1
00:00:13,972 --> 00:00:17,308
Simula nang lumitaw
ang buhay sa planetang Earth,

2
00:00:19,269 --> 00:00:21,980
hindi na ito tumigil sa pag-unlad…

3
00:00:28,778 --> 00:00:31,614
dala ng pabago-bagong mundo…

4
00:00:35,910 --> 00:00:38,163
at matinding kompetisyon.

5
00:00:44,961 --> 00:00:48,631
Pero may isang pambihirang panahon

6
00:00:49,591 --> 00:00:52,510
kung kailan humataw ang ebolusyon…

7
00:00:54,846 --> 00:00:58,308
binigyan tayo
ng maraming hayop na meron pa tayo ngayon…

8
00:01:05,106 --> 00:01:06,983
at ng mga higante

9
00:01:08,693 --> 00:01:11,029
na minsang naghari sa kanila.

10
00:01:13,531 --> 00:01:18,995
Ito ang kuwento
ng panahon ng mga dinosaur.

11
00:02:31,818 --> 00:02:35,822
SA ANINO NG MGA HIGANTE

12
00:02:35,905 --> 00:02:40,201
Simula na ng Jurassic Period.

13
00:02:40,285 --> 00:02:45,081
200 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

14
00:02:45,165 --> 00:02:50,211
Ang Pangaea, ang supercontinent
na nakasaksi sa panahon ng mga reptilya,

15
00:02:51,171 --> 00:02:53,840
unti-unti nang winawasak ang sarili.

16
00:03:01,973 --> 00:03:03,892
Ang shifting tectonic plates…

17
00:03:06,686 --> 00:03:09,272
pinupuwersa ang mga ilog
ng magma paibabaw…

18
00:03:12,483 --> 00:03:16,446
na nagsisimula
ng malawakang pagbabago ng planeta.

19
00:03:35,465 --> 00:03:37,133
Sa loob ng milyon-milyong taon,

20
00:03:37,217 --> 00:03:42,138
hinahati ng molten fissure
ang higanteng lupain sa dalawa.

21
00:03:46,726 --> 00:03:51,231
Pinupuno ng tubig ang puwang
sa pagitan ng mga bagong-buong kontinente.

22
00:03:59,280 --> 00:04:01,950
Habang unti-unti silang naghihiwalay,

23
00:04:03,701 --> 00:04:06,996
mga bagong kapaligiran ang nalilikha…

24
00:04:15,505 --> 00:04:18,258
na nagdudulot ng pagkalipol ng marami…

25
00:04:21,511 --> 00:04:25,807
pero pinapalakas
ng mga nakakaligtas ang ebolusyon…

26
00:04:27,392 --> 00:04:30,812
at partikular na rito
ang isang pangkat ng mga hayop.

27
00:04:38,444 --> 00:04:42,115
Sa ilalim ng matatayog
na kagubatan ng Jurassic North America…

28
00:04:44,325 --> 00:04:49,330
paangat na ang pinakamalalaking hayop
na naglakad sa mundo.

29
00:05:00,675 --> 00:05:01,884
Mga dinosaur.

30
00:05:08,182 --> 00:05:10,059
Sa pagbiyak ng Pangaea,

31
00:05:11,060 --> 00:05:15,106
napunta sila sa mundo na sagana.

32
00:05:26,326 --> 00:05:32,165
Ang ilan, tulad ng Diplodocus,
tumangkad nang hanggang 25 metrong haba.

33
00:05:48,139 --> 00:05:50,266
Pero kahit matangkad sila,

34
00:05:51,225 --> 00:05:53,478
hindi sila puwedeng makampante…

35
00:06:06,324 --> 00:06:09,994
dahil hindi lang sila
ang higante ng Jurassic.

36
00:06:43,945 --> 00:06:45,405
Allosaurus.

37
00:06:51,119 --> 00:06:53,037
May habang halos siyam na metro…

38
00:06:55,081 --> 00:06:57,750
isa ito
sa pinakamalalaking mandaragit sa lupa

39
00:06:58,376 --> 00:07:01,629
sa mga unang araw na ito
ng paghahari ng mga dinosaur.

40
00:07:08,136 --> 00:07:10,888
Humahanap ito ng pagkakataon.

41
00:07:25,278 --> 00:07:27,822
Pero di ang mga matatanda ang habol nito.

42
00:07:32,160 --> 00:07:36,539
Ang Allosaurus na ito,
naghahanap ng mas madaling biktima.

43
00:07:41,794 --> 00:07:44,005
Isang sanggol na Diplodocus.

44
00:07:47,967 --> 00:07:51,762
Napisa sa itlog na hindi lalaki sa suha,

45
00:07:53,097 --> 00:07:58,144
masyado siyang maliit para tumira sa kawan
kung saan siya puwedeng matapakan.

46
00:07:59,812 --> 00:08:03,691
Sa halip, kailangan
na alagaan niya ang sarili niya.

47
00:08:12,158 --> 00:08:16,329
Tatapusin nang mabilis
ng Allosaurus ang sanggol…

48
00:08:18,414 --> 00:08:19,832
kung mahahanap niya ito.

49
00:08:25,630 --> 00:08:27,298
Ang tanging pag-asa ng bata…

50
00:08:29,967 --> 00:08:32,803
hindi gumalaw hangga't maaari.

51
00:08:45,316 --> 00:08:48,027
Ang Allosaurus, may matalas na pandama…

52
00:08:50,154 --> 00:08:55,034
pero tinatakpan ng bagyo
ang anumang bakas ng lokasyon ng sanggol.

53
00:09:21,852 --> 00:09:23,938
Muntik na…

54
00:09:26,691 --> 00:09:30,027
at hindi lang sa isang batang Diplodocus.

55
00:09:42,206 --> 00:09:45,084
Para palakihin
ang pagkakataon nilang mabuhay,

56
00:09:45,167 --> 00:09:48,337
dapat kumain nang kumain
ang mga batang ito

57
00:09:48,963 --> 00:09:51,007
sa pinakamabilis na paraan…

58
00:09:54,802 --> 00:09:58,639
para lumaki sila at maging higante.

59
00:10:06,647 --> 00:10:11,694
Pero habang nilalamon ng malalaking
dinosaur ang mga halaman sa paligid nila,

60
00:10:13,195 --> 00:10:17,575
ang mga halaman mismo, nagbabago…

61
00:10:19,577 --> 00:10:24,040
sa mga paraan
na magpapabago ng buhay sa Earth.

62
00:10:28,794 --> 00:10:35,217
Noong una, umasa lang ang mga halaman
sa hangin o tubig para magkalat ng pollen…

63
00:10:40,556 --> 00:10:42,683
pero sa panahon ng mga dinosaur,

64
00:10:43,267 --> 00:10:46,729
lumitaw ang pagbabago
sa pagpaparami ng halaman…

65
00:10:50,816 --> 00:10:54,695
na kasama pa rin natin hanggang ngayon.

66
00:11:07,291 --> 00:11:08,292
Ang bulaklak.

67
00:11:15,007 --> 00:11:17,093
May lapad na 40 sentimetro,

68
00:11:17,885 --> 00:11:24,809
galing ito sa isang higanteng water lily
sa Amazon rainforest ng South America…

69
00:11:27,269 --> 00:11:32,483
at ang tanging layunin nito,
mang-akit ng hayop para i-pollinate.

70
00:11:36,278 --> 00:11:42,076
Pagsapit ng gabi, naglalabas ang bulaklak
ng malakas na mala-pinyang amoy…

71
00:11:47,873 --> 00:11:51,210
na hindi matitiis ng salagubang na ito.

72
00:12:01,846 --> 00:12:04,348
Gaya ng mga sinaunang ninuno niya,

73
00:12:05,433 --> 00:12:09,353
ang nagayumang beetle,
hindi maiwasang maakit papunta sa loob.

74
00:12:11,647 --> 00:12:14,817
Susuot ito sa mga panlabas na talulot,

75
00:12:16,777 --> 00:12:18,612
sa puso ng bulaklak,

76
00:12:19,947 --> 00:12:22,700
kung saan naghihintay ang paraiso.

77
00:12:25,786 --> 00:12:32,168
Sa loob, mas mainit nang sampung digri
kaysa sa hangin sa paligid.

78
00:12:35,254 --> 00:12:41,177
Dito, masaya itong kumakain
ng makatas na laman ng bulaklak.

79
00:12:42,970 --> 00:12:46,015
May ibibigay din ang salagubang,

80
00:12:47,725 --> 00:12:51,896
pollen na kinuha
sa isa pang higanteng water lily.

81
00:12:55,649 --> 00:13:02,114
Habang kumakain ito, kumakalat ang pollen
sa reproductive parts ng bulaklak.

82
00:13:08,954 --> 00:13:10,581
Pagdating ng madaling araw,

83
00:13:11,332 --> 00:13:13,125
nagsasara ang bulaklak…

84
00:13:17,713 --> 00:13:21,467
binabalot ang salagubang
sa mga mala-pelus na talulot nito…

85
00:13:26,055 --> 00:13:29,475
at tinatakpan ito sa sarili nitong pollen.

86
00:13:34,647 --> 00:13:38,317
Sa takipsilim,
nagbubukas muli ang bulaklak.

87
00:13:42,613 --> 00:13:46,408
Matapos ang layunin nito
na tulungan ang halamang magparami,

88
00:13:47,117 --> 00:13:51,080
nagbabago ito ng kulay
at tinatanggal na ang nakakaakit na amoy…

89
00:14:05,094 --> 00:14:09,640
pinahihintulutan ang salagubang,
na nababalot na sa pollen ng bulaklak,

90
00:14:09,723 --> 00:14:11,016
na lumipad

91
00:14:12,268 --> 00:14:16,689
at hindi sinasadyang i-pollinate
ang isa pang higanteng water lily.

92
00:14:24,029 --> 00:14:28,742
Pero ang ugnayan ng mga bulaklak
at mga taga-pollinate nilang silagubang,

93
00:14:28,826 --> 00:14:30,202
simula pa lang.

94
00:14:33,622 --> 00:14:38,586
Kalaunan, kumilos ang iba pang mga insekto
ng panahon ng dinosaur…

95
00:14:45,217 --> 00:14:47,636
kinuha ang pollen ng kada bulaklak…

96
00:14:50,931 --> 00:14:53,976
kapalit ng matamis
na likidong nektar nila.

97
00:15:06,947 --> 00:15:09,366
Noong 130 milyong taon na ang nakalipas…

98
00:15:12,077 --> 00:15:14,705
ang mga bulaklak, naging mas matingkad,

99
00:15:15,956 --> 00:15:16,999
masigla,

100
00:15:18,667 --> 00:15:19,710
at iba-iba,

101
00:15:21,128 --> 00:15:25,174
sa pag-aagawan nila
sa pinakamahuhusay na pollinators.

102
00:15:36,518 --> 00:15:37,978
Sa paglaganap nila…

103
00:15:40,898 --> 00:15:43,692
ang lupa, mula sa walang katupasang berde…

104
00:15:46,862 --> 00:15:50,407
naging kaleidoscope
na may iba't ibang kulay.

105
00:15:54,161 --> 00:15:58,666
Ngayon, sampung beses
na ang dami ng namumulaklak na halaman

106
00:15:59,500 --> 00:16:03,337
kaysa sa lahat
ng pinagsama-samang ibang uri ng halaman.

107
00:16:12,096 --> 00:16:14,932
Gayunpaman, sa pag-unlad ng mundo,

108
00:16:16,684 --> 00:16:18,894
sinamantala na ng ibang mga nilalang

109
00:16:18,978 --> 00:16:22,523
ang kaugnayan ng bulaklak at insekto…

110
00:16:34,034 --> 00:16:35,786
na nagbunga ng pagtaas

111
00:16:37,287 --> 00:16:42,001
ng pagkasari-sari
ng mandaragit at biktima.

112
00:16:51,510 --> 00:16:55,848
Mahigit 100 milyong taon
nang nabuhay ang mga gagamba noon…

113
00:16:58,976 --> 00:17:04,773
pero ngayon nila sinimulang
gawing masalimuot na sapot ang sutla nila…

114
00:17:13,282 --> 00:17:16,702
sinamantala itong bagong agos ng buhay.

115
00:17:27,129 --> 00:17:29,673
Sa gitna ng paghahari ng mga dinosaur…

116
00:17:31,925 --> 00:17:34,887
nagkaroon
ng ganitong pagsabog sa biodiversity…

117
00:17:37,181 --> 00:17:40,225
pinalakas ng pagdating
ng flowering plants…

118
00:17:42,686 --> 00:17:46,315
kaya, sa kauna-unahang pagkakataon
sa kasaysayan ng Earth,

119
00:17:46,398 --> 00:17:51,403
mas marami ang species
sa lupa kaysa sa karagatan.

120
00:18:11,423 --> 00:18:16,220
110 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

121
00:18:21,809 --> 00:18:25,729
Pero hindi lang
ang maliliit na nilalang ang nag-iba

122
00:18:27,523 --> 00:18:29,858
sa mga bago at radikal na paraan.

123
00:18:35,489 --> 00:18:37,533
Deinonychus ito.

124
00:18:39,993 --> 00:18:42,204
Sa kabila ng maamong itsura nito,

125
00:18:44,039 --> 00:18:45,332
dinosaur ito.

126
00:18:47,167 --> 00:18:49,253
Isang sanggol na dinosaur.

127
00:18:51,755 --> 00:18:56,468
"Nakakatakot na kuko"
ang ibig sabihin ng "Deinonychus"…

128
00:18:59,596 --> 00:19:01,765
pero hindi lang iyon ang lakas niya.

129
00:19:03,767 --> 00:19:05,769
Matalas din ang paningin niya

130
00:19:07,604 --> 00:19:09,231
at mahusay ang pandinig.

131
00:19:17,197 --> 00:19:22,077
Pero ang mga balahibo niya
ang pinakapansining adaptasyon niya.

132
00:19:24,454 --> 00:19:28,959
Unang lumitaw ang mga simpleng
mala-balahibong kayarian sa Triassic.

133
00:19:30,043 --> 00:19:33,046
Hindi para sa paglipad,
kundi para sa init.

134
00:19:39,386 --> 00:19:41,096
Nananatili silang mainit,

135
00:19:41,180 --> 00:19:45,184
kaya ibig sabihin, ang sangay na ito
ng mga dinosaur, ang theropods,

136
00:19:45,267 --> 00:19:47,561
kayang maging aktibo araw at gabi…

137
00:19:50,564 --> 00:19:55,402
mas may oras sila para palakihin
ang anak nila bilang bahagi ng pamilya.

138
00:20:07,247 --> 00:20:11,293
May iba pang benepisyo
ang pamumuhay sa grupo,

139
00:20:13,045 --> 00:20:16,340
lalo na pag oras na
para maghanap ng pagkain…

140
00:20:30,479 --> 00:20:33,523
dahil pack hunter ang Deinonychus.

141
00:20:45,827 --> 00:20:47,746
At matalino pa.

142
00:20:52,501 --> 00:20:57,506
Ang biktima nila,
ang Arkansaurus, dinosaur din…

143
00:21:03,845 --> 00:21:07,933
pero kakaiba ang buhay nito,
karaniwang kumakain ng halaman.

144
00:21:10,018 --> 00:21:11,728
Pero ang pagkakapareho nila,

145
00:21:13,313 --> 00:21:14,564
bilis.

146
00:21:41,758 --> 00:21:44,594
Isang bagay ang paghabol sa biktima nila.

147
00:21:47,472 --> 00:21:48,557
Ang pagtumba rito,

148
00:21:49,599 --> 00:21:50,684
iba pa.

149
00:21:54,021 --> 00:21:55,355
Sa pagtutulungan,

150
00:21:56,898 --> 00:21:58,984
salitan sila sa pagpapagod dito.

151
00:22:26,553 --> 00:22:33,477
Mabilis na tinapos ng mga nakakatakot
na kuko nila ang pagod na Arkansaurus.

152
00:22:40,525 --> 00:22:42,819
Sa pagsasari-sari ng mga dinosaur,

153
00:22:44,279 --> 00:22:46,490
marami ang ginustong makisalamuha.

154
00:22:48,283 --> 00:22:50,077
Pero kahit sila, di maikumpara

155
00:22:50,160 --> 00:22:53,497
sa pinakanakisalamuhang hayop
sa panahon nila,

156
00:22:54,581 --> 00:22:59,211
mga hayop na umunlad
sa ilalim lang ng mga paa nila.

157
00:23:12,182 --> 00:23:14,726
Ngayon, sa West Africa,

158
00:23:14,810 --> 00:23:20,524
makikita pa rin natin ang mga inapo
ng mga naunang super socializer na iyon.

159
00:23:31,326 --> 00:23:32,369
Mga anay.

160
00:23:38,708 --> 00:23:41,294
Isang malaking pamilya ng magkakapatid

161
00:23:43,171 --> 00:23:45,132
na limang milyon ang dami…

162
00:23:50,303 --> 00:23:53,348
walang sawang nagtatrabaho
lahat para sa kolonya

163
00:23:54,224 --> 00:23:56,560
at sa ina nila, ang reyna.

164
00:24:04,693 --> 00:24:07,112
Ang mga social insect tulad ng anay,

165
00:24:08,697 --> 00:24:11,450
unang lumitaw sa panahon ng mga dinosaur…

166
00:24:14,703 --> 00:24:17,080
nireresiklo ang mga bagong halaman…

167
00:24:21,293 --> 00:24:24,921
habang sila rin
ang pangunahing pinagmumulan ng pagkain

168
00:24:26,381 --> 00:24:28,008
ng mga kaaway nila.

169
00:24:30,177 --> 00:24:32,471
Nasundan ng tagamanman ang amoy nila.

170
00:24:36,850 --> 00:24:42,063
Dala ang balitang nadiskubre na siya,
tumatakbo siya pabalik sa pugad niya.

171
00:24:44,858 --> 00:24:49,279
Miyembro siya ng isa pang sinaunang grupo
ng mga insekto…

172
00:24:52,365 --> 00:24:53,408
ang mga langgam.

173
00:24:59,289 --> 00:25:02,292
Ang kompetisyon
nitong dalawang magkalabang species,

174
00:25:03,084 --> 00:25:05,879
milyon-milyong taon nang naglalagablab…

175
00:25:08,757 --> 00:25:12,219
sa isang pambihirang
evolutionary arms race.

176
00:25:24,814 --> 00:25:29,194
Sa pugad niya, nagpapatawag
ang tagamanman ng sarili niyang hukbo.

177
00:25:34,324 --> 00:25:38,495
Mga mandaragit na Megaponera ants ito.

178
00:25:43,583 --> 00:25:46,169
Parang isang batikang Roman legion…

179
00:25:49,005 --> 00:25:52,509
isang libong sundalo
ang nagmamartsa papunta sa digmaan.

180
00:26:00,058 --> 00:26:02,185
Paglapit sa termite workers,

181
00:26:03,395 --> 00:26:05,313
nagbibigay ng hudyat ang scout…

182
00:26:07,274 --> 00:26:09,359
at nagsisimulang kumalat ang hanay,

183
00:26:11,111 --> 00:26:14,364
nagiging alon na handang bumagsak.

184
00:26:19,911 --> 00:26:22,163
Ngayon, buong puwersa,

185
00:26:23,039 --> 00:26:25,875
nagbibigay ng huling utos ang tagamanman…

186
00:26:28,128 --> 00:26:29,129
sugod.

187
00:26:38,805 --> 00:26:41,224
May laban naman ang mga anay.

188
00:26:46,980 --> 00:26:51,318
Bumuo sila ng hiwalay na armed soldiers
na dinedepensahan ang workers.

189
00:26:58,533 --> 00:27:01,578
Pagkahuli sa langgam,
mabilis nilang pinuputol ito.

190
00:27:06,249 --> 00:27:09,502
Pero may sariling armas
ang mga langgam na ito.

191
00:27:11,338 --> 00:27:16,384
Tinutusok nila'ng makamandag na kagat nila
sa kahinaan ng mga sinaunang karibal nila,

192
00:27:22,849 --> 00:27:24,893
sa pagitan ng mga panga.

193
00:27:34,444 --> 00:27:39,574
Mabilis na dumami
ang mga nasawi sa lumang labanang ito.

194
00:27:44,037 --> 00:27:47,540
Pero nadadaig ang mga anay
ng mga mandarambong na langgam.

195
00:27:55,382 --> 00:27:57,967
Tinitipon ng mga nanalo ang mga natalo

196
00:27:58,843 --> 00:28:00,804
at dinadala sila pabalik sa pugad

197
00:28:02,097 --> 00:28:04,265
para ipakain sa natitirang kolonya.

198
00:28:09,396 --> 00:28:15,443
Sa ilalim ng lupa, ipinapakita ng ants
ang mga tagumpay nila sa ebolusyon

199
00:28:15,527 --> 00:28:18,446
sa pag-alaga nila
sa mga nasaktan nilang kasama.

200
00:28:24,661 --> 00:28:27,539
Marami ang nawalan ng mga paa.

201
00:28:31,835 --> 00:28:35,547
Pero dinidilaan ng workers
ang mga sugat ng mga nasaktan,

202
00:28:37,006 --> 00:28:41,970
gamit ang mga antibiotic
na dala ng laway nila para gumaling sila.

203
00:28:48,393 --> 00:28:51,271
Kung wala ito, mamamatay ang karamihan.

204
00:28:53,356 --> 00:28:55,775
Pero salamat sa gamot,

205
00:28:55,859 --> 00:29:00,780
nakakabalik sila
sa digmaan sa loob ng 24 oras,

206
00:29:02,449 --> 00:29:04,701
kahit na may mga nawawalang paa.

207
00:29:08,371 --> 00:29:12,709
Ito lang ang halimbawa
ng mga hayop, maliban sa mga tao,

208
00:29:13,418 --> 00:29:16,045
na nanggagamot
para iligtas ang buhay ng iba.

209
00:29:20,467 --> 00:29:21,885
Dahil sa pagtutulungan,

210
00:29:22,635 --> 00:29:28,183
umunlad ang social animals gaya ng ants
at termites sa ilalim ng mga dinosaur.

211
00:29:32,812 --> 00:29:37,275
Pero kumilos pa rin
ang lupa sa ilalim ng mga paa nila,

212
00:29:38,943 --> 00:29:41,905
na nagdulot ng seismic change.

213
00:29:47,327 --> 00:29:49,370
90 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

214
00:29:49,454 --> 00:29:55,293
Siyamnapung milyong taon ang nakalipas,
ang paggalaw ng tectonic plates ng Earth,

215
00:29:55,376 --> 00:29:57,629
itinuloy ang paghubog uli ng planeta.

216
00:30:13,895 --> 00:30:16,481
Sa pagkalat ng mga retaso ng Pangaea…

217
00:30:21,778 --> 00:30:25,949
nagsimulang iangat ng upwellings
ng magma ang ilalim ng dagat…

218
00:30:28,952 --> 00:30:30,995
na nagtaas ng global sea levels.

219
00:30:35,041 --> 00:30:37,377
Binaha nito ang lupain…

220
00:30:48,263 --> 00:30:51,307
na lumikha ng maraming mababaw na dagat…

221
00:30:54,853 --> 00:30:57,105
at maraming islang kontinente,

222
00:30:58,147 --> 00:31:02,068
na may kanya-kanyang klima at katangian.

223
00:31:12,579 --> 00:31:19,419
Nakahiwalay sa kani-kanilang lupain,
umunlad ang dinosaurs higit pa sa dati.

224
00:31:25,341 --> 00:31:31,306
Kasabay ng long-necked giant sauropods
at mga mabalahibong theropod,

225
00:31:32,891 --> 00:31:37,228
nagtagumpay din
ang isa pang grupo ng mga dinosaur.

226
00:31:38,146 --> 00:31:39,814
Ang mga ornithischian.

227
00:31:47,655 --> 00:31:51,993
Tulad ng Diplodocus,
herbivore ang karamihan sa kanila…

228
00:31:55,038 --> 00:31:58,666
pero may mga bagong panga sila
na kayang ngumuya.

229
00:32:05,673 --> 00:32:08,217
Kasabay ng pagdami ng halamang buhay,

230
00:32:08,968 --> 00:32:13,222
nakita nito ang mga ornithischian,
tulad ng Maiasaura,

231
00:32:13,932 --> 00:32:18,269
na bumuo ng ilan
sa pinakamalaking kawang nakita sa Earth.

232
00:32:32,575 --> 00:32:38,289
Sa buong mundo,
naghari na ang dinosaurs sa bawat habitat

233
00:32:39,082 --> 00:32:41,834
na meron ang nagbabagong planeta…

234
00:32:47,507 --> 00:32:49,550
pero kasabay nito,

235
00:32:50,301 --> 00:32:54,764
ang sarili nating dinastiya,
ang unang totoong mammals,

236
00:32:56,432 --> 00:32:59,686
sinulit din ang bagong kasaganaan.

237
00:33:09,570 --> 00:33:11,531
Sa anino ng mga higante,

238
00:33:12,198 --> 00:33:18,079
itong maliliit na nilalang,
nabuhay lang sa tabi-tabi.

239
00:33:25,586 --> 00:33:31,134
Pero naging mas sopistikado
at sosyal sila,

240
00:33:31,217 --> 00:33:33,428
at natutong mag-alaga ng anak.

241
00:33:43,896 --> 00:33:47,483
Ngayon, sa kagubatan
ng South West Australia,

242
00:33:48,484 --> 00:33:50,528
posibleng masilip

243
00:33:52,196 --> 00:33:57,452
kung paano ang buhay ng ilan
sa mga sinaunang mammal na iyon.

244
00:34:01,956 --> 00:34:03,958
Isang numbat ito,

245
00:34:05,877 --> 00:34:07,920
isang endangered marsupial

246
00:34:08,713 --> 00:34:12,175
na nasa 3,000 lang ang bilang sa gubat.

247
00:34:14,135 --> 00:34:16,763
Gaya ng ilan sa mga sinaunang ninuno niya,

248
00:34:17,805 --> 00:34:21,601
nabubuhay din siya
sa pagkain ng masasarap na anay.

249
00:34:25,021 --> 00:34:27,815
Gamit ang mahaba at malagkit niyang dila,

250
00:34:28,566 --> 00:34:30,693
natatakam niya silang nilalamon.

251
00:34:31,861 --> 00:34:34,530
At mas marami, mas masaya…

252
00:34:39,035 --> 00:34:40,328
dahil sa lungga…

253
00:34:41,537 --> 00:34:44,624
ilang tuta ang naghihintay
sa pagbabalik niya.

254
00:34:52,965 --> 00:34:55,134
Mahalaga sa tagumpay ng mga mammal

255
00:34:55,802 --> 00:34:58,596
ang ebolusyon ng pangangalaga ng magulang…

256
00:34:59,639 --> 00:35:02,141
nanganganak ng buhay na bata

257
00:35:03,893 --> 00:35:06,020
na pinapakain sa gatas ng ina

258
00:35:06,979 --> 00:35:09,023
hanggang makaya na nilang mag-isa.

259
00:35:18,157 --> 00:35:20,660
Pero para sa mga kinakabahang batang ito…

260
00:35:24,789 --> 00:35:27,041
baka matagalan pa iyon.

261
00:35:33,840 --> 00:35:40,054
Karamihan sa mga naunang mammal,
walang baluti o sukat na pangdepensa…

262
00:35:46,435 --> 00:35:49,981
pero tulad sa kagubatan ngayon…

263
00:35:52,400 --> 00:35:55,736
ang panganib, hindi malayo.

264
00:35:58,781 --> 00:36:02,994
Ang tinapong balat
ng sinaunang kalaban nila…

265
00:36:09,792 --> 00:36:10,668
ang ahas.

266
00:36:14,672 --> 00:36:18,968
Ang mga ahas, umunlad kasabay
ng mga unang totoong mammal.

267
00:36:19,844 --> 00:36:24,056
Wala na sa kanila ang mga braso
at binti ng mga reptilyang ninuno nila

268
00:36:24,140 --> 00:36:27,018
at sumimple ang katawan nila…

269
00:36:29,604 --> 00:36:32,899
kaya bagay na bagay sila
sa panghuhuli sa mga lungga

270
00:36:32,982 --> 00:36:37,737
at tahimik na paghahabol
sa mga biktima nila sa ilalim ng halaman.

271
00:36:41,240 --> 00:36:44,410
Pero may laban naman
ang mga batang mammal.

272
00:36:45,745 --> 00:36:48,206
May mga ina silang magbabantay sa kanila.

273
00:36:51,876 --> 00:36:53,377
Nakita niya ang panganib…

274
00:36:58,466 --> 00:37:00,426
at itinaas ang alarma…

275
00:37:05,056 --> 00:37:08,517
pero papunta na ang ahas sa anak niya.

276
00:37:26,494 --> 00:37:28,037
Dahil sa parental care,

277
00:37:28,788 --> 00:37:32,166
sa pagkakataong ito,
panalo ang mga mammal.

278
00:37:36,796 --> 00:37:39,924
Pero may pasensiya ang mga reptilya.

279
00:37:42,051 --> 00:37:45,888
Nilalaro na nila ito
mula pa noong dumating ang mga dinosaur.

280
00:37:47,890 --> 00:37:54,397
At sa pag-unlad ng mammals, gayundin
ang mga ahas na kumain sa kanila.

281
00:38:03,030 --> 00:38:08,327
Ngayon, mahigit 3,000 na ang uri ng ahas.

282
00:38:10,496 --> 00:38:12,498
Kasama ang maliksi nilang katawan…

283
00:38:17,128 --> 00:38:18,671
na puno ng kalamnan…

284
00:38:24,719 --> 00:38:29,098
umunlad sila para samantalahin
ang halos lahat ng habitat sa Earth…

285
00:38:34,729 --> 00:38:36,981
kahit ang mga karagatan.

286
00:38:42,987 --> 00:38:44,613
Tulad ng maraming reptilya,

287
00:38:45,865 --> 00:38:49,618
ang balat nila,
may perpektong pagbabalatkayo.

288
00:39:00,087 --> 00:39:01,630
Pag ipinares sa kamandag,

289
00:39:03,382 --> 00:39:06,135
ang epekto nito, nakamamatay.

290
00:39:12,308 --> 00:39:16,187
Pero ang mga mammal,
nakakuha ng mga pambihirang panlaban…

291
00:39:20,775 --> 00:39:23,527
mula sa arms race nila ng mga ahas

292
00:39:24,695 --> 00:39:27,239
sa loob
ng mahigit isang daang milyong taon.

293
00:39:33,454 --> 00:39:35,122
Ang sidewinder snake.

294
00:39:37,416 --> 00:39:42,797
Maghihintay ito nang ilang oras
para sa mga palatandaan ng dumadaang init…

295
00:39:48,177 --> 00:39:52,515
init na nagmumula
sa maliliit na mammal na mainit ang dugo.

296
00:40:00,272 --> 00:40:03,484
Pero ang kangaroo rats,
hindi karaniwang rodent.

297
00:40:08,489 --> 00:40:10,699
Natuto sila ng kakaibang kakayahan

298
00:40:12,159 --> 00:40:14,036
na angkop sa pangalan nila.

299
00:40:33,222 --> 00:40:37,017
Ang cold-blooded sidewinder,
nagpapalipas ng oras.

300
00:40:41,772 --> 00:40:44,859
Kaya nitong di kumain nang ilang linggo…

301
00:40:48,446 --> 00:40:50,823
naghihintay lang umatake.

302
00:40:53,617 --> 00:40:56,036
Mabibilis na reaksyon…

303
00:40:58,372 --> 00:41:00,374
laban sa pambihirang pasensiya.

304
00:41:19,185 --> 00:41:22,980
Ito ang mga sukdulan na maaaring umunlad

305
00:41:23,063 --> 00:41:25,024
sa walang hanggang laro ng buhay

306
00:41:26,358 --> 00:41:27,318
at kamatayan.

307
00:41:39,747 --> 00:41:42,333
66 MILYONG TAON ANG NAKARAAN

308
00:41:42,416 --> 00:41:46,045
Matapos ang 150 milyong taon
na paghahari ng dinosaur,

309
00:41:47,296 --> 00:41:50,841
lumipat ang mga kontinente
halos kung nasaan sila ngayon.

310
00:42:03,479 --> 00:42:08,359
Sa proseso, gumawa sila
ng napakaraming bagong kapaligiran,

311
00:42:08,442 --> 00:42:13,197
kaya naging mas matagumpay
ang mga dinosaur kaysa dati.

312
00:42:27,586 --> 00:42:31,715
Sa ilalim nila, tumira ang lahat
ng mga pangunahing pangkat ng hayop

313
00:42:31,799 --> 00:42:33,676
na kinikilala natin ngayon…

314
00:42:41,559 --> 00:42:44,979
mga dinastiya mula sa iba't ibang panahon,

315
00:42:46,772 --> 00:42:49,900
mga nakaligtas sa ibang yugto…

316
00:42:53,487 --> 00:42:57,575
kasama ang mga nakilala kamakailan.

317
00:43:00,119 --> 00:43:03,539
Pero lahat sila,
napilitang mamuhay sa tabi-tabi

318
00:43:04,290 --> 00:43:07,209
dahil sa paghahari ng mga dinosaur

319
00:43:08,335 --> 00:43:13,340
at ng isang tanyag na hayop
na naghari sa kanilang lahat.

320
00:43:31,942 --> 00:43:33,861
Labingtatlong metro ang haba,

321
00:43:35,070 --> 00:43:37,531
may timbang ng siyam na tonelada…

322
00:43:49,501 --> 00:43:53,464
Hindi nakakagulat
na ang pinakasikat na mandaragit

323
00:43:53,547 --> 00:43:55,883
sa kasaysayan ng buhay sa planeta natin

324
00:43:57,343 --> 00:43:59,303
ang tyrannosaurus rex.

325
00:44:17,029 --> 00:44:18,614
Pero hindi siya nag-iisa.

326
00:44:38,217 --> 00:44:39,510
Isa pang T. rex.

327
00:44:49,395 --> 00:44:51,355
Tinatantiya nila ang isa't isa.

328
00:44:58,946 --> 00:45:01,949
Madalas maglaban
ang Tyrannosaurs para sa teritoryo…

329
00:45:05,244 --> 00:45:08,080
at di nag-aalinlangan sa kanibalismo.

330
00:45:12,292 --> 00:45:15,587
Pero iba ang nasa isip ng lalaking ito…

331
00:45:23,470 --> 00:45:27,725
dahil nakahanap siya ng babae.

332
00:45:33,021 --> 00:45:38,861
Ibig sabihin, magpapakitang-gilas siya
para makuha ang loob nito.

333
00:45:48,662 --> 00:45:50,998
Pero magkamali lang ng diskarte,

334
00:45:51,790 --> 00:45:54,710
puwedeng matapos
ang date na ito sa ilang segundo.

335
00:46:18,233 --> 00:46:20,194
Ang nakakaakit na galaw niya

336
00:46:21,487 --> 00:46:23,405
at malalalim na pagharot,

337
00:46:25,073 --> 00:46:28,035
parang nakakakuha ng tamang tugon.

338
00:46:31,246 --> 00:46:34,374
At sinasalamin nito
ang sayaw ng panliligaw niya.

339
00:46:41,840 --> 00:46:47,471
Pero ang sukdulang tanda
ng tiwala, ang pagpapakita ng leeg niya.

340
00:46:52,184 --> 00:46:56,104
Sabay-sabay na umaangat,
pinagtitibay nila ang ugnayan nila.

341
00:47:02,110 --> 00:47:04,655
Sa loob ng 150 milyong taon,

342
00:47:05,322 --> 00:47:08,033
naghari ang mga dinosaur sa planeta.

343
00:47:13,413 --> 00:47:16,333
Walang nakakaalam
kung anong taas ang naabot nila

344
00:47:17,000 --> 00:47:19,086
kung nagpatuloy ang paghahari nila.

345
00:47:20,754 --> 00:47:22,798
Pero sa kuwento ng buhay…

346
00:47:24,591 --> 00:47:27,594
walang permanente.

347
00:49:13,283 --> 00:49:16,244
Tagapagsalin ng Subtitle:
Marionne Dominique Mancol