Από τότε που πρωτοεμφανίστηκε η ζωή στη Γη…
δεν έχει σταματήσει ποτέ να εξελίσσεται…
ωθούμενη από έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο…
και τον έντονο ανταγωνισμό.
Υπήρξε όμως μια ξεχωριστή εποχή
όπου η εξέλιξη ανέβασε στροφές…
και μας έδωσε πολλά από τα ζώα που έχουμε ακόμα σήμερα…
και τους εμβληματικούς γίγαντες
που κυριαρχούσαν κάποτε.
Αυτή είναι η ιστορία της εποχής των δεινοσαύρων.
Η ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΜΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5
ΣΤΗ ΣΚΙΑ ΤΩΝ ΓΙΓΑΝΤΩΝ
Είναι η αυγή της ιουρασικής περιόδου.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 200 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Η Παγγαία, η υπερήπειρος της εποχής των ερπετών,
διαλύεται σταδιακά.
Μετατοπιζόμενες τεκτονικές πλάκες…
ωθούν ποτάμια μάγματος στην επιφάνεια…
ξεκινώντας την ολοκληρωτική μεταμόρφωση του πλανήτη.
Επί εκατομμύρια χρόνια,
μια ρωγμή χωρίζει την τεράστια χερσαία μάζα στα δύο.
Νερό γεμίζει το ρήγμα ανάμεσα στις δύο νέες ηπείρους.
Καθώς απομακρύνονται όλο και περισσότερο,
δημιουργούνται ολοκαίνουρια περιβάλλοντα…
προκαλώντας τον αφανισμό πολλών…
αλλά επιταχύνοντας την εξέλιξη για τους επιζώντες…
και ειδικά για μία ομάδα ζώων.
Βαθιά στα δάση της Βόρειας Αμερικής του Ιουράσιου…
τα μεγαλύτερα δάση που έχουν περπατήσει ποτέ στη Γη είναι σε άνοδο.
Οι δεινόσαυροι.
Με τη διάσπαση της Παγγαίας,
βρέθηκαν σε έναν κόσμο αφθονίας.
Κάποιοι, όπως ο διπλόδοκος,
έχουν φτάσει σε μήκος τα 25 μέτρα.
Όσο μεγάλοι κι αν είναι όμως,
πρέπει να είναι πάντα σε επιφυλακή.
Γιατί δεν είναι οι μόνοι γίγαντες του Ιουράσιου.
Ο αλλόσαυρος.
Με μήκος σχεδόν εννιά μέτρα…
είναι ένας από τους μεγαλύτερους θηρευτές στην ξηρά
τις πρώτες μέρες της βασιλείας των δεινοσαύρων.
Ψάχνει μια ευκαιρία.
Δεν ψάχνει για ενήλικους όμως.
Αυτός ο αλλόσαυρος ψάχνει ένα πολύ πιο εύκολο θήραμα.
Ένα μωρό διπλόδοκο.
Εκκολάφτηκε από ένα αυγό μεγάλο όσο ένα γκρέιπφρουτ.
Παραείναι μικρό για να ζήσει στο κοπάδι, όπου μπορεί να ποδοπατηθεί.
Έτσι, πρέπει να τα βγάλει πέρα μόνο του.
Ο αλλόσαυρος θα αποτελειώσει γρήγορα το μωρό…
αν μπορέσει να το βρει.
Η μόνη ελπίδα του μικρού…
είναι να μείνει όσο πιο ακίνητο γίνεται.
Ο αλλόσαυρος έχει οξείες αισθήσεις…
αλλά η καταιγίδα κρύβει τα ίχνη του μωρού.
Παρά τρίχα.
Κι όχι μόνο για τον μικρό διπλόδοκο.
Για να έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες επιβίωσης,
αυτά τα νεαρά πρέπει να φάνε όσο μπορούν
όσο πιο γρήγορα γίνεται…
για να γίνουν τεράστιοι όταν μεγαλώσουν.
Αλλά όπως αυτοί οι τεράστιοι δεινόσαυροι καταβρόχθιζαν τα φυτά γύρω τους,
άλλαζαν και τα ίδια τα φυτά…
με τρόπους που θα άλλαζαν ριζικά τη ζωή στη Γη.
Μια φορά κι έναν καιρό, τα φυτά βασίζονταν μόνο στον άνεμο ή το νερό
για να μεταδώσουν τη γύρη τους.
Την εποχή των δεινοσαύρων όμως,
εμφανίστηκε μια καινοτομία στην αναπαραγωγή των φυτών…
που παραμένει ακόμη μέχρι σήμερα.
Το άνθος.
Με διάμετρο 40 εκατοστά,
αυτό ανήκει σε ένα γιγάντιο νούφαρο
στο βροχοδάσος του Αμαζονίου στη Νότια Αμερική.
Και μοναδικός του σκοπός είναι να προσελκύσει ένα ζώο
για να το επικονιάσει.
Καθώς βραδιάζει,
το λουλούδι παράγει ένα ισχυρό άρωμα που θυμίζει ανανά…
στο οποίο δεν μπορεί να αντισταθεί αυτό το σκαθάρι.
Όπως οι αρχαίοι πρόγονοί του,
το μαγεμένο σκαθάρι δεν μπορεί παρά να μπει μέσα.
Περνάει μέσα από τα εξωτερικά πέταλα
και φτάνει στην καρδιά του λουλουδιού,
όπου περιμένει ο παράδεισος.
Μέσα η θερμοκρασία είναι κατά δέκα βαθμούς υψηλότερη
από τον νυχτερινό αέρα.
Εδώ απολαμβάνει τη ζουμερή σάρκα του λουλουδιού.
Το σκαθάρι όμως προσφέρει κάτι ως αντάλλαγμα.
Γύρη από ένα άλλο γιγάντιο νούφαρο.
Καθώς τρέφεται, η γύρη μένει στα αναπαραγωγικά όργανα του λουλουδιού.
Όταν έρχεται η αυγή,
το λουλούδι κλείνει…
τυλίγοντας το σκαθάρι με τα βελούδινα πέταλά του…
και καλύπτοντάς το με τη δική του κολλώδη γύρη.
Το σούρουπο το λουλούδι ανοίγει πάλι.
Αφού εξυπηρέτησε τον σκοπό του,
αλλάζει χρώμα και χάνει τη σαγηνευτική του μυρωδιά…
επιτρέποντας στο σκαθάρι, που είναι καλυμμένο με τη γύρη αυτού του λουλουδιού,
να πετάξει μακριά
και να επικονιάσει ακούσια ένα άλλο γιγάντιο νούφαρο.
Η σχέση όμως μεταξύ λουλουδιών και επικονιαστών
ήταν μόνο η αρχή.
Άλλα έντομα της εποχής των δεινοσαύρων άρχισαν να κάνουν το ίδιο…
πηγαίνοντας γύρη από λουλούδι σε λουλούδι…
ως αντάλλαγμα για το γλυκό τους νέκταρ.
Πριν από 130 εκατομμύρια χρόνια…
τα λουλούδια έγιναν πιο χρωματιστά,
πιο φωτεινά
και ποικιλόμορφα,
για να προσελκύσουν τους καλύτερους επικονιαστές.
Καθώς εξαπλώνονταν…
η γη έγινε από πράσινη…
ένα καλειδοσκόπιο διαφόρων χρωμάτων.
Σήμερα υπάρχουν δέκα φορές περισσότερα ανθοφόρα φυτά
απ' ό,τι όλα τα άλλα είδη φυτών.
Ωστόσο, καθώς ο κόσμος άνθιζε,
άλλα πλάσματα άρχισαν να εκμεταλλεύονται τη σχέση λουλουδιών κι εντόμων.
Προκαλώντας μια αύξηση
στην ποικιλία θηρευτών και θηραμάτων.
Οι αράχνες υπήρχαν πάνω από 100 εκατομμύρια χρόνια.
Τώρα όμως άρχισαν να φτιάχνουν περίπλοκους ιστούς με το μετάξι τους…
αξιοποιώντας αυτό το νέο κύμα ζωής.
Στα μέσα της βασιλείας των δεινοσαύρων…
υπήρχε τόση βιοποικιλότητα…
χάρη στην άφιξη των ανθοφόρων φυτών…
που, για πρώτη φορά στην ιστορία της Γης,
υπήρχαν περισσότερα είδη στη στεριά παρά στους ωκεανούς.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 110 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Δεν άλλαζαν όμως μόνο τα μικρότερα πλάσματα
με νέους και ριζοσπαστικούς τρόπους.
Αυτός είναι ο δεινόνυχος.
Παρά τη χαριτωμένη του εμφάνιση,
είναι δεινόσαυρος.
Ένα μωρό δεινόσαυρος.
Λέγεται δεινόνυχος επειδή έχει μεγάλα νύχια…
αλλά δεν είναι το μόνο δυνατό του σημείο.
Επίσης έχει εξαιρετική όραση
και ακοή.
Η πιο εντυπωσιακή προσαρμογή του όμως είναι τα πούπουλά του.
Απλοί σχηματισμοί σαν πούπουλα πρωτοεμφανίστηκαν στο Τριαδικό.
Όχι για πέταγμα, αλλά για ζεστασιά.
Καθώς μπορούν να διατηρούνται ζεστά, αυτός ο κλάδος δεινοσαύρων, τα θηρόποδα,
μπορούν να είναι δραστήρια μέρα νύχτα.
Έτσι μπορούν να μεγαλώσουν τα μικρά τους ως μέλη της οικογένειας.
Η ζωή σε ομάδα έχει κι άλλα πλεονεκτήματα.
Ειδικά όταν πρέπει να βρεις τροφή.
Γιατί ο δεινόνυχος κυνηγάει σε αγέλες.
Και είναι πολύ έξυπνος μάλιστα.
Το θήραμά τους, o Arkansaurus fridayi, είναι επίσης δεινόσαυρος…
αλλά ζει μια πολύ διαφορετική ζωή, τρώγοντας κυρίως φυτά.
Αυτό που έχουν κοινό όμως
είναι η ταχύτητα.
Είναι εύκολο να φτάσουν το θήραμά τους.
Το να το πιάσουν,
όχι και τόσο.
Δουλεύοντας ομαδικά,
προσπαθούν να το κουράσουν εναλλάξ.
Τα νύχια τους αποτελειώνουν γρήγορα τον εξαντλημένο Arkansaurus fridayi.
Καθώς οι δεινόσαυροι διαφοροποιούνταν,
πολλοί έγιναν πολύ κοινωνικοί.
Δεν μπορούσαν να συγκριθούν όμως με τα πιο κοινωνικά ζώα της εποχής τους.
Ζώα που εξελίσσονταν κάτω απ' τα πόδια τους.
Σήμερα, στη Δυτική Αφρική,
μπορούμε να βρούμε ακόμη απογόνους αυτών των πρώτων κοινωνικών ζώων.
Τερμίτες.
Μια τεράστια οικογένεια αδερφών
πέντε εκατομμυρίων ατόμων…
που δουλεύουν ακούραστα για την αποικία
και τη μητέρα τους, τη βασίλισσα.
Κοινωνικά έντομα όπως οι τερμίτες
πρωτοεμφανίστηκαν την εποχή των δεινοσαύρων…
ανακυκλώνοντας τη νέα βλάστηση…
όντας ταυτόχρονα η κύρια πηγή τροφής
των εχθρών τους.
Ένας ανιχνευτής έπιασε τη μυρωδιά τους.
Με τα νέα της ανακάλυψης,
επιστρέφει στη φωλιά της.
Ανήκει σε μια άλλη αρχαία ομάδα κοινωνικών εντόμων…
τα μυρμήγκια.
Ο ανταγωνισμός ανάμεσα σ' αυτά τα αντίπαλα είδη
κρατάει εκατομμύρια χρόνια…
σε μια εκπληκτική εξελικτική διαμάχη.
Πίσω στη φωλιά του, ο ανιχνευτής μαζεύει στρατό.
Τα μυρμήγκια Megaponera analis είναι θηρευτές.
Σαν καλά εκπαιδευμένη ρωμαϊκή λεγεώνα…
χιλιάδες στρατιώτες πάνε στον πόλεμο.
Όταν είναι κοντά στους τερμίτες,
ο ανιχνευτής δίνει το σήμα…
και η φάλαγγα αρχίζει να απλώνεται
και γίνεται ένα κύμα έτοιμο να σκάσει.
Τώρα, σε πλήρη ισχύ,
ο ανιχνευτής δίνει μια τελευταία εντολή.
Επίθεση.
Οι τερμίτες δεν είναι ανυπεράσπιστοι.
Έχουν οπλισμένους στρατιώτες που προστατεύουν τους εργάτες.
Όταν πιάνουν ένα μυρμήγκι, το διαμελίζουν γρήγορα.
Αυτά τα μυρμήγκια όμως έχουν τα δικά τους εξειδικευμένα όπλα.
Τσιμπάνε με τα δηλητηριώδη κεντριά τους το μόνο αδύνατο σημείο των αντιπάλων τους…
ανάμεσα στα σαγόνια.
Οι απώλειες σ' αυτήν τη μακροχρόνια μάχη αυξάνονται γρήγορα.
Τα μυρμήγκια όμως κατατροπώνουν τους τερμίτες.
Οι νικητές μαζεύουν τους ηττημένους
και τους μεταφέρουν στη φωλιά
για να ταΐσουν την υπόλοιπη αποικία.
Κάτω απ' τη γη,
τα μυρμήγκια δείχνουν το αποκορύφωμα των εξελικτικών τους επιτευγμάτων,
καθώς φροντίζουν τους τραυματισμένους συντρόφους τους.
Πολλοί έχασαν άκρα.
Οι εργάτες όμως γλείφουν τις πληγές των τραυματιών,
χρησιμοποιώντας αντιβιοτικά στο σάλιο τους για να τους βοηθήσουν να θεραπευτούν.
Χωρίς αυτό, οι περισσότεροι θα πέθαιναν.
Χάρη στη φροντίδα όμως,
μπορούν να επιστρέψουν στον πόλεμο μέσα σε 24 ώρες,
ακόμη και χωρίς άκρα.
Είναι το μόνο παράδειγμα ζώων, εκτός από τους ανθρώπους,
που χρησιμοποιούν φάρμακα για να σώσουν μια ζωή.
Δουλεύοντας ομαδικά, κοινωνικά ζώα όπως τα μυρμήγκια και οι τερμίτες
ευημέρησαν την εποχή των δεινοσαύρων.
Το έδαφος όμως κάτω από τα πόδια τους ήταν ακόμα σε κίνηση,
προκαλώντας σεισμικές αλλαγές.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 90 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Πριν από 90 εκατομμύρια χρόνια,
και οι τεκτονικές πλάκες εξακολουθούσαν να αναδιαμορφώνουν τον πλανήτη.
Καθώς τα κομμάτια της Παγγαίας απλώνονταν…
αναβλύσεις μάγματος άρχισαν να σηκώνουν τον πυθμένα…
ανεβάζοντας τη στάθμη της θάλασσας.
Αυτό πλημμύρισε τη γη…
δημιουργώντας πολλές ρηχές θάλασσες…
και πολλές νησιωτικές ηπείρους,
με ξεχωριστό κλίμα και χαρακτήρα.
Απομονωμένοι στις χερσαίες μάζες τους,
οι δεινόσαυροι ευημέρησαν όπως ποτέ άλλοτε.
Παράλληλα με τα γιγάντια σαυρόποδα και τα φτερωτά θηρόποδα,
μια άλλη ομάδα δεινοσαύρων γνώριζε επίσης επιτυχία.
Τα ορνιθίσχια.
Όπως ο διπλόδοκος, ήταν κυρίως φυτοφάγα…
αλλά είχαν αναπτύξει σαγόνια που μπορούσαν να μασήσουν.
Σε συνδυασμό με την αύξηση της χλωρίδας,
ορνιθίσχια όπως η μαιασαύρα
σχημάτισαν μερικά από τα μεγαλύτερα κοπάδια στη Γη.
Ανά τον κόσμο,
οι δεινόσαυροι κυριαρχούσαν πλέον σε κάθε χερσαίο βιότοπο
που είχε να προσφέρει ο μεταβαλλόμενος πλανήτης.
Ταυτόχρονα όμως,
η δική μας δυναστεία, τα πρώτα πραγματικά θηλαστικά,
αξιοποιούσε επίσης τη νέα αφθονία.
Στις σκιές των γιγάντων,
αυτά τα μικρά πλάσματα ήταν περιορισμένα σε μια ζωή στο περιθώριο.
Κι αυτά όμως γίνονταν όλα και πιο έξυπνα,
κοινωνικά, και μπορούσαν να φροντίσουν τα μικρά τους.
Σήμερα, στα δάση της νοτιοδυτικής Αυστραλίας,
μπορούμε να δούμε
πώς μπορεί να ήταν η ζωή για κάποια από εκείνα τα αρχαία θηλαστικά.
Αυτό είναι ένα νούμπατ,
ένα απειλούμενο μαρσιποφόρο
που πιστεύεται ότι αριθμεί μόνο 3.000 άτομα στη φύση.
Όπως κάποιοι προϊστορικοί πρόγονοί του,
έτσι κι αυτό τρέφεται με νόστιμους τερμίτες.
Χρησιμοποιώντας τη μακριά, κολλώδη γλώσσα του,
τους μαζεύει με ευχαρίστηση.
Κι όσο πιο πολλοί, τόσο πιο καλά.
Γιατί στη φωλιά της,
τα μικρά της περιμένουν την επιστροφή της.
Για την επιτυχία των θηλαστικών,
ήταν κρίσιμη η εξέλιξη της γονικής μέριμνας.
Η γέννηση μικρών
και το τάισμά τους με μητρικό γάλα
μέχρι να ανεξαρτητοποιηθούν.
Γι' αυτά τα ανήσυχα νεαρά όμως…
αυτό μπορεί ν' αργήσει ακόμη.
Τα περισσότερα πρώτα θηλαστικά δεν είχαν θωράκιση
ή όγκο για προστασία.
Ωστόσο, όπως στα σημερινά δάση…
ο κίνδυνος δεν ήταν ποτέ μακριά.
Το πεταμένο δέρμα του αρχαίου εχθρού τους…
του φιδιού.
Τα φίδια εξελίχθηκαν ταυτόχρονα με τα πρώτα πραγματικά θηλαστικά.
Έχασαν τα χέρια και τα πόδια των προγόνων τους
και ανέπτυξαν ένα αεροδυναμικό σώμα…
που τους επιτρέπει να κυνηγούν σε λαγούμια
και να ψάχνουν σιωπηλά θηράματα στη χαμηλή βλάστηση.
Τα νεαρά θηλαστικά όμως δεν είναι εντελώς αβοήθητα.
Έχουν τις μητέρες τους να τα προσέχουν.
Εντοπίζει τον κίνδυνο…
και σημαίνει συναγερμό.
Το φίδι όμως πηγαίνει κατευθείαν προς το μικρό της.
Χάρη στη γονική φροντίδα,
αυτήν τη φορά τα θηλαστικά κέρδισαν.
Τα ερπετά όμως έχουν υπομονή.
Παίζουν αυτό το παιχνίδι από την αυγή των δεινοσαύρων.
Και καθώς τα θηλαστικά ευημερούσαν,
ευημερούσαν και τα φίδια που τρέφονταν μ' αυτά.
Σήμερα υπάρχουν πάνω από 3.000 είδη φιδιών.
Με τα ελικοειδή τους σώματα…
που είναι μυώδη…
έχουν εξελιχθεί ώστε να μπορούν να αξιοποιήσουν σχεδόν κάθε βιότοπο.
Ακόμα και τους ωκεανούς.
Όπως πολλά ερπετά,
το δέρμα τους παρέχει τέλειο καμουφλάζ.
Σε συνδυασμό με το δηλητήριο,
το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μοιραίο.
Τα θηλαστικά όμως έχουν αποκτήσει εκπληκτικές άμυνες…
σ' αυτήν τη διαμάχη με τα φίδια
για πάνω από εκατό εκατομμύρια χρόνια.
Το φίδι Crotalus cerastes.
Περιμένει ώρες τη φορά για ίχνη θερμότητας.
Θερμότητα που προέρχεται από μικρά θερμόαιμα θηλαστικά.
Ο διποδόμυς όμως δεν είναι ένα συνηθισμένο τρωκτικό.
Έχει αναπτύξει μια μοναδική ικανότητα
που ταιριάζει με το όνομά τους.
Το ψυχρόαιμο φίδι περιμένει υπομονετικά.
Μπορεί να περάσει βδομάδες χωρίς να φάει…
περιμένοντας να επιτεθεί.
Ταχύτατες αντιδράσεις…
ενάντια σε τεράστια υπομονή.
Αυτά είναι τα άκρα
που μπορούν να δημιουργηθούν στο αιώνιο παιχνίδι της ζωής
και του θανάτου.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 66 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Μετά από 150 εκατομμύρια χρόνια κυριαρχίας των δεινοσαύρων,
οι ήπειροι είχαν μετατοπιστεί σχεδόν εκεί όπου είναι σήμερα.
Στην πορεία, είχαν δημιουργήσει τόσα νέα περιβάλλοντα,
που οι δεινόσαυροι είχαν γίνει πιο επιτυχημένοι όσο ποτέ άλλοτε.
Κάτω από τα πόδια τους ζούσαν όλες οι μεγάλες ομάδες ζώων
που αναγνωρίζουμε τώρα.
Δυναστείες από τους αρχαιότατους χρόνους,
επιζώντες από μια άλλη εποχή…
μαζί με όσα ζώα είχαν έρθει πρόσφατα στο προσκήνιο.
Όλα όμως βρέθηκαν στο περιθώριο
εξαιτίας της κυριαρχίας των δεινοσαύρων
και το εμβληματικό ζώο που ήταν ο απόλυτος κυρίαρχος.
Με μήκος δεκατρία μέτρα
και βάρος εννιά τόνους…
είναι λογικό
που ο πιο διάσημος θηρευτής στην ιστορία της ζωής στον πλανήτη μας
είναι ο τυραννόσαυρος.
Δεν είναι μόνος όμως.
Άλλος ένας τυραννόσαυρος.
Ζυγιάζουν ο ένας τον άλλον.
Οι τυραννόσαυροι παλεύουν συχνά για περιοχές…
και δεν είναι υπεράνω του κανιβαλισμού.
Αυτό το αρσενικό όμως έχει κάτι άλλο στο μυαλό του…
γιατί βρήκε ένα θηλυκό.
Γι' αυτό επιδεικνύει τις καλύτερες κινήσεις του
για να την κερδίσει.
Αν την προσεγγίσει λάθος όμως,
το ραντεβού μπορεί να τελειώσει σε μερικά δεύτερα.
Η σαγηνευτική του κίνηση
και τα βαθιά καλέσματα
φαίνεται ότι προκαλούν τη σωστή αντίδραση.
Κι εκείνη μιμείται τον χορό του.
Η απόλυτη ένδειξη εμπιστοσύνης όμως είναι όταν εκθέτει τον λαιμό του.
Σηκώνονται μαζί σφραγίζοντας τον δεσμό τους.
Επί 150 εκατομμύρια χρόνια,
οι δεινόσαυροι κυριαρχούσαν στον πλανήτη.
Ποιος ξέρει σε τι νέα ύψη θα έφταναν
αν η βασιλεία τους είχε συνεχιστεί.
Στην ιστορία της ζωής όμως…
τίποτα δεν κρατάει για πάντα.
Υποτιτλισμός: Γιώργος Μακράκης