Odkąd na Ziemi pojawiło się życie,
nigdy nie przestało ewoluować…
napędzane wciąż zmieniającym się światem…
i zaciekłą rywalizacją.
Ale była jedna niezwykła epoka,
w której ewolucja weszła na wyższe obroty…
i stworzyła wiele zwierząt, które istnieją do dziś…
oraz kultowe giganty,
które kiedyś nimi rządziły.
Oto historia epoki dinozaurów.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ PIĄTY
W CIENIU OLBRZYMÓW
Rozpoczyna się okres jurajski.
200 MILIONÓW LAT TEMU
Pangea,
superkontynent, który był świadkiem ery gadów,
powoli się rozpada.
Ruch płyt tektonicznych…
wyrzuca na powierzchnię rzeki magmy…
rozpoczynając całkowitą transformację planety.
W ciągu milionów lat
wytopiona przez magmę szczelina podzieliła ten wielki kontynent na pół.
A wyrwa pomiędzy nowymi kontynentami została wypełniona przez wodę.
W miarę, jak oddalały się od siebie,
powstawały nowe ekosystemy…
powodując śmierć wielu gatunków…
i przyspieszając ewolucję ocalałych.
A w szczególności jednej grupy zwierząt.
152 MILIONY LAT TEMU
Głęboko w lasach jurajskiej Ameryki…
stale rośnie liczba największych zwierząt, jakie stąpały po Ziemi.
Dinozaurów.
Po rozpadzie Pangei
znalazły się w świecie obfitości.
Niektóre, jak diplodok, osiągają nawet 25 metrów długości.
Ale nawet przy takim rozmiarze
nie mogą stracić czujności…
bo nie są jedynymi olbrzymami okresu jurajskiego.
Allozaur.
Ma prawie dziewięć metrów.
To jeden z największych drapieżników
tej wczesnej ery panowania dinozaurów.
Szuka okazji.
Ale dorosłe osobniki go nie interesują.
Ten allozaur szuka łatwiejszej zdobyczy.
Młodego diplodoka.
Ta samica wykluła się z jaja wielkości grejpfruta.
Jest zbyt mała, by żyć wśród stada, bo mogłaby zostać zadeptana.
Dlatego musi radzić sobie sama.
Allozaur szybko pokona młodą samicę diplodoka…
o ile ją znajdzie.
Jej jedyna nadzieja…
to pozostać w bezruchu.
Allozaur ma wyostrzone zmysły…
ale burza zaciera ślady, które pomogłyby mu znaleźć ofiarę.
Było bardzo blisko.
Nie tylko dla tego młodego diplodoka.
By zwiększyć szanse na przetrwanie,
młode muszą jeść jak najwięcej
i jak najszybciej…
by osiągnąć rozmiary dorosłych osobników.
Ale gdy te ogromne dinozaury pożerały rośliny wokół siebie,
wśród roślin także zachodziły zmiany…
które miały zrewolucjonizować życie na Ziemi.
W dawnych czasach
rośliny polegały wyłącznie na wietrze lub wodzie, by się rozmnażać.
Ale w epoce dinozaurów
pojawiła się innowacja w rozmnażaniu roślin…
która pozostaje w użyciu do dziś.
Kwiat.
Ten ma 40 centymetrów średnicy
i należy do olbrzymiej lilii wodnej
z puszczy amazońskiej w Ameryce Południowej.
Jego jedyny cel
to zwabienie zwierzęcia, które go zapyli.
Gdy zbliża się wieczór,
kwiat wytwarza silny ananasowy zapach…
któremu ten chrząszcz nie może się oprzeć.
Tak jak jego starożytni przodkowie,
oczarowany zapachem chrząszcz daje się zwabić do środka.
Przeciska się przez zewnętrzne płatki
do serca kwiatu,
gdzie czeka na niego raj.
W środku jest o dziesięć stopni cieplej niż w otaczającym go nocnym powietrzu.
Chrząszcz z radością żywi się soczystym miąższem kwiatu.
Ale daje mu też coś w zamian.
Pyłek
zebrany z innej lilii wodnej.
Podczas żerowania pyłek ociera się o części reprodukcyjne kwiatu.
Z nadejściem świtu
kwiat się zamyka…
otaczając chrząszcza swymi aksamitnymi płatkami…
i pokrywając go własnym lepkim pyłkiem.
O zmierzchu kwiat znowu się otwiera.
Gdy kwiat wykona swe zadanie w cyklu rozmnażania rośliny,
zmienia kolor i traci swój kuszący zapach.
Wypuszcza na wolność pokrytego pyłkiem chrząszcza,
by mógł nieświadomie zapylić inną olbrzymią lilię wodną.
Ale związek pomiędzy kwiatami i zapylającymi je chrząszczami
to dopiero początek.
Wkrótce do akcji wkroczyły inne owady ery dinozaurów…
przenosząc pyłek z kwiatu na kwiat…
w zamian za słodki, płynny nektar.
Sto trzydzieści milionów lat temu…
kwiaty stawały się coraz barwniejsze,
jaskrawsze
i bardziej różnorodne,
gdy rywalizowały ze sobą o najlepszych zapylaczy.
Wraz z ich rozwojem…
nieskończona zieleń lądu zmieniła się…
w kalejdoskop różnych kolorów.
Rośliny kwitnące są obecnie dziesięć razy liczniejsze
niż wszystkie inne gatunki roślin razem wzięte.
Ale gdy świat rozkwitał,
inne stworzenia zaczęły wykorzystywać związek pomiędzy kwiatami i owadami.
To wywołało nagły skok
w różnorodności drapieżników i ofiar.
Pająki istniały od ponad 100 milionów lat…
ale teraz zaczęły splatać swe nici w skomplikowane sieci…
by wykorzystać tę nową falę życia.
W połowie epoki dinozaurów…
nastąpiła taka eksplozja bioróżnorodności…
wywołana pojawieniem się kwitnących roślin…
że po raz pierwszy w historii Ziemi
liczba gatunków na lądzie była większa od tej w oceanach.
110 MILIONÓW LAT TEMU
Ale nie tylko małe stworzenia przechodziły zmiany…
w nowe i radykalne sposoby.
To deinonych.
Może wygląda uroczo,
ale to dinozaur.
Młody dinozaur.
„Deinonych” oznacza…
„straszny szpon”.
Ale to nie jego jedyny atut.
Ma też doskonały wzrok…
i świetny słuch.
Ale najbardziej widoczne przystosowanie
to jego pióra.
Proste, pióropodobne struktury pojawiły się w triasie.
Nie służyły do lotu, ale do ogrzewania.
Zdolność utrzymywania ciepła oznaczała, że ta gałąź dinozaurów, czyli teropody,
mogła być aktywna w dzień i w nocy.
To zapewniło im więcej czasu na wychowywanie potomstwa.
Życie w grupie ma też inne zalety,
zwłaszcza gdy trzeba szukać pożywienia.
Bo deinonychy polują w grupie.
I są bardzo sprytne.
Ich zdobycz, arkanzaur, też jest dinozaurem…
ale prowadzi zupełnie inne, roślinożerne życie.
Ale jedno je łączy.
Szybkość.
Dogonienie ofiary to jedno.
Powalenie jej
to co innego.
Współpracują,
próbując zmęczyć ofiarę.
Ich straszne pazury
szybko uśmiercają zmęczonego arkanzaura.
W miarę rozwoju dinozaurów
wiele z nich zaczęło tworzyć grupy.
Ale nie mogły się równać z najbardziej społecznym zwierzęciem jury,
które ewoluowało tuż pod ich stopami.
Dziś, na zachodzie Afryki,
wciąż możemy znaleźć potomków tych wyjątkowo społecznych zwierząt.
Termity.
Jedna wielka rodzina sióstr i braci.
Pięć milionów osobników.
Wszyscy niestrudzenie pracują dla kolonii
i ich matki, królowej.
Owady społeczne, takie jak termity,
pojawiły się w epoce dinozaurów.
Przetwarzały nową roślinność…
i stanowiły główne źródło pożywienia
dla swoich wrogów.
Zwiadowczyni wpadła na ich trop.
Uzbrojona w wieści o tym odkryciu,
wraca do gniazda.
Należy do innej pradawnej grupy społecznych owadów…
mrówek.
Rywalizacja pomiędzy tymi gatunkami
trwa od milionów lat…
w niezwykłym ewolucyjnym wyścigu zbrojeń.
W gnieździe zwiadowczyni zwołuje własną armię.
To drapieżne mrówki z rodzaju Megaponera.
Są jak wyszkolony rzymski legion.
Tysiąc żołnierzy maszeruje na wojnę.
Gdy zbliżają się do termitów,
zwiadowczyni daje sygnał…
a kolumna zaczyna się rozpraszać,
tworząc gotową do ataku falę.
Teraz, gdy są w pełnej gotowości,
zwiadowczyni wydaje ostateczny rozkaz…
do walki.
Termity nie są bezbronne.
Wykształciły grupę uzbrojonych żołnierzy, którzy chronią robotników.
Łapią mrówkę i rozdzierają ją na kawałki.
Ale te mrówki mają własną specjalistyczną broń.
Wbijają jadowite żądła w jedyny słaby punkt swoich rywali.
Pomiędzy szczęki.
Liczba ofiar tej odwiecznej bitwy
szybko rośnie.
Ale agresywne mrówki przytłaczają termity.
Zwycięzcy zbierają pokonanych
i zabierają ich do gniazda,
by nakarmić resztę kolonii.
Pod ziemią mrówki prezentują szczyt swoich osiągnięć ewolucyjnych,
opiekując się rannymi towarzyszami.
Wiele z nich straciło kończyny.
Ale robotnice liżą rany poszkodowanych.
Antybiotyki zawarte w ich ślinie pomagają im szybciej się zagoić.
Bez tego większość by zginęła.
Ale dzięki tym zabiegom
będą w stanie wrócić na pole bitwy w ciągu 24 godzin,
nawet z brakującymi kończynami.
To jedyny przykład zwierząt, nie wliczając ludzi,
które używają leków, by ratować innych.
Dzięki takiej współpracy
zwierzęta społeczne, jak mrówki i termity,
rozkwitły pod rządami dinozaurów.
Ale ziemia pod ich stopami wciąż się poruszała,
powodując głębokie zmiany.
90 MILIONÓW LAT TEMU
Dziewięćdziesiąt milionów lat temu
ruch płyt tektonicznych wciąż zmieniał kształt planety.
Gdy części Pangei się rozstępowały…
fale magmy zaczęły podnosić dno morskie…
a wraz z nim poziom mórz.
W efekcie woda zalała ląd…
tworząc liczne płytkie morza…
i wiele kontynentów wyspowych
o zróżnicowanych klimatach i charakterach.
Odizolowane na swoich terenach dinozaury rozwijały się jak nigdy dotąd.
76 MILIONÓW LAT TEMU
Oprócz długoszyich zauropodów
i pierzastych teropodów,
sukcesy odnosiła także inna grupa dinozaurów.
Ptasiomiedniczne.
Tak jak diplodoki, były głównie roślinożercami…
ale wykształciły szczęki, którymi mogły żuć pokarm.
W połączeniu z rozkwitem roślin,
pozwoliło to ptasiomiednicznym, takim jak majazaury,
stworzyć największe stada, jakie stąpały po Ziemi.
Na całym świecie dinozaury zdominowały wszystkie środowiska lądowe,
które oferowała zmieniająca się planeta.
Ale równocześnie
nasza własna dynastia, pierwsze prawdziwe ssaki,
też w pełni korzystała z tego nowego bogactwa.
W cieniu olbrzymów,
te małe stworzenia były zmuszone do życia na marginesie.
Ale one też stawały się coraz bardziej wyrafinowane,
społeczne
i zdolne do opieki nad młodymi.
W lasach południowo-zachodniej Australii
wciąż można zobaczyć,
jak mogło wyglądać życie tych pradawnych ssaków.
To mrówkożer workowaty,
zagrożony torbacz.
Na wolności żyje tylko 3000 osobników.
Tak jak jej prehistoryczni przodkowie,
ta samica żywi się smacznymi termitami.
Używa długiego, lepkiego języka,
by zagarniać je ze smakiem.
A im więcej, tym lepiej…
bo w norze
czeka na nią gromadka młodych.
Do sukcesu ssaków przyczyniły się wytworzenie opieki rodzicielskiej,
wydawanie na świat żywych młodych
oraz karmienie ich mlekiem matki
do osiągnięcia samodzielności.
Ale dla tych strachliwych młodych…
to dość odległy moment.
Większość wczesnych ssaków
nie miała pancerzy ani rozmiarów, które zapewniałyby im ochronę…
choć tak jak w dzisiejszych lasach…
zagrożenie czaiło się na każdym kroku.
To porzucona skóra ich starożytnego przeciwnika…
węża.
Węże ewoluowały w tym samym czasie, co pierwsze prawdziwe ssaki.
Utraciły kończyny swoich gadzich przodków
i wytworzyły opływowe ciało…
które było idealne do polowania w norach
i cichego tropienia ofiar w leśnym runie.
Ale młode ssaki nie są zupełnie bezbronne.
Mają matki, które się nimi opiekują.
Dostrzega zagrożenie…
i podnosi alarm.
Ale wąż zmierza w stronę jej dziecka.
Dzięki opiece rodziców
ssaki wygrały to konkretne starcie.
Ale gady są cierpliwe.
Grają w tę grę od początku ery dinozaurów.
A wraz z sukcesem ssaków
rozwijały się też węże, które się nimi żywiły.
Dziś istnieje ponad 3000 gatunków węży.
Ich kręte ciała…
są bardzo umięśnione.
Wyewoluowały tak, by wykorzystać niemal każde środowisko na Ziemi.
Nawet oceany.
Jak u wielu innych gadów,
skóra zapewnia im doskonały kamuflaż.
W połączeniu z jadem
efekt może być zabójczy.
Ale ssaki wykształciły niezwykłe mechanizmy obronne…
podczas tego wyścigu zbrojeń z wężami,
który trwał ponad sto milionów lat.
Grzechotnik rogaty.
Może czekać godzinami na pojawienie się oznak ciepła…
pochodzącego od małych, ciepłokrwistych ssaków.
Ale szczuroskoczki to nie zwykłe gryzonie.
Wykształciły niezwykłą zdolność,
która pasuje do ich nazwy.
Bezwzględny grzechotnik zaczeka na inną okazję.
Może nie jeść przez wiele tygodni…
w oczekiwaniu na atak.
Błyskawiczna reakcja…
kontra niezwykła cierpliwość.
To przykłady skrajności,
które mogą się wykształcić w wiecznej grze życia
i śmierci.
66 MILIONÓW LAT TEMU
Po 150 milionach lat rządów dinozaurów
kontynenty przemieściły się na ich dzisiejsze pozycje.
Po drodze stworzyły tyle nowych ekosystemów,
że dinozaury odniosły większy sukces niż kiedykolwiek wcześniej.
Pod ich stopami żyły wszystkie główne grupy zwierząt,
które znamy dzisiaj.
Dynastie, które istniały od wieków,
ocaleni z innej epoki…
oraz ci, którzy pojawili się dopiero niedawno.
Wszystkie zostały zepchnięte na margines
przez dominację dinozaurów
i jedno kultowe zwierzę, które rządziło nimi wszystkimi.
Miał trzynaście metrów długości
i ważył dziewięć ton.
Nic dziwnego,
że najsłynniejszym drapieżnikiem w historii naszej planety
jest właśnie tyranozaur.
Ale nie jest sam.
To drugi tyranozaur.
Mierzą się wzrokiem.
Tyranozaury często walczą o terytorium.
Posuną się nawet do kanibalizmu.
Ale ten samiec myśli o czymś jeszcze…
bo właśnie znalazł samicę.
To oznacza, że musi się popisać, by zdobyć jej względy.
Jeśli wybierze złą strategię,
ta randka zakończy się w kilka sekund.
Jego hipnotyzujące ruchy
i głębokie porykiwania
wywołały chyba właściwą reakcję.
Samica odpowiada na jego taniec godowy.
Ale ostateczną oznaką zaufania
jest odsłonięcie szyi.
Razem podnoszą głowy i cementują swą więź.
Przez 150 milionów lat
dinozaury rządziły naszą planetą.
Kto wie, co mogłyby osiągnąć,
gdyby ich panowanie trwało dalej.
Ale w historii życia…
nic nie trwa wiecznie.
Napisy: Marta Racka