Dünya'da yaşam ilk kez ortaya çıktığından beri
sürekli değişen bir dünya…
…ve aşırı rekabetin etkisiyle…
…gelişmesi hiç durmadı.
Ama olağanüstü bir çağ vardı ki
evrim yoğun bir tempoya girip…
…günümüzde hâlâ aramızda yaşayan birçok hayvanı…
…ve bir zamanlar onlara hükmeden
ikonik devleri ortaya çıkardı.
Bu, dinozorlar çağının hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
5. BÖLÜM
DEVLERİN GÖLGESİNDE
Jura Dönemi'nin şafağı.
200 MİLYON YIL ÖNCE
Sürüngenler çağına tanıklık eden süper kıta Pangea
yavaş yavaş parçalanıyor.
Kayan tektonik plakaların…
…magma nehirlerini yüzeye itmesiyle…
…gezegenin topyekûn dönüşümü başlıyor.
Milyonlarca yıl içinde
erimiş yarık, dev kara kütlesini ikiye ayırıyor.
Yeni oluşan kıtalar arasındaki çatlak suyla doluyor.
Kara kütleleri birbirinden uzaklaştıkça
yepyeni ortamlar oluşuyor.
Bu, birçoğunun yok olmasına yol açmakla birlikte…
…hayatta kalanlar ve özellikle bir grup hayvan için…
…evrime aşırı hız kazandırıyor.
152 MİLYON YIL ÖNCE
Jura Kuzey Amerikası'nın yüksek ormanlarının derinliklerinde…
…Dünya'nın gördüğü en büyük hayvanlar yükselişte.
Dinozorlar.
Pangea'nın dağılmasıyla
onlar da kendilerini bolluk dolu bir dünyada buldular.
Diplodocus gibi bazıları 25 metre uzunluğa ulaştı.
Ama büyüklüklerine rağmen
asla gardlarını indiremezler.
Çünkü Jura'da başka devler de var.
Allosaurus.
Yaklaşık dokuz metre uzunluğuyla…
…dinozorlar devrinin bu ilk günlerinde
karadaki en büyük yırtıcılardan biri.
Fırsat kolluyor.
Ama yetişkinlerin peşinde değil.
Bu Allosaurus daha kolay bir av arıyor.
Bir yavru Diplodocus.
Greyfurt kadar bir yumurtadan çıkan dişi
sürünün arasında yaşayamayacak kadar küçük.
Ezilme tehlikesi var.
Başının çaresine bakmak zorunda.
Allosaurus yavrunun işini hemen bitirir.
Tabii onu bulabilirse.
Yavrunun tek çaresi…
…olabildiğince hareketsiz durmak.
Allosaurus'un keskin duyuları var…
…ama fırtına, yavrunun yerine dair tüm ipuçlarını gizliyor.
Ucuz kurtuldu.
Üstelik sadece tek bir yavru Diplodocus değil.
Hayatta kalma şansını artırmak için
bu gençler olabildiğince bol miktarda ve hızlı yemek zorunda.
Ancak bu şekilde dev yetişkinlere dönüşebilirler.
Ama bu dev dinozorlar etraflarındaki bitkileri yiyip bitirirken
bitkiler de Dünya'daki yaşamı…
…kökten değiştirecek bir şekilde değişim geçiriyordu.
Bir zamanlar bitkiler polenlerini sadece rüzgâr ya da suyla yayardı…
…ama dinozorlar çağında
bitki üremesinde bir yenilik ortaya çıktı…
…ve bugün hâlâ bizimle.
Çiçekler.
40 santimetre genişliğiyle bu çiçek
Güney Amerika'nın Amazon yağmur ormanlarındaki
dev bir nilüfere ait…
…ve tek amacı onu tozlaştıracak bir hayvanı cezbetmek.
Akşama doğru çiçek ananasa benzer güçlü koku yayıyor.
Bu böcek için karşı konulamaz bir koku.
Tıpkı antik ataları gibi
kokudan büyülenen böcek çiçeğin içine girmekten kendini alamıyor.
Dıştaki taç yaprakların arasından geçip
çiçeğin kalbine ulaşıyor.
Orası âdeta bir cennet.
İçerisi ılık, gece havasından 10 derece daha sıcak.
Burada çiçeğin etli yapraklarıyla güzel bir ziyafet çekiyor.
Ama böcek de karşılığında bir şey veriyor.
Başka bir dev nilüferden aldığı polenleri.
Böcek beslenirken polenler çiçeğin üreme organlarına bulaşıyor.
Şafak sökerken
çiçek kapanarak…
…böceği kadifemsi yapraklarıyla sarıyor…
…ve onu kendi yapışkan polenleriyle kaplıyor.
Hava kararırken çiçek bir kez daha açıyor.
Bitkinin üremesine yardımcı olma amacına hizmet etmiş olan çiçek
renk değiştirip albenili kokusunu kaybediyor.
Böylece çiçeğin polenleriyle kaplanmış böcek
uçup gidiyor
ve farkında olmadan başka bir dev nilüferi tozlaştırıyor.
Ama çiçeklerle böcek tozlaştırıcıları arasındaki ilişki
sadece bir başlangıçtı.
Dinozor çağındaki diğer böcekler de çok geçmeden bundan nemalandılar.
Tatlı sıvı nektar karşılığında…
…çiçekten çiçeğe polen taşıdılar.
130 milyon yıl önce çiçekler…
…en iyi tozlaştırıcıları cezbetmek için
rekabet ettikçe
daha canlı,
daha parlak ve daha çeşitli hâle geldi.
Onlar yayıldıkça…
…uçsuz bucaksız yeşilliklerden oluşan kara…
…farklı renklerde bir kaleydoskoba dönüştü.
Bugün çiçekli bitkilerin sayısı
tüm diğer bitki türlerinden 10 kat daha fazla.
Ancak dünyada çiçekler açtıkça
diğer canlılar
çiçeklerle böceklerin ilişkisinden faydalanmaya başladı.
Bu da
avcı ve av çeşitliliğinde ani bir yükselişe yol açtı.
100 milyon yılı aşkın süredir örümcekler vardı…
…ama şimdi bu yeni yaşam dalgasından faydalanıp…
…ipeklerini kullanarak karmaşık ağlar örmeye başlamışlardı.
Dinozorların devrinin ortasında…
…çiçekli bitkilerin gelişiyle birlikte…
…biyoçeşitlilikte öyle büyük bir patlama oldu ki…
…Dünya tarihinde ilk kez
karadaki türlerin sayısı okyanuslardakinden daha fazlaydı.
110 MİLYON YIL ÖNCE
Ama yeni ve köklü değişimler geçiren
sadece küçük canlılar değildi.
Bu, Deinonychus.
Sevimli görünüşüne rağmen
o bir dinozor.
Yavru dinozor.
Deinonychus "korkunç pençe" demek.
Ama tek güçlü yönü bu değil.
Keskin bir görüşü de var
ve işitme duyusu mükemmel.
Ama en göz alıcı adaptasyonu, tüyleri.
Basit tüy benzeri yapılar ilk olarak Triyas'ta ortaya çıktı.
Uçmak için değil, ısınmak için.
Sıcak kalabilmek
teropod'lar denen bu dinozor sınıfının
gece gündüz aktif olup…
…yavrularını ailenin bir parçası olarak büyütmesi için daha çok zaman demek.
Grup hâlinde yaşamanın başka avantajları da var.
Özellikle yiyecek bulma zamanı geldiğinde.
Çünkü Deinonychus bir sürü avcısı.
Hem de zeki bir avcı.
Avları olan Arkansaurus da bir dinozor.
Ancak çok farklı, çoğunlukla otçul bir yaşam sürüyor.
Ama ortak bir noktaları var.
Hız.
Avlarına yetişmeleri zor.
Ama onu alt etmek de başka mesele.
Birlikte çalışıp
sırayla onu yoruyorlar.
Korkunç pençeleri bir hamlede yorgun Arkansaurus'un sonunu getiriyor.
Dinozorlar çeşitlendikçe
çoğu giderek sosyalleşti.
Ama onlar bile
çağlarının en harika sosyal hayvanlarıyla kıyaslanamazdı.
Hemen ayaklarının dibinde evrilen hayvanlarla.
Bugün Batı Afrika'da
o ilk süper sosyal hayvanların torunlarını hâlâ bulabiliriz.
Termitler.
Beş milyon gücündeki kardeşlerden oluşan
muazzam bir aile…
…hem koloni hem de ana kraliçeleri için çalışıyor.
Termitler gibi sosyal böcekler
ilk kez dinozorlar çağında ortaya çıkıp…
…hem yeni bitki örtüsünü geri dönüştürdüler…
…hem de düşmanlarının ana besin kaynağı oldular.
Bir gözcü kokularını takip etti.
Keşfinin haberini vermek için
yuvasına geri dönüyor.
Bu dişi başka bir antik sosyal böcek grubunun üyesi.
Karıncaların.
Olağanüstü bir evrimsel silahlanma yarışında
bu rakip türler arasındaki rekabet…
…milyonlarca yıldır şiddetlenerek devam ediyor.
Yuvaya dönen gözcü, ordusunu çağırıyor.
Bunlar yırtıcı Megaponera karıncaları.
İyi eğitilmiş bir Roma lejyonu gibi…
…bin asker savaşa gidiyor.
Termit işçilerine yaklaşırken
gözcü işaret veriyor
ve sıra yelpaze gibi açılmaya başlayıp
kırılmaya hazır bir dalga hâline geliyor.
Artık tüm güçlerini topladılar.
Gözcü son bir emir veriyor.
Hücum.
Termitler savunmasız değil.
İşçileri koruyan ayrı bir silahlı asker grubu geliştirmişler.
Karıncayı yakalayınca hemen parçalıyorlar.
Ama bu karıncaların kendilerine has bir silahları var.
Zehirli iğnelerini kadim rakiplerinin tek zayıf noktasına…
…tam çenelerinin ortasına batırıyorlar.
Bu asırlık savaştaki kayıplar hızla artıyor.
Ama yağmacı karıncalar termitleri bastırıyor.
Galipler kolonidekileri beslemek için
mağlupları toplayıp
yuvalarına götürüyorlar.
Yer altında karıncalar yaralı yoldaşlarıyla ilgilenirken
evrimsel başarılarının zirvesini sergiliyorlar.
Çoğu, uzvunu kaybetti.
Ama işçiler tükürüklerindeki antibiyotiklerle
onları iyileştirmek için yaralıların yaralarını yalıyorlar.
Aksi hâlde çoğu ölürdü.
Ama tedavi sayesinde
24 saat içinde tekrar savaşa gidebiliyorlar.
Uzuvları yokken bile.
Bu, insanlar dışında hayat kurtarmak için ilaç kullanmanın
hayvanlarda görülen tek örneği.
Birlik olarak
karınca ve termit gibi sosyal hayvanlar dinozorların altında gelişti.
Ama ayaklarının altındaki zemin hâlâ hareket hâlindeydi,
bu da sismik değişime neden oluyordu.
90 MİLYON YIL ÖNCE
90 milyon yıl önce Dünya'nın kayan tektonik plakaları
gezegene şekil vermeye devam ediyordu.
Pangea'nın parçaları yayıldıkça…
…yukarı yönlü magma akıntıları deniz tabanını kaldırmaya başladı…
…ve küresel deniz seviyesi yükseldi.
Karayı su basması sonucu…
…sayısız sığ deniz ile…
…kendi iklimi ve karakteri olan
birçok ada kıtası oluştu.
Kendi kara kütlelerinde yalnız kalan dinozorlar
daha önce hiç olmadığı kadar gelişti.
76 MİLYON YIL ÖNCE
Uzun boyunlu dev sauropod'ların ve tüylü teropod'ların yanı sıra
başka bir dinozor grubu da başarılı oldu.
Kuş kalçalı dinozorlar.
Tıpkı Diplodocus gibi çoğunlukla otçuldular…
…ama çiğneyebilen çeneleri vardı.
Bitki yaşamındaki artışla birlikte bu
Maiasaura gibi kuş kalçalı dinozorların
Dünya'nın gördüğü en büyük sürülerden bazılarını oluşturmasını sağladı.
Dünyanın her yerinde
dinozorlar artık değişen gezegenin sunduğu her kara habitatında
hüküm sürüyordu.
Ama aynı zamanda
kendi hanedanımız olan ilk gerçek memeliler de
yeni bolluktan faydalanıyordu.
Devlerin gölgesinde
bu küçük canlılar bir köşede yaşamaya mahkûmdu.
Ama onlar da giderek daha sofistike, daha sosyal hâle geliyor
ve yavrularına bakabiliyorlardı.
Bugün Güney Batı Avustralya ormanlarında
o antik memelilerden bazılarının
nasıl bir yaşamı olduğuna bir bakış atmak mümkün.
Bu bir keseli karıncayiyen.
Doğada sadece 3.000 tane olduğu düşünülen, nesli tükenmekte olan bir keseli hayvan.
Tarih öncesi atalarından bazıları gibi
o da leziz termitlerle beslenerek hayatta kalıyor.
Uzun, yapışkan dilini kullanarak
onları topluyor ve afiyetle yiyor.
Ne kadar çok yerse o kadar iyi.
Çünkü yuvada
bir avuç yavru onun dönmesini bekliyor.
Ebeveyn bakımının evrimi
memelilerin başarısı için çok önemliydi.
İçinde büyüttüğü yavruyu doğurmak
ve kendine bakacak duruma gelene dek
onu anne sütüyle beslemek.
Ama bu gergin küçük yavrular için…
…bu biraz zaman alabilir.
İlk memelilerden çoğunun onları koruyacak zırhı veya cüssesi yoktu.
Ama tıpkı günümüz ormanlarında olduğu gibi…
…tehlike hiçbir zaman uzakta değildi.
Kadim düşmanlarının atılmış derisi.
Yılanın.
Yılanlar ilk gerçek memelilerle hemen hemen aynı dönemde evrildiler.
Sürüngen atalarının kollarını ve bacaklarını kaybedip
aerodinamik bir karoser geliştirdiler.
Bu, yuvada avlanmaya kusursuz şekilde adapte olmalarını
ve çalılıkların arasında sessizce avlarını takip etmelerini sağladı.
Ama yavru memeliler tamamen çaresiz değil.
Onlara göz kulak olan anneleri yanlarında.
Dişi tehlikeyi fark edip…
…dikkat çekiyor.
Ama yılan doğruca yavrularına gidiyor.
Ebeveyn bakımı sayesinde
bu sefer memeliler galip geliyor.
Ama sürüngenler sabırlıdır.
Dinozorların ortaya çıkışından beri bu oyunu oynuyorlar.
Memeliler geliştikçe onlarla beslenen yılanlar da gelişti.
Bugün 3.000'den fazla yılan türü var.
Kaslı ve kıvrımlı…
…gövdeleriyle…
…Dünya'daki, hatta okyanuslardaki tüm habitatlardan…
…faydalanabilecek şekilde evrimleştiler.
Birçok sürüngen gibi
onların derisi de mükemmel bir kamuflaj sağlayabilir.
Zehirle birleştiğinde
etkisi ölümcül olabilir.
Ama memeliler 100 milyon yılı aşkın süre…
…yılanlarla silahlanma yarışında kalınca
bazı sıra dışı savunmalar geliştirdi.
Boynuzlu çıngıraklı yılan.
Küçük sıcakkanlı memelilerden gelen ısının…
…geçtiğini sezmek için saatlerce bekler.
Ama kanguru sıçanları bildiğiniz kemirgenlerden değil.
İsimlerine yaraşır
eşsiz bir yetenek geliştirmişler.
Soğukkanlı boynuzlu çıngıraklı yılan sabırla bekliyor.
Haftalarca yemek yemeden yaşayıp…
…saldırmayı bekleyebilir.
Anlık tepkiler…
…inanılmaz sabra karşı.
Bunlar ebedî ölüm kalım mücadelesinde
gelişebilecek uç noktalar.
66 MİLYON YIL ÖNCE
150 milyon yıl süren dinozor saltanatından sonra
kıtalar kayarak neredeyse bugünkü konumlarına geldiler.
Bu sırada o kadar çok yeni ortam yaratmışlardı ki
dinozorlar artık eskisinden de başarılı hâle gelmişti.
Ayaklarının dibinde yaşayanlar, bugün tanıdığımız büyük hayvan grupları…
…çağlar süren hanedanlar,
başka bir çağdan kalanlar…
…ve yakın zamanda sivrilenlerdi.
Ama onları köşede yaşamaya iten bir şey vardı.
Dinozorların
ve hepsine hükmeden tek bir ikonik hayvanın baskınlığı.
13 metre boyu,
dokuz ton ağırlığıyla…
…gezegenimizde yaşam tarihindeki en meşhur yırtıcı olması
şaşırtıcı değil.
Tiranozor rex.
Ama yalnız değil.
Bir T. rex daha var.
İkisi birbirinin nabzını yokluyor.
Tiranozorlar genelde bölge için savaşır…
…ve yamyamlıkta sınır tanımazlar.
Ama bu erkeğin aklında başka bir şey var.
Çünkü bir dişi buldu.
Bu da onu tavlamak için en iyi marifetlerini göstermesi demek.
Ancak yaklaşması yanlış anlaşılırsa
bu randevu saniyeler içinde bitebilir.
Büyüleyici hareketleri
ve derinden gelen coşkulu gürlemeleriyle
istediği tepkiyi alıyor gibi görünüyor.
Dişi de erkeğin kur dansını taklit ediyor.
Ama güvenin en büyük göstergesi boynunu göstermesi.
Birlikte yükselerek bağlarını güçlendiriyorlar.
150 milyon yıl boyunca
dinozorlar gezegene hükmetti.
Saltanatları devam etseydi
hangi yeni boyutlara ulaşabilirlerdi, kim bilir.
Ama yaşamın hikâyesinde…
…hiçbir şey sonsuza dek sürmez.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu