thay đổi,
các loài bò sát phải thích nghi với một thế giới ngày càng đông đúc.
Và lớp da cứng, có vảy
đã giúp chúng chinh phục các sa mạc Pangaea
tiếp tục là bí quyết thành công của chúng.
Với một số loài, lớp da của chúng đã giúp chúng trở thành những bậc thầy cải trang.
Nhưng lớp da còn có thể dùng để dọa kẻ tấn công.
Dù vậy, có những lúc vẫn cần đến những biện pháp quyết liệt hơn.
Có thể nó đã thoát được con chim,
nhưng thằn lằn không nổi tiếng với khả năng bơi lội.
Thế nhưng loài thằn lằn Anole ở Costa Rica lại có một kỹ thuật sinh tồn phi thường.
Khi thở ra, nó tạo ra một bong bóng dính vào lớp da không thấm nước của nó…
tạo ra cái chuông lặn của riêng nó…
và cho phép nó ẩn mình dưới nước
tới 15 phút.
Bò sát ngày nay là những chuyên gia sống bên lề
nên khó mà hình dung được chúng từng thống trị hành tinh của ta.
Nhưng có một quần đảo ở Indonesia
có thể cho ta nhìn lại quá khứ đã vô cùng xa xôi đó.
Vì ở đây, thằn lằn vẫn thống trị.
Mới nở nhưng đã rất tò mò…
con non này đang bắt đầu cuộc sống ở thiên đường thằn lằn.
Vấn đề duy nhất của nó…
là các họ hàng của nó.
Bởi đây là một con rồng Komodo con…
mà Komodo lại là loài ăn thịt đồng loại…
dùng cái lưỡi tõe ra của chúng để đánh hơi con mồi trong không khí.
Với những con thằn lằn lớn nhất thế giới này…
rồng con là món ăn vặt hoàn hảo.
May cho nó, một tổ trứng Komodo được chôn
là miếng mồi ngon ăn hơn.
Nhưng nó sẽ không thỏa mãn con quái vật này được lâu.
Sẽ mất bảy, tám năm trốn trong những cái cây nữa
thì nó mới đủ lớn để tự vệ được.
Quá nặng để trèo lên,
con trưởng thành nọ bỏ đi tìm thứ gì đó dễ tiếp cận hơn.
Một lớp bùn dày cũng không giấu nổi mùi hương của con vật này.
Trâu nước luôn cảnh giác…
đề phòng các chúa tể bò sát của chúng.
Nhưng nghé thì chưa sành sỏi bằng bố mẹ chúng.
Con rồng đã vuột mất miếng mồi,
nhưng chỉ là tạm thời.
Nọc độc từ một tuyến trong hàm nó
ngăn máu con mồi đông lại,
dẫn đến việc tụt huyết áp nguy hiểm.
Kết cục
là không thể tránh khỏi.
Đây giống như một thước phim phát lại về sự sống
ở kỷ Tam Điệp.
Động vật có vú phải chiến đấu giành giật sự sống,
trong khi bò sát chiếm ưu thế với dáng vẻ tự tin.
Nhưng có lẽ chương đáng chú ý nhất trong thời kỳ đầu mà bò sát thống trị đó…
là khi vài loài trong số chúng quay lưng với đất liền
để trở về với đại dương.
Rùa.
Dù bị cạnh tranh đẩy đến đây
hay bị cơ hội thu hút…
rùa cũng đã trở về vùng biển mà tổ tiên chúng để lại,
và ngày nay chỉ không sống ở những đại dương lạnh giá nhất.
Nhưng mỗi năm một lần, con cái trưởng thành vẫn phải quay lại đất liền
để đẻ trứng.
Ở rìa Rạn san hô Great Barrier này…
chúng chung sống với số lượng hàng ngàn con.
Những tập thể như thế này
là một trong những cảnh tượng kỳ vĩ nhất của tạo hóa
đã hàng triệu năm.
Có một lý do chính đáng để tụ tập thế này,
càng đông càng an toàn.
Rùa tiến hóa lần đầu hồi kỷ Tam Điệp.
Nhưng khi chúng chinh phục được biển…
150 TRIỆU NĂM TRƯỚC
…đại dương đã là nhà của đám săn mồi chết chóc.
Dài tám mét, đây là một con thằn lằn đầu rắn.
Nó cũng là một loài bò sát,
nhưng là loài sống dưới biển cả đời.
Bởi con thằn lằn đầu rắn chỉ ăn được đến thế,
việc tụ tập số lượng lớn như thế này
sẽ cho phép nhiều rùa sống sót hơn.
Còn lại chúng chỉ việc
lê mình lên bãi biển nơi chúng chào đời
và tìm một chỗ hoàn hảo để đẻ trứng.
Gần hai tháng sau, nỗ lực của các con cái đã được đền đáp.
Rùa mới nở.
Nhưng giờ mỗi con sẽ có một hành trình cam go…
bởi chúng sẽ hướng về đại dương theo bản năng.
Thằn lằn bay.
Rất lâu trước khi chim tồn tại,
nhóm bò sát cổ đại này đã có một bước tiến hóa lớn.
Chúng sải cánh bay lên…
và trở thành những bậc thầy trên không.
Hoàn toàn không thể tự vệ…
cơ hội duy nhất cho con rùa mới nở này…
là tiếp tục…
quên đi những pha chết hụt,
và mong đàn thằn lằn bay sẽ hoa mắt giữa những lựa chọn.
Mỗi cú thoát hiểm may mắn…
lại đưa nó tới gần mép nước hơn.
Nhưng cả những con tới được đại dương cũng chưa an toàn.
Chỉ có xuống vùng nước sâu hơn,
nó mới tránh được đàn thằn lằn bay…
và trốn vào đại dương xanh.
Bò sát từng thống trị cả bầu trời lẫn những con sóng.
Nhưng dù có quyền lực tối cao,
thằn lằn bay và thằn lằn đầu rắn đều sẽ đến lúc tuyệt chủng.
Nhưng một trong những loài bò sát thống trị ở thời đại này đã sống sót.
Chúng là những thợ săn ẩn mình hoàn hảo đến nỗi
thậm chí sau 200 triệu năm…
hầu như vẫn chưa gì vượt được chúng.
Không hề hay biết mối nguy hiểm,
linh dương đầu bò tới đây để xoa dịu cơn khát.
Suýt thì được.
Nhưng không quan trọng.
Cá sấu sông Nile biết linh dương đầu bò sẽ quay lại…
như trước nay luôn vậy.
Để tránh bị phát hiện, con cá sấu âm thầm chìm xuống…
nín thở
đến tận một tiếng.
Cá sấu có thể làm chậm nhịp tim của chúng xuống chỉ còn hai nhịp một phút…
gần như ngưng hoạt động hoàn toàn…
một cách thức mà bò sát đã hoàn thiện được từ hàng triệu năm trước.
Nhưng tới đúng lúc, nó sẽ vọt lên tấn công.
Nó từ nằm ì…
tới bùng nổ năng lượng
chỉ trong một tích tắc…
tạo ra đủ tốc độ và năng lượng…
để phóng cơ thể dài năm mét của nó…
lên khỏi mặt nước…
chỉ bằng một cái bụng đang rỗng…
và một hơi thở.
Đó là một kỹ thuật vẫn thành công với cá sấu hiện tại
như với tổ tiên tiền sử của chúng.
Cá sấu ngày nay thống trị những vùng nước chúng sống…
nhưng chúng không còn là loài săn mồi phổ biến như xưa.
Bởi quay lại kỷ Tam Điệp,
các thế lực tự nhiên sẽ đẩy câu chuyện sự sống này
sang một hướng hoàn toàn mới.
234 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Những vụ phun trào núi lửa kéo dài gây ra thêm một thời kỳ ấm lên toàn cầu.
Khi nhiệt độ nước biển tăng, tốc độ bốc hơi của đại dương bị đẩy nhanh.
Ở phía Bắc Pangaea, những cơn gió đầy hơi ẩm va vào một đỉnh núi cao 3.000 mét…
gây ra những hệ thống thời tiết gió mùa lớn.
Và mưa bắt đầu trút xuống…
với quy mô như trong kinh thánh.
Các cơn bão hoành hành trên khắp hành tinh.
Những trận mưa như trút này kéo dài hơn một triệu năm…
biến những sa mạc khô cằn của Pangaea thành một ký ức xa xăm.
Ở vùng viễn Bắc, những dòng nước lũ đổ từ trên núi cao xuống.
Nước bề mặt đã tái tạo cảnh quan…
mang theo phù sa giàu dưỡng chất.
Các đường thủy mau chóng bao phủ hơn 1,6 triệu cây số vuông…
một khu vực có diện tích bằng Alaska,
tạo ra vùng đồng bằng lớn nhất trong lịch sử Trái Đất.
Những đường thủy màu mỡ này trở thành mạch máu của một thế giới mới…
nhiên liệu cho sự tiến hóa.
Cây lá kim vươn lên hàng đầu.
Và lần đầu tiên từ sau vụ tuyệt chủng kỷ Nhị Điệp…
hành tinh của ta lại trở thành một vùng đất rậm rạp của những gã khổng lồ.
210 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Nhiều loài bò sát cổ xưa đã không thích nghi được với cảnh quan mới này.
Nhưng có một nhóm đã chấp nhận sự thay đổi trong đời sống thực vật này…
và sẽ sớm vươn lên chiếm lấy thế giới.
Các con non khởi đầu sự sống rất giống các loài bò sát khác.
Chúng nở ra từ trứng,
da chúng có vảy,
và chúng phải tự lo lấy thân…
từ thời điểm bước vào thế giới này.
Nhưng có những điểm khác.
Chúng có hệ thống thở hiệu quả hơn nhiều,
liên tục bơm máu đi khắp phổi…
cho phép chúng chạy
mà không phải dừng lại để lấy hơi.
Chân chúng duỗi thẳng ra bên dưới cơ thể thay vì sang hai bên
nên chúng có thể đi khi đứng thẳng.
Việc này cho phép các con non phát triển thành những con trưởng thành
lớn hơn chúng 50 lần.
Chúng thuộc về cây phả hệ bò sát,
nhưng lại là một nhánh riêng độc đáo.
Những gã khổng lồ đời đầu như Plateosaurus
với tới được nguồn thức ăn mới ở cao hơn,
dạ dày của chúng tiêu hóa được những lá kim thuộc loại cứng…
và khối lượng to lớn của chúng giúp chúng duy trì thân nhiệt cao hơn
cả ngày lẫn đêm.
Đó là công thức chiến thắng sẽ báo trước một thời đại mới.
152 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Kỷ Jura.
Triều đại mới này sẽ trị vì
hơn 150 triệu năm.
Cái triều đại sẽ chứng kiến sự trỗi dậy của vài sinh vật vào loại biểu tượng nhất
từng bước đi trên Trái Đất.
Chào mừng đến thời đại khủng long.
Biên dịch: Christine Tran