Simula nang lumitaw ang buhay sa planetang Earth,
hindi na ito tumigil sa pag-unlad…
dala ng pabago-bagong mundo…
at matinding kompetisyon.
Pero may isang pambihirang panahon
kung kailan humataw ang ebolusyon…
binigyan tayo ng maraming hayop na meron pa tayo ngayon…
at ng mga higante
na minsang naghari sa kanila.
Ito ang kuwento ng panahon ng mga dinosaur.
SA ANINO NG MGA HIGANTE
Simula na ng Jurassic Period.
200 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ang Pangaea, ang supercontinent na nakasaksi sa panahon ng mga reptilya,
unti-unti nang winawasak ang sarili.
Ang shifting tectonic plates…
pinupuwersa ang mga ilog ng magma paibabaw…
na nagsisimula ng malawakang pagbabago ng planeta.
Sa loob ng milyon-milyong taon,
hinahati ng molten fissure ang higanteng lupain sa dalawa.
Pinupuno ng tubig ang puwang sa pagitan ng mga bagong-buong kontinente.
Habang unti-unti silang naghihiwalay,
mga bagong kapaligiran ang nalilikha…
na nagdudulot ng pagkalipol ng marami…
pero pinapalakas ng mga nakakaligtas ang ebolusyon…
at partikular na rito ang isang pangkat ng mga hayop.
Sa ilalim ng matatayog na kagubatan ng Jurassic North America…
paangat na ang pinakamalalaking hayop na naglakad sa mundo.
Mga dinosaur.
Sa pagbiyak ng Pangaea,
napunta sila sa mundo na sagana.
Ang ilan, tulad ng Diplodocus, tumangkad nang hanggang 25 metrong haba.
Pero kahit matangkad sila,
hindi sila puwedeng makampante…
dahil hindi lang sila ang higante ng Jurassic.
Allosaurus.
May habang halos siyam na metro…
isa ito sa pinakamalalaking mandaragit sa lupa
sa mga unang araw na ito ng paghahari ng mga dinosaur.
Humahanap ito ng pagkakataon.
Pero di ang mga matatanda ang habol nito.
Ang Allosaurus na ito, naghahanap ng mas madaling biktima.
Isang sanggol na Diplodocus.
Napisa sa itlog na hindi lalaki sa suha,
masyado siyang maliit para tumira sa kawan kung saan siya puwedeng matapakan.
Sa halip, kailangan na alagaan niya ang sarili niya.
Tatapusin nang mabilis ng Allosaurus ang sanggol…
kung mahahanap niya ito.
Ang tanging pag-asa ng bata…
hindi gumalaw hangga't maaari.
Ang Allosaurus, may matalas na pandama…
pero tinatakpan ng bagyo ang anumang bakas ng lokasyon ng sanggol.
Muntik na…
at hindi lang sa isang batang Diplodocus.
Para palakihin ang pagkakataon nilang mabuhay,
dapat kumain nang kumain ang mga batang ito
sa pinakamabilis na paraan…
para lumaki sila at maging higante.
Pero habang nilalamon ng malalaking dinosaur ang mga halaman sa paligid nila,
ang mga halaman mismo, nagbabago…
sa mga paraan na magpapabago ng buhay sa Earth.
Noong una, umasa lang ang mga halaman sa hangin o tubig para magkalat ng pollen…
pero sa panahon ng mga dinosaur,
lumitaw ang pagbabago sa pagpaparami ng halaman…
na kasama pa rin natin hanggang ngayon.
Ang bulaklak.
May lapad na 40 sentimetro,
galing ito sa isang higanteng water lily sa Amazon rainforest ng South America…
at ang tanging layunin nito, mang-akit ng hayop para i-pollinate.
Pagsapit ng gabi, naglalabas ang bulaklak ng malakas na mala-pinyang amoy…
na hindi matitiis ng salagubang na ito.
Gaya ng mga sinaunang ninuno niya,
ang nagayumang beetle, hindi maiwasang maakit papunta sa loob.
Susuot ito sa mga panlabas na talulot,
sa puso ng bulaklak,
kung saan naghihintay ang paraiso.
Sa loob, mas mainit nang sampung digri kaysa sa hangin sa paligid.
Dito, masaya itong kumakain ng makatas na laman ng bulaklak.
May ibibigay din ang salagubang,
pollen na kinuha sa isa pang higanteng water lily.
Habang kumakain ito, kumakalat ang pollen sa reproductive parts ng bulaklak.
Pagdating ng madaling araw,
nagsasara ang bulaklak…
binabalot ang salagubang sa mga mala-pelus na talulot nito…
at tinatakpan ito sa sarili nitong pollen.
Sa takipsilim, nagbubukas muli ang bulaklak.
Matapos ang layunin nito na tulungan ang halamang magparami,
nagbabago ito ng kulay at tinatanggal na ang nakakaakit na amoy…
pinahihintulutan ang salagubang, na nababalot na sa pollen ng bulaklak,
na lumipad
at hindi sinasadyang i-pollinate ang isa pang higanteng water lily.
Pero ang ugnayan ng mga bulaklak at mga taga-pollinate nilang silagubang,
simula pa lang.
Kalaunan, kumilos ang iba pang mga insekto ng panahon ng dinosaur…
kinuha ang pollen ng kada bulaklak…
kapalit ng matamis na likidong nektar nila.
Noong 130 milyong taon na ang nakalipas…
ang mga bulaklak, naging mas matingkad,
masigla,
at iba-iba,
sa pag-aagawan nila sa pinakamahuhusay na pollinators.
Sa paglaganap nila…
ang lupa, mula sa walang katupasang berde…
naging kaleidoscope na may iba't ibang kulay.
Ngayon, sampung beses na ang dami ng namumulaklak na halaman
kaysa sa lahat ng pinagsama-samang ibang uri ng halaman.
Gayunpaman, sa pag-unlad ng mundo,
sinamantala na ng ibang mga nilalang
ang kaugnayan ng bulaklak at insekto…
na nagbunga ng pagtaas
ng pagkasari-sari ng mandaragit at biktima.
Mahigit 100 milyong taon nang nabuhay ang mga gagamba noon…
pero ngayon nila sinimulang gawing masalimuot na sapot ang sutla nila…
sinamantala itong bagong agos ng buhay.
Sa gitna ng paghahari ng mga dinosaur…
nagkaroon ng ganitong pagsabog sa biodiversity…
pinalakas ng pagdating ng flowering plants…
kaya, sa kauna-unahang pagkakataon sa kasaysayan ng Earth,
mas marami ang species sa lupa kaysa sa karagatan.
110 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Pero hindi lang ang maliliit na nilalang ang nag-iba
sa mga bago at radikal na paraan.
Deinonychus ito.
Sa kabila ng maamong itsura nito,
dinosaur ito.
Isang sanggol na dinosaur.
"Nakakatakot na kuko" ang ibig sabihin ng "Deinonychus"…
pero hindi lang iyon ang lakas niya.
Matalas din ang paningin niya
at mahusay ang pandinig.
Pero ang mga balahibo niya ang pinakapansining adaptasyon niya.
Unang lumitaw ang mga simpleng mala-balahibong kayarian sa Triassic.
Hindi para sa paglipad, kundi para sa init.
Nananatili silang mainit,
kaya ibig sabihin, ang sangay na ito ng mga dinosaur, ang theropods,
kayang maging aktibo araw at gabi…
mas may oras sila para palakihin ang anak nila bilang bahagi ng pamilya.
May iba pang benepisyo ang pamumuhay sa grupo,
lalo na pag oras na para maghanap ng pagkain…
dahil pack hunter ang Deinonychus.
At matalino pa.
Ang biktima nila, ang Arkansaurus, dinosaur din…
pero kakaiba ang buhay nito, karaniwang kumakain ng halaman.
Pero ang pagkakapareho nila,
bilis.
Isang bagay ang paghabol sa biktima nila.
Ang pagtumba rito,
iba pa.
Sa pagtutulungan,
salitan sila sa pagpapagod dito.
Mabilis na tinapos ng mga nakakatakot na kuko nila ang pagod na Arkansaurus.
Sa pagsasari-sari ng mga dinosaur,
marami ang ginustong makisalamuha.
Pero kahit sila, di maikumpara
sa pinakanakisalamuhang hayop sa panahon nila,
mga hayop na umunlad sa ilalim lang ng mga paa nila.
Ngayon, sa West Africa,
makikita pa rin natin ang mga inapo ng mga naunang super socializer na iyon.
Mga anay.
Isang malaking pamilya ng magkakapatid
na limang milyon ang dami…
walang sawang nagtatrabaho lahat para sa kolonya
at sa ina nila, ang reyna.
Ang mga social insect tulad ng anay,
unang lumitaw sa panahon ng mga dinosaur…
nireresiklo ang mga bagong halaman…
habang sila rin ang pangunahing pinagmumulan ng pagkain
ng mga kaaway nila.
Nasundan ng tagamanman ang amoy nila.
Dala ang balitang nadiskubre na siya, tumatakbo siya pabalik sa pugad niya.
Miyembro siya ng isa pang sinaunang grupo ng mga insekto…
ang mga langgam.
Ang kompetisyon nitong dalawang magkalabang species,
milyon-milyong taon nang naglalagablab…
sa isang pambihirang evolutionary arms race.
Sa pugad niya, nagpapatawag ang tagamanman ng sarili niyang hukbo.
Mga mandaragit na Megaponera ants ito.
Parang isang batikang Roman legion…
isang libong sundalo ang nagmamartsa papunta sa digmaan.
Paglapit sa termite workers,
nagbibigay ng hudyat ang scout…
at nagsisimulang kumalat ang hanay,
nagiging alon na handang bumagsak.
Ngayon, buong puwersa,
nagbibigay ng huling utos ang tagamanman…
sugod.
May laban naman ang mga anay.
Bumuo sila ng hiwalay na armed soldiers na dinedepensahan ang workers.
Pagkahuli sa langgam, mabilis nilang pinuputol ito.
Pero may sariling armas ang mga langgam na ito.
Tinutusok nila'ng makamandag na kagat nila sa kahinaan ng mga sinaunang karibal nila,
sa pagitan ng mga panga.
Mabilis na dumami ang mga nasawi sa lumang labanang ito.
Pero nadadaig ang mga anay ng mga mandarambong na langgam.
Tinitipon ng mga nanalo ang mga natalo
at dinadala sila pabalik sa pugad
para ipakain sa natitirang kolonya.
Sa ilalim ng lupa, ipinapakita ng ants ang mga tagumpay nila sa ebolusyon
sa pag-alaga nila sa mga nasaktan nilang kasama.
Marami ang nawalan ng mga paa.
Pero dinidilaan ng workers ang mga sugat ng mga nasaktan,
gamit ang mga antibiotic na dala ng laway nila para gumaling sila.
Kung wala ito, mamamatay ang karamihan.
Pero salamat sa gamot,
nakakabalik sila sa digmaan sa loob ng 24 oras,
kahit na may mga nawawalang paa.
Ito lang ang halimbawa ng mga hayop, maliban sa mga tao,
na nanggagamot para iligtas ang buhay ng iba.
Dahil sa pagtutulungan,
umunlad ang social animals gaya ng ants at termites sa ilalim ng mga dinosaur.
Pero kumilos pa rin ang lupa sa ilalim ng mga paa nila,
na nagdulot ng seismic change.
90 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Siyamnapung milyong taon ang nakalipas, ang paggalaw ng tectonic plates ng Earth,
itinuloy ang paghubog uli ng planeta.
Sa pagkalat ng mga retaso ng Pangaea…
nagsimulang iangat ng upwellings ng magma ang ilalim ng dagat…
na nagtaas ng global sea levels.
Binaha nito ang lupain…
na lumikha ng maraming mababaw na dagat…
at maraming islang kontinente,
na may kanya-kanyang klima at katangian.
Nakahiwalay sa kani-kanilang lupain, umunlad ang dinosaurs higit pa sa dati.
Kasabay ng long-necked giant sauropods at mga mabalahibong theropod,
nagtagumpay din ang isa pang grupo ng mga dinosaur.
Ang mga ornithischian.
Tulad ng Diplodocus, herbivore ang karamihan sa kanila…
pero may mga bagong panga sila na kayang ngumuya.
Kasabay ng pagdami ng halamang buhay,
nakita nito ang mga ornithischian, tulad ng Maiasaura,
na bumuo ng ilan sa pinakamalaking kawang nakita sa Earth.
Sa buong mundo, naghari na ang dinosaurs sa bawat habitat
na meron ang nagbabagong planeta…
pero kasabay nito,
ang sarili nating dinastiya, ang unang totoong mammals,
sinulit din ang bagong kasaganaan.
Sa anino ng mga higante,
itong maliliit na nilalang, nabuhay lang sa tabi-tabi.
Pero naging mas sopistikado at sosyal sila,
at natutong mag-alaga ng anak.
Ngayon, sa kagubatan ng South West Australia,
posibleng masilip
kung paano ang buhay ng ilan sa mga sinaunang mammal na iyon.
Isang numbat ito,
isang endangered marsupial
na nasa 3,000 lang ang bilang sa gubat.
Gaya ng ilan sa mga sinaunang ninuno niya,
nabubuhay din siya sa pagkain ng masasarap na anay.
Gamit ang mahaba at malagkit niyang dila,
natatakam niya silang nilalamon.
At mas marami, mas masaya…
dahil sa lungga…
ilang tuta ang naghihintay sa pagbabalik niya.
Mahalaga sa tagumpay ng mga mammal
ang ebolusyon ng pangangalaga ng magulang…
nanganganak ng buhay na bata
na pinapakain sa gatas ng ina
hanggang makaya na nilang mag-isa.
Pero para sa mga kinakabahang batang ito…
baka matagalan pa iyon.
Karamihan sa mga naunang mammal, walang baluti o sukat na pangdepensa…
pero tulad sa kagubatan ngayon…
ang panganib, hindi malayo.
Ang tinapong balat ng sinaunang kalaban nila…
ang ahas.
Ang mga ahas, umunlad kasabay ng mga unang totoong mammal.
Wala na sa kanila ang mga braso at binti ng mga reptilyang ninuno nila
at sumimple ang katawan nila…
kaya bagay na bagay sila sa panghuhuli sa mga lungga
at tahimik na paghahabol sa mga biktima nila sa ilalim ng halaman.
Pero may laban naman ang mga batang mammal.
May mga ina silang magbabantay sa kanila.
Nakita niya ang panganib…
at itinaas ang alarma…
pero papunta na ang ahas sa anak niya.
Dahil sa parental care,
sa pagkakataong ito, panalo ang mga mammal.
Pero may pasensiya ang mga reptilya.
Nilalaro na nila ito mula pa noong dumating ang mga dinosaur.
At sa pag-unlad ng mammals, gayundin ang mga ahas na kumain sa kanila.
Ngayon, mahigit 3,000 na ang uri ng ahas.
Kasama ang maliksi nilang katawan…
na puno ng kalamnan…
umunlad sila para samantalahin ang halos lahat ng habitat sa Earth…
kahit ang mga karagatan.
Tulad ng maraming reptilya,
ang balat nila, may perpektong pagbabalatkayo.
Pag ipinares sa kamandag,
ang epekto nito, nakamamatay.
Pero ang mga mammal, nakakuha ng mga pambihirang panlaban…
mula sa arms race nila ng mga ahas
sa loob ng mahigit isang daang milyong taon.
Ang sidewinder snake.
Maghihintay ito nang ilang oras para sa mga palatandaan ng dumadaang init…
init na nagmumula sa maliliit na mammal na mainit ang dugo.
Pero ang kangaroo rats, hindi karaniwang rodent.
Natuto sila ng kakaibang kakayahan
na angkop sa pangalan nila.
Ang cold-blooded sidewinder, nagpapalipas ng oras.
Kaya nitong di kumain nang ilang linggo…
naghihintay lang umatake.
Mabibilis na reaksyon…
laban sa pambihirang pasensiya.
Ito ang mga sukdulan na maaaring umunlad
sa walang hanggang laro ng buhay
at kamatayan.
66 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Matapos ang 150 milyong taon na paghahari ng dinosaur,
lumipat ang mga kontinente halos kung nasaan sila ngayon.
Sa proseso, gumawa sila ng napakaraming bagong kapaligiran,
kaya naging mas matagumpay ang mga dinosaur kaysa dati.
Sa ilalim nila, tumira ang lahat ng mga pangunahing pangkat ng hayop
na kinikilala natin ngayon…
mga dinastiya mula sa iba't ibang panahon,
mga nakaligtas sa ibang yugto…
kasama ang mga nakilala kamakailan.
Pero lahat sila, napilitang mamuhay sa tabi-tabi
dahil sa paghahari ng mga dinosaur
at ng isang tanyag na hayop na naghari sa kanilang lahat.
Labingtatlong metro ang haba,
may timbang ng siyam na tonelada…
Hindi nakakagulat na ang pinakasikat na mandaragit
sa kasaysayan ng buhay sa planeta natin
ang tyrannosaurus rex.
Pero hindi siya nag-iisa.
Isa pang T. rex.
Tinatantiya nila ang isa't isa.
Madalas maglaban ang Tyrannosaurs para sa teritoryo…
at di nag-aalinlangan sa kanibalismo.
Pero iba ang nasa isip ng lalaking ito…
dahil nakahanap siya ng babae.
Ibig sabihin, magpapakitang-gilas siya para makuha ang loob nito.
Pero magkamali lang ng diskarte,
puwedeng matapos ang date na ito sa ilang segundo.
Ang nakakaakit na galaw niya
at malalalim na pagharot,
parang nakakakuha ng tamang tugon.
At sinasalamin nito ang sayaw ng panliligaw niya.
Pero ang sukdulang tanda ng tiwala, ang pagpapakita ng leeg niya.
Sabay-sabay na umaangat, pinagtitibay nila ang ugnayan nila.
Sa loob ng 150 milyong taon,
naghari ang mga dinosaur sa planeta.
Walang nakakaalam kung anong taas ang naabot nila
kung nagpatuloy ang paghahari nila.
Pero sa kuwento ng buhay…
walang permanente.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol