1
00:00:13,888 --> 00:00:17,308
Sinds het begin van het leven op aarde…

2
00:00:19,269 --> 00:00:21,980
…heeft het nooit stilgestaan.

3
00:00:28,737 --> 00:00:31,614
Gedreven door
een steeds veranderende wereld…

4
00:00:35,910 --> 00:00:38,163
…en hevige concurrentie.

5
00:00:44,961 --> 00:00:48,631
Maar er was een opmerkelijke periode…

6
00:00:49,591 --> 00:00:52,510
…waarin de evolutie overuren maakte.

7
00:00:54,846 --> 00:00:58,308
Dit zorgde voor veel van de dieren
die nu nog bestaan.

8
00:01:05,065 --> 00:01:06,983
En voor de iconische reuzen…

9
00:01:08,693 --> 00:01:11,029
…die ooit over hen heersten.

10
00:01:13,531 --> 00:01:18,995
Dit is het verhaal
van het dinosaurustijdperk.

11
00:02:29,440 --> 00:02:31,734
HOOFDSTUK 5

12
00:02:35,905 --> 00:02:40,201
De ochtendstond van de jura.

13
00:02:40,285 --> 00:02:45,081
200 MILJOEN JAAR GELEDEN

14
00:02:45,165 --> 00:02:50,211
Pangaea, het supercontinent
van het reptielentijdperk…

15
00:02:51,171 --> 00:02:53,840
…scheurt langzaam uit elkaar.

16
00:03:01,973 --> 00:03:04,142
De verschuivende tektonische platen…

17
00:03:06,686 --> 00:03:09,272
…duwen magma-rivieren naar het oppervlak.

18
00:03:12,483 --> 00:03:16,446
Dit is het begin
van de totale transformatie van de aarde.

19
00:03:35,465 --> 00:03:42,138
Over een periode van miljoenen jaren
wordt de landmassa in tweeën gescheurd.

20
00:03:46,726 --> 00:03:51,231
Water vult de kloof
tussen de nieuwgevormde continenten.

21
00:03:59,280 --> 00:04:01,950
Naarmate ze verder uit elkaar groeien…

22
00:04:03,701 --> 00:04:06,996
…ontstaan er nieuwe leefwerelden.

23
00:04:15,505 --> 00:04:18,258
Hierdoor sterven veel soorten uit.

24
00:04:21,511 --> 00:04:25,306
Maar het geeft de evolutie een zetje
voor de overlevenden.

25
00:04:27,392 --> 00:04:30,812
Voor één groep dieren in het bijzonder.

26
00:04:37,068 --> 00:04:38,403
152 MILJOEN JAAR GELEDEN

27
00:04:38,486 --> 00:04:42,115
Diep in de hoge wouden
van het Noord-Amerika van de jura…

28
00:04:44,325 --> 00:04:49,330
…verschijnen de grootste dieren
die we ooit hebben gekend.

29
00:05:00,675 --> 00:05:01,884
Dinosaurussen.

30
00:05:08,182 --> 00:05:10,184
Na het uiteenvallen van Pangaea…

31
00:05:11,060 --> 00:05:15,106
…bevinden ze zich
in een wereld des overvloeds.

32
00:05:26,326 --> 00:05:32,165
Sommige, zoals Diplodocus,
zijn 25 meter lang geworden.

33
00:05:48,139 --> 00:05:50,266
Zelfs met zo'n lengte…

34
00:05:51,184 --> 00:05:53,478
…moeten ze altijd op hun hoede zijn.

35
00:06:06,324 --> 00:06:09,994
Want ze zijn
niet de enige reuzen van de jura.

36
00:06:43,945 --> 00:06:45,113
Allosaurus.

37
00:06:51,119 --> 00:06:52,954
Met bijna negen meter…

38
00:06:55,081 --> 00:06:57,625
…is het een van
de grootste landroofdieren…

39
00:06:58,376 --> 00:07:01,629
…aan het begin van het dinosaurustijdperk.

40
00:07:08,136 --> 00:07:10,888
Het zoekt naar een kans.

41
00:07:25,278 --> 00:07:27,822
Maar het wil de volwassenen niet.

42
00:07:32,160 --> 00:07:36,539
Deze allosaurus zoekt
een veel makkelijkere prooi.

43
00:07:41,794 --> 00:07:44,005
Een baby-diplodocus.

44
00:07:47,967 --> 00:07:51,762
Ze komt uit een ei
dat niet groter is dan een grapefruit.

45
00:07:53,097 --> 00:07:58,144
Ze is te klein voor de kudde,
want daar kan ze vertrapt worden.

46
00:07:59,812 --> 00:08:03,691
In plaats daarvan
moet ze voor zichzelf zorgen.

47
00:08:12,158 --> 00:08:16,329
De allosaurus
maakt korte metten met de baby.

48
00:08:18,414 --> 00:08:19,916
Als hij haar kan vinden.

49
00:08:25,630 --> 00:08:27,298
Er is nog hoop voor haar…

50
00:08:29,967 --> 00:08:32,803
…als ze zo stil mogelijk blijft staan.

51
00:08:45,316 --> 00:08:48,027
De allosaurus heeft sterke zintuigen…

52
00:08:50,154 --> 00:08:55,034
…maar door de storm is de plek
van het jong moeilijk te achterhalen.

53
00:09:21,852 --> 00:09:23,938
Op het nippertje.

54
00:09:26,691 --> 00:09:30,027
En niet alleen voor één jonge diplodocus.

55
00:09:42,206 --> 00:09:45,084
Om hun overlevingskansen te vergroten…

56
00:09:45,167 --> 00:09:51,007
…moeten deze jongen
zo veel en zo snel mogelijk eten.

57
00:09:54,802 --> 00:09:58,639
Dan kunnen ze
gigantische volwassenen worden.

58
00:10:06,647 --> 00:10:11,694
Maar terwijl deze enorme dinosaurussen
de planten om hen heen verslonden…

59
00:10:13,195 --> 00:10:17,158
…veranderden de planten ook.

60
00:10:19,577 --> 00:10:24,040
Dit zou het leven op aarde
radicaal veranderen.

61
00:10:28,794 --> 00:10:35,217
Ooit waren planten afhankelijk van wind
of water om hun stuifmeel te verspreiden.

62
00:10:40,556 --> 00:10:42,683
Maar in het dinosaurustijdperk…

63
00:10:43,267 --> 00:10:46,729
…ontstond er iets nieuws
in de voortplanting bij planten.

64
00:10:50,733 --> 00:10:54,695
Deze innovatie zien we vandaag nog steeds.

65
00:11:07,291 --> 00:11:08,292
De bloem.

66
00:11:15,007 --> 00:11:17,093
Met een diameter van 40 centimeter…

67
00:11:17,885 --> 00:11:24,809
…is dit de reuzenwaterlelie
uit het Zuid-Amerikaanse Amazoneregenwoud.

68
00:11:27,269 --> 00:11:32,483
Z'n enige doel is het aantrekken
van een dier om hem te bestuiven.

69
00:11:36,278 --> 00:11:42,076
Als de avond valt,
verspreidt de bloem een sterke ananasgeur.

70
00:11:47,790 --> 00:11:51,210
Onweerstaanbaar voor deze kever.

71
00:12:01,846 --> 00:12:04,348
Net als z'n oervoorouders…

72
00:12:05,433 --> 00:12:09,353
…wordt de betoverde kever
naar binnen gelokt.

73
00:12:11,647 --> 00:12:14,817
Hij wurmt zich
door de buitenste bloemblaadjes…

74
00:12:16,777 --> 00:12:18,612
…naar de kern van de bloem.

75
00:12:19,864 --> 00:12:22,700
Hier wacht een paradijs op hem.

76
00:12:25,703 --> 00:12:32,168
Binnen is het tien graden warmer
dan in de nachtlucht buiten.

77
00:12:35,254 --> 00:12:41,177
Hier geniet hij
van het sappige vlees van de bloem.

78
00:12:42,970 --> 00:12:46,015
Maar de kever doet ook iets terug.

79
00:12:47,725 --> 00:12:51,896
Hij heeft stuifmeel opgepikt
van een andere reuzenwaterlelie.

80
00:12:55,649 --> 00:12:59,403
Terwijl hij zich voedt,
verspreidt hij het stuifmeel…

81
00:12:59,487 --> 00:13:02,114
…over de voortplantingsorganen.

82
00:13:08,913 --> 00:13:13,209
In de vroege ochtend gaat de bloem dicht.

83
00:13:17,713 --> 00:13:21,467
Hij omhult de kever
met z'n fluwelen bloemblaadjes.

84
00:13:26,055 --> 00:13:29,475
Hij bedekt hem
met z'n eigen plakkerige stuifmeel.

85
00:13:34,647 --> 00:13:38,317
Bij zonsondergang gaat de bloem weer open.

86
00:13:42,571 --> 00:13:46,617
Hij heeft z'n doel volbracht
door te helpen met de voortplanting.

87
00:13:47,117 --> 00:13:51,080
Hij verandert van kleur
en verliest z'n aanlokkelijke geur.

88
00:14:05,094 --> 00:14:11,016
Nu kan de kever,
die onder het stuifmeel zit, wegvliegen.

89
00:14:12,142 --> 00:14:16,689
Zo kan hij onbewust
een andere reuzenwaterlelie bestuiven.

90
00:14:24,029 --> 00:14:30,202
Maar de relatie tussen de bloemen
en de kevers was nog maar het begin.

91
00:14:33,622 --> 00:14:38,586
Andere insecten in het dinosaurustijdperk
volgden al snel hun voorbeeld.

92
00:14:45,175 --> 00:14:47,636
Ze brachten stuifmeel
van bloem naar bloem.

93
00:14:50,931 --> 00:14:53,976
Dit in ruil voor zoete nectar.

94
00:15:06,947 --> 00:15:09,366
Later, 130 miljoen jaar geleden…

95
00:15:12,077 --> 00:15:14,705
…werden de bloemen steeds feller…

96
00:15:15,998 --> 00:15:16,999
…bonter…

97
00:15:18,667 --> 00:15:19,710
…en gevarieerd…

98
00:15:21,128 --> 00:15:25,174
…in de strijd
om de beste bestuivers aan te trekken.

99
00:15:36,518 --> 00:15:37,978
Met hun verspreiding…

100
00:15:40,898 --> 00:15:43,692
…veranderde het landschap
van een groene vlakte…

101
00:15:46,862 --> 00:15:50,407
…in een caleidoscoop van kleur.

102
00:15:54,161 --> 00:15:58,666
Tegenwoordig zijn er
tien keer meer bedektzadigen…

103
00:15:59,500 --> 00:16:03,337
…dan alle andere plantensoorten samen.

104
00:16:12,054 --> 00:16:14,932
Maar terwijl de wereld in bloei stond…

105
00:16:16,642 --> 00:16:22,523
…profiteerden andere wezens
ook van de relatie tussen bloem en insect.

106
00:16:34,034 --> 00:16:35,786
Dit zorgde voor een toename…

107
00:16:37,287 --> 00:16:42,001
…in de variëteit van roofdier en prooi.

108
00:16:51,510 --> 00:16:55,848
Spinnen bestonden al
meer dan 100 miljoen jaar.

109
00:16:58,976 --> 00:17:04,189
Maar nu sponnen ze hun zijde
in complexe webben.

110
00:17:13,282 --> 00:17:16,702
Ze deden hun voordeel
met deze nieuwe golf van leven.

111
00:17:27,129 --> 00:17:29,673
Halverwege het dinosaurustijdperk…

112
00:17:31,925 --> 00:17:35,179
…had de biodiversiteit
een ware explosie meegemaakt.

113
00:17:37,181 --> 00:17:40,225
Deze was aangewakkerd
door de bedektzadigen.

114
00:17:42,686 --> 00:17:45,898
Voor het eerst
in de geschiedenis van de aarde…

115
00:17:46,398 --> 00:17:51,403
…waren er meer soorten
op het land dan in het water.

116
00:18:11,423 --> 00:18:16,220
110 MILJOEN JAAR GELEDEN

117
00:18:21,809 --> 00:18:25,729
Maar niet alleen
de kleinere beestjes veranderden…

118
00:18:27,523 --> 00:18:29,858
…op een drastische manier.

119
00:18:35,489 --> 00:18:37,533
Dit is Deinonychus.

120
00:18:39,993 --> 00:18:42,204
Ondanks z'n schattige uiterlijk…

121
00:18:43,997 --> 00:18:45,415
…is het een dinosaurus.

122
00:18:47,126 --> 00:18:49,253
Een babydinosaurus.

123
00:18:51,755 --> 00:18:56,468
Deinonychus betekent 'vreselijke klauw'.

124
00:18:59,596 --> 00:19:01,765
Maar hij heeft meer sterke punten.

125
00:19:03,684 --> 00:19:05,769
Hij ziet goed…

126
00:19:07,521 --> 00:19:09,481
…en heeft een uitstekend gehoor.

127
00:19:17,114 --> 00:19:22,077
Maar z'n opvallendste aanpassing
is z'n veren.

128
00:19:24,454 --> 00:19:28,959
Eenvoudige vederstructuren
verschenen voor het eerst in het trias.

129
00:19:30,043 --> 00:19:33,046
Niet om mee te vliegen,
maar voor de warmte.

130
00:19:39,386 --> 00:19:45,184
Door deze warmte
kon deze dinosaurusgroep, de theropoden…

131
00:19:45,267 --> 00:19:47,561
…dag en nacht actief zijn.

132
00:19:50,564 --> 00:19:55,402
Hierdoor hebben ze meer tijd
om hun jongen groot te brengen.

133
00:20:07,206 --> 00:20:11,293
Het leven in een groep
heeft ook andere voordelen.

134
00:20:12,961 --> 00:20:16,340
Vooral als het tijd is
om voedsel te zoeken.

135
00:20:30,479 --> 00:20:33,523
Deinonychus is een groepsjager.

136
00:20:45,827 --> 00:20:47,746
En daarbij een slimme.

137
00:20:52,376 --> 00:20:57,506
Z'n prooi, Arkansaurus,
is ook een dinosaurus…

138
00:21:03,845 --> 00:21:07,933
…maar die leidt een heel ander,
vooral plantaardig leven.

139
00:21:09,935 --> 00:21:11,728
Wat ze echter gemeen hebben…

140
00:21:13,313 --> 00:21:14,564
…is hun snelheid.

141
00:21:41,758 --> 00:21:44,594
Hun prooi bijhouden is één ding.

142
00:21:47,472 --> 00:21:48,473
Hem neerhalen…

143
00:21:49,599 --> 00:21:50,684
…is wat anders.

144
00:21:54,021 --> 00:21:55,272
Door samen te werken…

145
00:21:56,898 --> 00:21:58,984
…proberen ze hem uit te putten.

146
00:22:26,553 --> 00:22:33,477
Hun vreselijke klauwen maken
een einde aan de uitgeputte arkansaurus.

147
00:22:40,525 --> 00:22:46,490
Naarmate er meer diversiteit ontstond,
werden de dinosaurussen ook socialer.

148
00:22:48,283 --> 00:22:53,497
Maar zelfs zij konden zich niet meten
met de sociaalste dieren van hun tijd.

149
00:22:54,539 --> 00:22:59,211
Dieren die zich
net onder de grond evolueerden.

150
00:23:12,140 --> 00:23:14,726
In het huidige West-Afrika…

151
00:23:14,810 --> 00:23:20,524
…zien we nog steeds afstammelingen
van die eerste supersociale dieren.

152
00:23:31,243 --> 00:23:32,285
Termieten.

153
00:23:38,708 --> 00:23:41,294
Een enorme familie van broers en zussen.

154
00:23:43,130 --> 00:23:45,090
Vijf miljoen stuks.

155
00:23:50,303 --> 00:23:53,348
Ze werken allemaal
onuitputtelijk voor de kolonie…

156
00:23:54,224 --> 00:23:56,560
…en hun moeder, de koningin.

157
00:24:04,693 --> 00:24:07,112
Sociale insecten zoals termieten…

158
00:24:08,697 --> 00:24:11,825
…verschenen voor het eerst
in het dinosaurustijdperk.

159
00:24:14,703 --> 00:24:17,080
Ze recycleden de nieuwe vegetatie.

160
00:24:21,293 --> 00:24:24,921
Maar daarbij waren ze
de hoofdbron van voedsel…

161
00:24:26,882 --> 00:24:28,008
…voor hun vijanden.

162
00:24:30,177 --> 00:24:32,471
Een verkenner heeft hun spoor gevolgd.

163
00:24:36,850 --> 00:24:42,063
Met het nieuws van haar ontdekking
gaat ze terug naar haar nest.

164
00:24:44,858 --> 00:24:49,279
Ze hoort bij
een andere groep sociale insecten.

165
00:24:52,365 --> 00:24:53,408
De mieren.

166
00:24:59,247 --> 00:25:05,879
Er woedt al miljoenen jaren een strijd
tussen deze rivaliserende soorten.

167
00:25:08,757 --> 00:25:12,219
Het is een opmerkelijke
evolutionaire wapenwedloop.

168
00:25:24,814 --> 00:25:29,194
Terug bij haar nest
roept de verkenner haar eigen leger op.

169
00:25:34,282 --> 00:25:38,495
Dit zijn roofzuchtige megaponera.

170
00:25:43,583 --> 00:25:46,169
Als een getraind Romeins legioen…

171
00:25:49,005 --> 00:25:52,509
…trekken duizend soldaten ten strijde.

172
00:26:00,058 --> 00:26:02,477
Als ze in de buurt van de termieten zijn…

173
00:26:03,395 --> 00:26:05,355
…geeft de verkenner een signaal.

174
00:26:07,274 --> 00:26:09,359
De colonne verspreidt zich.

175
00:26:11,027 --> 00:26:14,364
Een golf die op het punt staat te breken.

176
00:26:19,869 --> 00:26:22,163
Nu, met iedereen gereed…

177
00:26:23,039 --> 00:26:25,875
…geeft de verkenner nog één laatste bevel.

178
00:26:28,128 --> 00:26:29,129
Aanvallen.

179
00:26:38,805 --> 00:26:41,224
De termieten zijn niet weerloos.

180
00:26:46,980 --> 00:26:51,318
Ze hebben een aparte groep soldaten
die de werkers beschermen.

181
00:26:58,533 --> 00:27:01,578
Als ze 'n mier vangen,
scheuren ze z'n ledematen af.

182
00:27:06,249 --> 00:27:09,502
Maar deze mieren
hebben hun eigen speciale wapens.

183
00:27:11,338 --> 00:27:16,384
Ze steken met hun giftige angel
op de enige zwakke plek van hun rivaal.

184
00:27:22,849 --> 00:27:24,893
Precies tussen hun kaken.

185
00:27:34,444 --> 00:27:39,574
Het aantal slachtoffers
loopt snel op in deze eeuwenoude strijd.

186
00:27:44,037 --> 00:27:47,540
Maar de plunderende mieren
overweldigen de termieten.

187
00:27:55,382 --> 00:28:00,679
De overwinnaars verzamelen de verliezers
en brengen ze terug naar hun nest…

188
00:28:02,097 --> 00:28:04,391
…om de rest van de kolonie te voeden.

189
00:28:09,396 --> 00:28:15,443
Ondergronds tonen de mieren het hoogtepunt
van hun evolutionaire prestaties…

190
00:28:15,527 --> 00:28:18,446
…als ze hun gewonde kameraden verzorgen.

191
00:28:24,661 --> 00:28:27,122
Vele hebben ledematen verloren.

192
00:28:31,835 --> 00:28:35,547
Maar de werksters
likken aan de wonden van de gewonden.

193
00:28:37,006 --> 00:28:41,970
De antibiotica in hun speeksel
helpt met de genezing.

194
00:28:48,393 --> 00:28:51,271
Zonder dit
zouden de meeste mieren sterven.

195
00:28:53,356 --> 00:28:55,775
Maar dankzij deze behandeling…

196
00:28:55,859 --> 00:29:00,780
…kunnen ze
binnen 24 uur het slagveld weer op.

197
00:29:02,449 --> 00:29:04,701
Zelfs met ontbrekende ledematen.

198
00:29:08,371 --> 00:29:12,709
Dit is het enige dier, op de mens na…

199
00:29:13,334 --> 00:29:16,254
…dat geneesmiddelen gebruikt
om levens te redden.

200
00:29:20,467 --> 00:29:21,885
Door samen te werken…

201
00:29:22,635 --> 00:29:28,183
…gedijden dieren zoals mieren en termieten
in het dinosaurustijdperk.

202
00:29:32,812 --> 00:29:37,275
Maar de grond onder hun voeten
was nog steeds in beweging.

203
00:29:38,943 --> 00:29:41,905
Dit leidde tot grote veranderingen.

204
00:29:47,327 --> 00:29:49,370
90 MILJOEN JAAR GELEDEN

205
00:29:49,454 --> 00:29:51,790
Het is 90 miljoen jaar geleden…

206
00:29:52,916 --> 00:29:57,629
…en de verschuivende aardplaten
veranderen de wereld nog steeds.

207
00:30:13,895 --> 00:30:16,481
Terwijl de werelddelen zich verspreiden…

208
00:30:21,778 --> 00:30:25,949
…zorgen magma-bubbels
voor de verhoging van de oceaanbodem.

209
00:30:28,952 --> 00:30:30,995
De zeespiegel stijgt.

210
00:30:35,041 --> 00:30:37,377
Hierdoor overstroomt het land.

211
00:30:48,263 --> 00:30:51,307
Er ontstaan talloze ondiepe zeeën…

212
00:30:54,853 --> 00:30:57,105
…en meerdere eilandcontinenten.

213
00:30:58,147 --> 00:31:02,068
Elk met z'n eigen klimaat en karakter.

214
00:31:12,579 --> 00:31:19,419
Afgezonderd op hun eigen land
is de groei van de dinosaurussen ongekend.

215
00:31:24,090 --> 00:31:25,258
76 MILJOEN JAAR GELEDEN

216
00:31:25,341 --> 00:31:31,306
Naast sauropoden met hun lange nek
en de theropoden met veren…

217
00:31:32,891 --> 00:31:37,228
…boekte een andere
dinosaurusgroep ook succes.

218
00:31:38,062 --> 00:31:39,814
De vogelheupdinosaurussen.

219
00:31:47,655 --> 00:31:51,993
Net als Diplodocus
was de soort voornamelijk herbivoor.

220
00:31:55,038 --> 00:31:58,666
Maar hij had een kaak
waarmee hij kon kauwen.

221
00:32:05,673 --> 00:32:08,217
Mede door de toename in planten…

222
00:32:08,968 --> 00:32:13,222
…vormden veugelheupdinosaurussen,
zoals Maiasaura…

223
00:32:13,932 --> 00:32:18,269
…de grootste kuddes
die er ooit op aarde hebben bestaan.

224
00:32:32,575 --> 00:32:38,289
Dinosaurussen namen nu de belangrijkste
plek in in alle landschappen…

225
00:32:39,082 --> 00:32:41,834
…die de veranderende planeet
te bieden had.

226
00:32:47,465 --> 00:32:49,550
Maar tegelijkertijd…

227
00:32:50,301 --> 00:32:54,764
…deed onze eigen dynastie,
de eerste echte zoogdieren…

228
00:32:56,349 --> 00:32:59,686
…ook z'n voordeel met deze nieuwe weelde.

229
00:33:09,570 --> 00:33:11,531
In de schaduw van de reuzen…

230
00:33:12,198 --> 00:33:17,578
…moesten deze kleine wezens
het doen met een leven aan de zijlijn.

231
00:33:25,586 --> 00:33:30,717
Maar ook zij
werden steeds verfijnder en socialer.

232
00:33:31,342 --> 00:33:33,428
Ze konden beter voor hun jongen zorgen.

233
00:33:43,813 --> 00:33:47,775
Tegenwoordig kun je in de bossen
in het zuidwesten van Australië…

234
00:33:48,443 --> 00:33:50,528
…een glimp opvangen…

235
00:33:52,196 --> 00:33:56,993
…van hoe het leven wellicht was
voor een aantal oerzoogdieren.

236
00:34:01,873 --> 00:34:03,958
Dit is een numbat.

237
00:34:05,877 --> 00:34:07,920
Een bedreigde buideldiersoort.

238
00:34:08,671 --> 00:34:12,175
Er leven er waarschijnlijk
nog maar 3000 in het wild.

239
00:34:14,135 --> 00:34:16,763
Net zoals een paar van haar voorouders…

240
00:34:17,805 --> 00:34:21,601
…leeft zij ook
van een dieet van lekkere termieten.

241
00:34:24,979 --> 00:34:27,190
Met haar lange, plakkerige tong…

242
00:34:28,566 --> 00:34:30,693
…likt ze ze met genoegen op.

243
00:34:31,778 --> 00:34:34,530
En hoe meer, hoe beter.

244
00:34:39,035 --> 00:34:44,624
Want in het hol wacht een handjevol pups
op haar terugkeer.

245
00:34:52,924 --> 00:34:58,596
De evolutie van broedzorg was cruciaal
voor het succes van de zoogdieren.

246
00:34:59,639 --> 00:35:02,141
Ze baarden levende jongen…

247
00:35:03,810 --> 00:35:09,023
…en voedden ze met hun moedermelk
tot ze onafhankelijk werden.

248
00:35:17,990 --> 00:35:20,660
Maar voor deze nerveuze kleintjes…

249
00:35:24,747 --> 00:35:27,041
…kan dat nog even duren.

250
00:35:33,756 --> 00:35:40,054
Veel van de eerste zoogdieren konden niet
schuilen achter hun pantser of grootte.

251
00:35:46,435 --> 00:35:49,981
En net als in de huidige bossen…

252
00:35:52,316 --> 00:35:55,736
…zat het gevaar in een klein hoekje.

253
00:35:58,781 --> 00:36:02,994
De afgedankte huid van een oervijand.

254
00:36:09,792 --> 00:36:10,668
De slang.

255
00:36:14,672 --> 00:36:18,968
Slangen evolueerden rond dezelfde tijd
als de eerste echte zoogdieren.

256
00:36:19,844 --> 00:36:24,056
De poten van hun voorouders verdwenen…

257
00:36:24,140 --> 00:36:27,018
…en ze kregen een gestroomlijnd lichaam…

258
00:36:29,604 --> 00:36:32,899
…waardoor ze perfect
in hollen konden jagen…

259
00:36:32,982 --> 00:36:37,737
…en hun prooi stil konden achtervolgen
door het kreupelhout.

260
00:36:41,157 --> 00:36:44,410
Maar jonge zoogdieren
zijn niet helemaal hulpeloos.

261
00:36:45,620 --> 00:36:48,206
Hun moeder let op ze.

262
00:36:51,792 --> 00:36:53,377
Ze ziet het gevaar.

263
00:36:58,466 --> 00:37:00,426
Ze slaat alarm.

264
00:37:05,056 --> 00:37:08,517
Maar de slang gaat recht op haar jong af.

265
00:37:26,494 --> 00:37:32,166
Dankzij broedzorg
winnen de zoogdieren het in dit geval.

266
00:37:36,796 --> 00:37:39,924
Maar reptielen hebben geduld.

267
00:37:41,968 --> 00:37:45,888
Ze spelen dit spel
al sinds de komst van de dinosaurussen.

268
00:37:47,890 --> 00:37:54,397
En terwijl de zoogdieren gedijden,
deden de slangen die hen aten dat ook.

269
00:38:03,030 --> 00:38:08,327
Tegenwoordig zijn er meer
dan 3000 soorten slangen.

270
00:38:10,496 --> 00:38:12,248
Met hun kronkelende lichamen…

271
00:38:17,128 --> 00:38:18,671
…vol spieren…

272
00:38:24,719 --> 00:38:29,098
…zijn ze zo geëvolueerd dat ze
in alle leefgebieden te vinden zijn.

273
00:38:34,729 --> 00:38:36,981
Zelfs in de oceaan.

274
00:38:42,945 --> 00:38:49,118
Zoals bij veel reptielen
kan hun huid ze perfect camoufleren.

275
00:39:00,087 --> 00:39:01,630
In combinatie met gif…

276
00:39:03,382 --> 00:39:06,135
…kan het effect dodelijk zijn.

277
00:39:12,183 --> 00:39:16,395
Maar zoogdieren hebben buitengewone
manieren van verdediging ontwikkeld.

278
00:39:20,775 --> 00:39:26,989
Dit omdat ze al een eeuwigheid
de strijd aangaan met slangen.

279
00:39:33,371 --> 00:39:35,122
De hoornratelslang.

280
00:39:37,416 --> 00:39:42,797
Hij kan uren wachten
op een teken van langskomende warmte.

281
00:39:48,094 --> 00:39:52,515
Warmte die komt
van kleine warmbloedige zoogdieren.

282
00:40:00,272 --> 00:40:03,484
Maar een kangoeroegoffer
is niet zomaar een knaagdier.

283
00:40:08,447 --> 00:40:10,699
Hij heeft een unieke vaardigheid…

284
00:40:12,076 --> 00:40:14,036
…die bij z'n naam past.

285
00:40:33,222 --> 00:40:37,017
De koelbloedige hoornratelslang
wacht geduldig.

286
00:40:41,730 --> 00:40:44,859
Hij kan wekenlang zonder eten.

287
00:40:48,446 --> 00:40:50,823
Wachtend tot hij kan toeslaan.

288
00:40:53,617 --> 00:40:56,036
Reacties in een fractie van een seconde…

289
00:40:58,372 --> 00:41:00,374
…en monnikengeduld.

290
00:41:19,185 --> 00:41:25,024
Dat zijn de uitersten die kunnen ontstaan
in het eeuwige spel van het leven…

291
00:41:26,358 --> 00:41:27,318
…en van de dood.

292
00:41:39,747 --> 00:41:42,333
66 MILJOEN JAAR GELEDEN

293
00:41:42,416 --> 00:41:46,045
In de 150 miljoen jaar van dinosaurussen…

294
00:41:47,296 --> 00:41:51,091
…waren de continenten verschoven
naar ongeveer hun huidige plek.

295
00:42:03,479 --> 00:42:08,359
Ondertussen waren er zoveel
nieuwe leefgebieden bij gekomen…

296
00:42:08,442 --> 00:42:13,197
…dat de dinosaurussen
succesvoller waren dan ooit tevoren.

297
00:42:27,586 --> 00:42:33,676
Op en onder de grond leefden
alle grote diergroepen die we nu kennen.

298
00:42:41,559 --> 00:42:44,979
Eeuwenoude dynastieën.

299
00:42:46,772 --> 00:42:49,900
Overlevenden uit een ander tijdperk.

300
00:42:53,487 --> 00:42:57,575
Samen met de dieren
die meer recentelijk waren opgekomen.

301
00:43:00,119 --> 00:43:03,539
Maar ze werden allemaal
naar de marges gedreven…

302
00:43:04,290 --> 00:43:07,209
…door de dominantie van de dinosaurussen…

303
00:43:08,335 --> 00:43:13,340
…en het ene iconische dier
dat over hen allemaal heerste.

304
00:43:31,942 --> 00:43:33,861
Dertien meter lang.

305
00:43:35,070 --> 00:43:37,531
Een gewicht van negen ton.

306
00:43:49,501 --> 00:43:55,758
Het is geen wonder dat het
beroemdste roofdier in onze geschiedenis…

307
00:43:57,343 --> 00:43:59,303
…Tyrannosaurus rex is.

308
00:44:16,987 --> 00:44:18,614
Maar hij is niet alleen.

309
00:44:38,175 --> 00:44:39,510
Nog een t. rex.

310
00:44:49,395 --> 00:44:51,355
Ze schatten elkaar in.

311
00:44:58,904 --> 00:45:01,615
Tyrannosaurus vecht vaak
voor z'n territorium.

312
00:45:05,244 --> 00:45:08,080
En hij acht kannibalisme
niet beneden zich.

313
00:45:12,292 --> 00:45:15,587
Maar dit mannetje
is nog ergens anders mee bezig.

314
00:45:23,470 --> 00:45:27,725
Hij heeft een vrouwtje gevonden.

315
00:45:33,021 --> 00:45:38,861
Dat betekent dat hij
alles uit de kast moet halen voor haar.

316
00:45:48,662 --> 00:45:50,998
Maar als hij het verkeerd aanpakt…

317
00:45:51,790 --> 00:45:54,585
…is deze date zo voorbij.

318
00:46:18,233 --> 00:46:23,405
Z'n betoverende bewegingen en diepe roep…

319
00:46:25,073 --> 00:46:28,035
…lijken de juiste reactie op te roepen.

320
00:46:31,246 --> 00:46:34,374
Ze doet z'n dans
om haar het hof te maken na.

321
00:46:41,840 --> 00:46:47,471
Maar het ultieme blijk van vertrouwen
is het blootleggen van z'n nek.

322
00:46:52,184 --> 00:46:56,104
Door samen te bewegen,
leggen ze hun bond vast.

323
00:47:02,027 --> 00:47:08,033
150 miljoen jaar lang
heersten dinosaurussen over de planeet.

324
00:47:13,413 --> 00:47:19,336
Wie weet hoe het was gelopen
als hun heerschappij had aangehouden.

325
00:47:20,754 --> 00:47:22,798
Maar in het verhaal van het leven…

326
00:47:24,508 --> 00:47:27,511
…is er geen 'voor altijd'.

327
00:49:14,242 --> 00:49:16,495
Ondertiteld door: Susan Oldemenger