Sinds het begin van het leven op aarde…
…heeft het nooit stilgestaan.
Gedreven door een steeds veranderende wereld…
…en hevige concurrentie.
Maar er was een opmerkelijke periode…
…waarin de evolutie overuren maakte.
Dit zorgde voor veel van de dieren die nu nog bestaan.
En voor de iconische reuzen…
…die ooit over hen heersten.
Dit is het verhaal van het dinosaurustijdperk.
HOOFDSTUK 5
De ochtendstond van de jura.
200 MILJOEN JAAR GELEDEN
Pangaea, het supercontinent van het reptielentijdperk…
…scheurt langzaam uit elkaar.
De verschuivende tektonische platen…
…duwen magma-rivieren naar het oppervlak.
Dit is het begin van de totale transformatie van de aarde.
Over een periode van miljoenen jaren wordt de landmassa in tweeën gescheurd.
Water vult de kloof tussen de nieuwgevormde continenten.
Naarmate ze verder uit elkaar groeien…
…ontstaan er nieuwe leefwerelden.
Hierdoor sterven veel soorten uit.
Maar het geeft de evolutie een zetje voor de overlevenden.
Voor één groep dieren in het bijzonder.
152 MILJOEN JAAR GELEDEN
Diep in de hoge wouden van het Noord-Amerika van de jura…
…verschijnen de grootste dieren die we ooit hebben gekend.
Dinosaurussen.
Na het uiteenvallen van Pangaea…
…bevinden ze zich in een wereld des overvloeds.
Sommige, zoals Diplodocus, zijn 25 meter lang geworden.
Zelfs met zo'n lengte…
…moeten ze altijd op hun hoede zijn.
Want ze zijn niet de enige reuzen van de jura.
Allosaurus.
Met bijna negen meter…
…is het een van de grootste landroofdieren…
…aan het begin van het dinosaurustijdperk.
Het zoekt naar een kans.
Maar het wil de volwassenen niet.
Deze allosaurus zoekt een veel makkelijkere prooi.
Een baby-diplodocus.
Ze komt uit een ei dat niet groter is dan een grapefruit.
Ze is te klein voor de kudde, want daar kan ze vertrapt worden.
In plaats daarvan moet ze voor zichzelf zorgen.
De allosaurus maakt korte metten met de baby.
Als hij haar kan vinden.
Er is nog hoop voor haar…
…als ze zo stil mogelijk blijft staan.
De allosaurus heeft sterke zintuigen…
…maar door de storm is de plek van het jong moeilijk te achterhalen.
Op het nippertje.
En niet alleen voor één jonge diplodocus.
Om hun overlevingskansen te vergroten…
…moeten deze jongen zo veel en zo snel mogelijk eten.
Dan kunnen ze gigantische volwassenen worden.
Maar terwijl deze enorme dinosaurussen de planten om hen heen verslonden…
…veranderden de planten ook.
Dit zou het leven op aarde radicaal veranderen.
Ooit waren planten afhankelijk van wind of water om hun stuifmeel te verspreiden.
Maar in het dinosaurustijdperk…
…ontstond er iets nieuws in de voortplanting bij planten.
Deze innovatie zien we vandaag nog steeds.
De bloem.
Met een diameter van 40 centimeter…
…is dit de reuzenwaterlelie uit het Zuid-Amerikaanse Amazoneregenwoud.
Z'n enige doel is het aantrekken van een dier om hem te bestuiven.
Als de avond valt, verspreidt de bloem een sterke ananasgeur.
Onweerstaanbaar voor deze kever.
Net als z'n oervoorouders…
…wordt de betoverde kever naar binnen gelokt.
Hij wurmt zich door de buitenste bloemblaadjes…
…naar de kern van de bloem.
Hier wacht een paradijs op hem.
Binnen is het tien graden warmer dan in de nachtlucht buiten.
Hier geniet hij van het sappige vlees van de bloem.
Maar de kever doet ook iets terug.
Hij heeft stuifmeel opgepikt van een andere reuzenwaterlelie.
Terwijl hij zich voedt, verspreidt hij het stuifmeel…
…over de voortplantingsorganen.
In de vroege ochtend gaat de bloem dicht.
Hij omhult de kever met z'n fluwelen bloemblaadjes.
Hij bedekt hem met z'n eigen plakkerige stuifmeel.
Bij zonsondergang gaat de bloem weer open.
Hij heeft z'n doel volbracht door te helpen met de voortplanting.
Hij verandert van kleur en verliest z'n aanlokkelijke geur.
Nu kan de kever, die onder het stuifmeel zit, wegvliegen.
Zo kan hij onbewust een andere reuzenwaterlelie bestuiven.
Maar de relatie tussen de bloemen en de kevers was nog maar het begin.
Andere insecten in het dinosaurustijdperk volgden al snel hun voorbeeld.
Ze brachten stuifmeel van bloem naar bloem.
Dit in ruil voor zoete nectar.
Later, 130 miljoen jaar geleden…
…werden de bloemen steeds feller…
…bonter…
…en gevarieerd…
…in de strijd om de beste bestuivers aan te trekken.
Met hun verspreiding…
…veranderde het landschap van een groene vlakte…
…in een caleidoscoop van kleur.
Tegenwoordig zijn er tien keer meer bedektzadigen…
…dan alle andere plantensoorten samen.
Maar terwijl de wereld in bloei stond…
…profiteerden andere wezens ook van de relatie tussen bloem en insect.
Dit zorgde voor een toename…
…in de variëteit van roofdier en prooi.
Spinnen bestonden al meer dan 100 miljoen jaar.
Maar nu sponnen ze hun zijde in complexe webben.
Ze deden hun voordeel met deze nieuwe golf van leven.
Halverwege het dinosaurustijdperk…
…had de biodiversiteit een ware explosie meegemaakt.
Deze was aangewakkerd door de bedektzadigen.
Voor het eerst in de geschiedenis van de aarde…
…waren er meer soorten op het land dan in het water.
110 MILJOEN JAAR GELEDEN
Maar niet alleen de kleinere beestjes veranderden…
…op een drastische manier.
Dit is Deinonychus.
Ondanks z'n schattige uiterlijk…
…is het een dinosaurus.
Een babydinosaurus.
Deinonychus betekent 'vreselijke klauw'.
Maar hij heeft meer sterke punten.
Hij ziet goed…
…en heeft een uitstekend gehoor.
Maar z'n opvallendste aanpassing is z'n veren.
Eenvoudige vederstructuren verschenen voor het eerst in het trias.
Niet om mee te vliegen, maar voor de warmte.
Door deze warmte kon deze dinosaurusgroep, de theropoden…
…dag en nacht actief zijn.
Hierdoor hebben ze meer tijd om hun jongen groot te brengen.
Het leven in een groep heeft ook andere voordelen.
Vooral als het tijd is om voedsel te zoeken.
Deinonychus is een groepsjager.
En daarbij een slimme.
Z'n prooi, Arkansaurus, is ook een dinosaurus…
…maar die leidt een heel ander, vooral plantaardig leven.
Wat ze echter gemeen hebben…
…is hun snelheid.
Hun prooi bijhouden is één ding.
Hem neerhalen…
…is wat anders.
Door samen te werken…
…proberen ze hem uit te putten.
Hun vreselijke klauwen maken een einde aan de uitgeputte arkansaurus.
Naarmate er meer diversiteit ontstond, werden de dinosaurussen ook socialer.
Maar zelfs zij konden zich niet meten met de sociaalste dieren van hun tijd.
Dieren die zich net onder de grond evolueerden.
In het huidige West-Afrika…
…zien we nog steeds afstammelingen van die eerste supersociale dieren.
Termieten.
Een enorme familie van broers en zussen.
Vijf miljoen stuks.
Ze werken allemaal onuitputtelijk voor de kolonie…
…en hun moeder, de koningin.
Sociale insecten zoals termieten…
…verschenen voor het eerst in het dinosaurustijdperk.
Ze recycleden de nieuwe vegetatie.
Maar daarbij waren ze de hoofdbron van voedsel…
…voor hun vijanden.
Een verkenner heeft hun spoor gevolgd.
Met het nieuws van haar ontdekking gaat ze terug naar haar nest.
Ze hoort bij een andere groep sociale insecten.
De mieren.
Er woedt al miljoenen jaren een strijd tussen deze rivaliserende soorten.
Het is een opmerkelijke evolutionaire wapenwedloop.
Terug bij haar nest roept de verkenner haar eigen leger op.
Dit zijn roofzuchtige megaponera.
Als een getraind Romeins legioen…
…trekken duizend soldaten ten strijde.
Als ze in de buurt van de termieten zijn…
…geeft de verkenner een signaal.
De colonne verspreidt zich.
Een golf die op het punt staat te breken.
Nu, met iedereen gereed…
…geeft de verkenner nog één laatste bevel.
Aanvallen.
De termieten zijn niet weerloos.
Ze hebben een aparte groep soldaten die de werkers beschermen.
Als ze 'n mier vangen, scheuren ze z'n ledematen af.
Maar deze mieren hebben hun eigen speciale wapens.
Ze steken met hun giftige angel op de enige zwakke plek van hun rivaal.
Precies tussen hun kaken.
Het aantal slachtoffers loopt snel op in deze eeuwenoude strijd.
Maar de plunderende mieren overweldigen de termieten.
De overwinnaars verzamelen de verliezers en brengen ze terug naar hun nest…
…om de rest van de kolonie te voeden.
Ondergronds tonen de mieren het hoogtepunt van hun evolutionaire prestaties…
…als ze hun gewonde kameraden verzorgen.
Vele hebben ledematen verloren.
Maar de werksters likken aan de wonden van de gewonden.
De antibiotica in hun speeksel helpt met de genezing.
Zonder dit zouden de meeste mieren sterven.
Maar dankzij deze behandeling…
…kunnen ze binnen 24 uur het slagveld weer op.
Zelfs met ontbrekende ledematen.
Dit is het enige dier, op de mens na…
…dat geneesmiddelen gebruikt om levens te redden.
Door samen te werken…
…gedijden dieren zoals mieren en termieten in het dinosaurustijdperk.
Maar de grond onder hun voeten was nog steeds in beweging.
Dit leidde tot grote veranderingen.
90 MILJOEN JAAR GELEDEN
Het is 90 miljoen jaar geleden…
…en de verschuivende aardplaten veranderen de wereld nog steeds.
Terwijl de werelddelen zich verspreiden…
…zorgen magma-bubbels voor de verhoging van de oceaanbodem.
De zeespiegel stijgt.
Hierdoor overstroomt het land.
Er ontstaan talloze ondiepe zeeën…
…en meerdere eilandcontinenten.
Elk met z'n eigen klimaat en karakter.
Afgezonderd op hun eigen land is de groei van de dinosaurussen ongekend.
76 MILJOEN JAAR GELEDEN
Naast sauropoden met hun lange nek en de theropoden met veren…
…boekte een andere dinosaurusgroep ook succes.
De vogelheupdinosaurussen.
Net als Diplodocus was de soort voornamelijk herbivoor.
Maar hij had een kaak waarmee hij kon kauwen.
Mede door de toename in planten…
…vormden veugelheupdinosaurussen, zoals Maiasaura…
…de grootste kuddes die er ooit op aarde hebben bestaan.
Dinosaurussen namen nu de belangrijkste plek in in alle landschappen…
…die de veranderende planeet te bieden had.
Maar tegelijkertijd…
…deed onze eigen dynastie, de eerste echte zoogdieren…
…ook z'n voordeel met deze nieuwe weelde.
In de schaduw van de reuzen…
…moesten deze kleine wezens het doen met een leven aan de zijlijn.
Maar ook zij werden steeds verfijnder en socialer.
Ze konden beter voor hun jongen zorgen.
Tegenwoordig kun je in de bossen in het zuidwesten van Australië…
…een glimp opvangen…
…van hoe het leven wellicht was voor een aantal oerzoogdieren.
Dit is een numbat.
Een bedreigde buideldiersoort.
Er leven er waarschijnlijk nog maar 3000 in het wild.
Net zoals een paar van haar voorouders…
…leeft zij ook van een dieet van lekkere termieten.
Met haar lange, plakkerige tong…
…likt ze ze met genoegen op.
En hoe meer, hoe beter.
Want in het hol wacht een handjevol pups op haar terugkeer.
De evolutie van broedzorg was cruciaal voor het succes van de zoogdieren.
Ze baarden levende jongen…
…en voedden ze met hun moedermelk tot ze onafhankelijk werden.
Maar voor deze nerveuze kleintjes…
…kan dat nog even duren.
Veel van de eerste zoogdieren konden niet schuilen achter hun pantser of grootte.
En net als in de huidige bossen…
…zat het gevaar in een klein hoekje.
De afgedankte huid van een oervijand.
De slang.
Slangen evolueerden rond dezelfde tijd als de eerste echte zoogdieren.
De poten van hun voorouders verdwenen…
…en ze kregen een gestroomlijnd lichaam…
…waardoor ze perfect in hollen konden jagen…
…en hun prooi stil konden achtervolgen door het kreupelhout.
Maar jonge zoogdieren zijn niet helemaal hulpeloos.
Hun moeder let op ze.
Ze ziet het gevaar.
Ze slaat alarm.
Maar de slang gaat recht op haar jong af.
Dankzij broedzorg winnen de zoogdieren het in dit geval.
Maar reptielen hebben geduld.
Ze spelen dit spel al sinds de komst van de dinosaurussen.
En terwijl de zoogdieren gedijden, deden de slangen die hen aten dat ook.
Tegenwoordig zijn er meer dan 3000 soorten slangen.
Met hun kronkelende lichamen…
…vol spieren…
…zijn ze zo geëvolueerd dat ze in alle leefgebieden te vinden zijn.
Zelfs in de oceaan.
Zoals bij veel reptielen kan hun huid ze perfect camoufleren.
In combinatie met gif…
…kan het effect dodelijk zijn.
Maar zoogdieren hebben buitengewone manieren van verdediging ontwikkeld.
Dit omdat ze al een eeuwigheid de strijd aangaan met slangen.
De hoornratelslang.
Hij kan uren wachten op een teken van langskomende warmte.
Warmte die komt van kleine warmbloedige zoogdieren.
Maar een kangoeroegoffer is niet zomaar een knaagdier.
Hij heeft een unieke vaardigheid…
…die bij z'n naam past.
De koelbloedige hoornratelslang wacht geduldig.
Hij kan wekenlang zonder eten.
Wachtend tot hij kan toeslaan.
Reacties in een fractie van een seconde…
…en monnikengeduld.
Dat zijn de uitersten die kunnen ontstaan in het eeuwige spel van het leven…
…en van de dood.
66 MILJOEN JAAR GELEDEN
In de 150 miljoen jaar van dinosaurussen…
…waren de continenten verschoven naar ongeveer hun huidige plek.
Ondertussen waren er zoveel nieuwe leefgebieden bij gekomen…
…dat de dinosaurussen succesvoller waren dan ooit tevoren.
Op en onder de grond leefden alle grote diergroepen die we nu kennen.
Eeuwenoude dynastieën.
Overlevenden uit een ander tijdperk.
Samen met de dieren die meer recentelijk waren opgekomen.
Maar ze werden allemaal naar de marges gedreven…
…door de dominantie van de dinosaurussen…
…en het ene iconische dier dat over hen allemaal heerste.
Dertien meter lang.
Een gewicht van negen ton.
Het is geen wonder dat het beroemdste roofdier in onze geschiedenis…
…Tyrannosaurus rex is.
Maar hij is niet alleen.
Nog een t. rex.
Ze schatten elkaar in.
Tyrannosaurus vecht vaak voor z'n territorium.
En hij acht kannibalisme niet beneden zich.
Maar dit mannetje is nog ergens anders mee bezig.
Hij heeft een vrouwtje gevonden.
Dat betekent dat hij alles uit de kast moet halen voor haar.
Maar als hij het verkeerd aanpakt…
…is deze date zo voorbij.
Z'n betoverende bewegingen en diepe roep…
…lijken de juiste reactie op te roepen.
Ze doet z'n dans om haar het hof te maken na.
Maar het ultieme blijk van vertrouwen is het blootleggen van z'n nek.
Door samen te bewegen, leggen ze hun bond vast.
150 miljoen jaar lang heersten dinosaurussen over de planeet.
Wie weet hoe het was gelopen als hun heerschappij had aangehouden.
Maar in het verhaal van het leven…
…is er geen 'voor altijd'.
Ondertiteld door: Susan Oldemenger