Kể từ khi xuất hiện lần đầu tiên trên Trái Đất,
sự sống chưa bao giờ ngừng phát triển…
nhờ được thúc đẩy bởi một thế giới luôn thay đổi…
và sự cạnh tranh gắt gao.
Nhưng có một thời đại đáng chú ý
mà trong đó quá trình tiến hóa tăng tốc…
đem tới cho ta nhiều loài động vật ta vẫn thấy ngày nay…
và những gã khổng lồ biểu tượng
từng cai trị chúng.
Đây là câu chuyện về thời đại khủng long.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 5
DƯỚI BÓNG KẺ KHỔNG LỒ
Bình minh của Kỷ Jura.
200 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Pangaea, siêu lục địa đã chứng kiến thời đại của loài bò sát,
đang tự tách ra một cách chậm rãi.
Dịch chuyển các mảng kiến tạo,
đẩy các sông dung nham lên bề mặt,
bắt đầu quá trình biến đổi toàn diện hành tinh.
Qua hàng triệu năm,
một khe nứt nóng chảy chia đôi mảnh đất khổng lồ này.
Nước lấp đầy vết nứt giữa các lục địa mới hình thành.
Trong lúc chúng ngày càng xa nhau,
những môi trường hoàn toàn mới được tạo ra…
gây ra sự tuyệt chủng của nhiều loài…
nhưng đẩy nhanh quá trình tiến hóa của những kẻ sống sót…
và đặc biệt là của một nhóm động vật.
152 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Sâu trong những khu rừng cao chót vót ở Bắc Mỹ thời kỷ Jura…
những con vật lớn nhất từng bước đi trên Trái Đất đang trỗi dậy.
Khủng long.
Sau sự tan rã của Pangaea,
chúng tìm ra một thế giới đa dạng.
Một số loài, chẳng hạn như Diplodocus, đã phát triển tới chiều dài 25 mét.
Nhưng dù có kích thước đó,
chúng cũng không bao giờ được mất cảnh giác…
bởi chúng không phải những gã khổng lồ duy nhất trong kỷ Jura.
Allosaurus.
Dài gần chín mét…
nó là kẻ săn mồi vào loại lớn nhất trên cạn
trong những ngày đầu của triều đại khủng long.
Nó thăm dò tìm cơ hội.
Nhưng nó không nhắm đến những con trưởng thành.
Con Allosaurus này đang tìm kiếm con mồi ngon ăn hơn nhiều.
Một con Diplodocus con.
Nở ra từ một quả trứng không to hơn quả bưởi,
nó quá nhỏ để sống giữa đàn vì có thể sẽ bị giẫm bẹp.
Thay vào đó, nó phải tự lo lấy thân.
Con Allosaurus sẽ "xử đẹp" con non này…
nếu tìm được nó.
Hy vọng duy nhất cho con non này…
là càng bất động càng tốt.
Allosaurus có giác quan nhạy bén…
nhưng cơn bão đang che giấu mọi manh mối về vị trí của con non.
Một pha cực kỳ hú vía…
không chỉ với một con Diplodocus non này.
Để tăng cơ hội sống sót,
những con non này phải ăn càng nhiều càng tốt,
càng nhanh càng tốt…
để chúng có thể lớn thành con trưởng thành có kích thước khổng lồ.
Nhưng ngay khi những con khủng long to lớn này đang nuốt chửng cây cối xung quanh,
chính cây cối cũng đang thay đổi…
theo những cách sẽ cách mạng hóa sự sống trên Trái Đất.
Thời xa xưa, thực vật chỉ dựa vào gió hoặc nước để phát tán phấn hoa…
nhưng ở thời đại khủng long,
một sự đổi mới về sinh sản thực vật đã nảy sinh…
và gần như vẫn tồn tại đến tận ngày nay.
Hoa.
Với chiều ngang 40 centimet,
bông hoa này là của một loài hoa súng khổng lồ ở rừng nhiệt đới Amazon Nam Mỹ…
và mục đích duy nhất của nó là thu hút một loài động vật đến thụ phấn cho nó.
Khi tối đến, loài hoa này tiết ra một mùi hương mạnh mẽ giống như mùi dứa…
mà loài bọ cánh cứng này không thể cưỡng lại.
Giống như tổ tiên xa xưa của mình,
con bọ cánh cứng bị mê hoặc này không thể cưỡng lại và bị dụ dỗ vào trong.
Nó len lỏi qua những cánh hoa bên ngoài,
vào trái tim của bông hoa,
nơi thiên đường đang chờ đợi.
Bên trong thơm ngát và ấm hơn mười độ so với không khí ban đêm xung quanh.
Tại đây, nó vui vẻ ăn phần thịt mọng nước của bông hoa.
Nhưng con bọ cánh cứng cũng trả lại một thứ,
phấn hoa thu được từ một cây hoa súng khổng lồ khác.
Trong lúc nó ăn, phấn hoa sẽ cọ vào bộ phận sinh sản của bông hoa.
Khi bình minh lên,
bông hoa khép lại…
bao bọc con bọ cánh cứng trong những cánh hoa mượt mà của nó…
và bao phủ nó với lớp phấn hoa dính của chính mình.
Tới hoàng hôn, bông hoa sẽ mở ra lần nữa.
Đã phục vụ mục đích giúp cây sinh sản của mình,
nó đổi màu và mất đi mùi hương quyến rũ…
cho phép con bọ cánh cứng, giờ đã bao phủ trong phấn hoa của bông hoa này,
bay đi
và vô tình thụ phấn cho một cây hoa súng khổng lồ khác.
Nhưng mối quan hệ giữa hoa và bọ cánh cứng thụ phấn
chỉ là khởi đầu.
Các loài côn trùng khác ở thời đại khủng long cũng mau chóng tham gia…
đưa phấn từ hoa này sang hoa khác…
để đổi lấy dòng mật hoa ngọt ngào của chúng.
Đến thời điểm 130 triệu năm trước…
những bông hoa đã trở nên sống động hơn,
đầy sức sống hơn
và đa dạng hơn,
trong quá trình cạnh tranh để thu hút những loài thụ phấn giỏi nhất.
Khi chúng lan rộng…
đất liền chuyển từ một màu xanh bất tận…
thành một chiếc kính vạn hoa nhiều màu.
Ngày nay, số lượng thực vật có hoa nhiều gấp mười lần
so với mọi loài thực vật khác cộng lại.
Tuy nhiên, khi thế giới nở rộ,
các sinh vật khác bắt đầu khai thác
mối quan hệ giữa hoa và côn trùng…
gây ra sự phát triển
về tính đa dạng của kẻ săn mồi và con mồi.
Nhện đã tồn tại hơn 100 triệu năm…
nhưng giờ bắt đầu kết tơ thành những tấm mạng tinh vi…
để lợi dụng làn sóng sự sống mới này.
Đến giữa triều đại khủng long…
đã có một sự bùng nổ về đa dạng sinh học…
được thúc đẩy bởi sự xuất hiện của thực vật có hoa…
đến mức, lần đầu tiên trong lịch sử Trái Đất,
có nhiều loài trên đất liền hơn là dưới đại dương.
110 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Nhưng không chỉ những sinh vật nhỏ hơn đang thay đổi
theo những cách mới và triệt để.
Đây là một con Deinonychus.
Dù có vẻ ngoài đáng yêu,
nó là một con khủng long.
Một con khủng long con.
"Deinonychus" dịch ra là "móng vuốt khủng khiếp"…
mà đấy không phải thế mạnh duy nhất của nó.
Nó còn có thị lực nhạy bén
và thính giác tuyệt vời.
Nhưng sự thích nghi bắt mắt nhất của nó là lông vũ.
Những cấu trúc đơn giản giống lông vũ xuất hiện lần đầu vào kỷ Tam Điệp.
Không phải để bay, mà là để giữ ấm.
Việc giữ ấm được
đồng nghĩa nhánh khủng long này, khủng long chân thú,
có thể hoạt động cả ngày lẫn đêm…
cho chúng nhiều thời gian hơn để nuôi con như một phần trong gia đình.
Sống theo nhóm còn có những lợi thế khác,
nhất là khi đến lúc phải đi kiếm ăn…
bởi Deinonychus là thợ săn theo đàn.
Và còn là loài săn mồi thông minh.
Arkansaurus, con mồi của chúng, cũng là khủng long…
nhưng nó sống rất khác, chủ yếu là ăn thực vật.
Tuy vậy, điểm chung giữa hai loài
là tốc độ.
Bắt kịp con mồi của chúng là một chuyện.
Hạ gục nó
lại là chuyện khác.
Cùng hợp tác,
chúng thay phiên khiến nó thấm mệt.
Những cái vuốt khủng khiếp đem đến cái kết chóng vánh cho con Arkansaurus kiệt sức.
Trong lúc khủng long đa dạng hóa,
tính quần thể của nhiều loài ngày càng cao.
Nhưng chúng cũng không so được
với những động vật quần thể vĩ đại nhất ở thời đại của chúng,
những động vật đang tiến hóa ngay dưới chân chúng.
Ngày nay, ở Tây Phi,
ta vẫn tìm được hậu duệ của những con vật sống siêu quần thể đời đầu đó.
Mối.
Một gia đình các anh chị em khổng lồ
lên tới năm triệu con…
tất cả làm việc không biết mệt mỏi vì đàn này
và vì mẹ chúng, mối chúa.
Những côn trùng quần thể như mối
xuất hiện lần đầu vào thời đại khủng long…
tái chế thảm thực vật mới…
đồng thời là nguồn thức ăn chính
cho kẻ thù của chúng.
Một gã trinh sát đã lần ra mùi chúng.
Đem theo tin tức về phát hiện của mình,
nó phóng như bay về tổ.
Nó là thành viên của một nhóm côn trùng quần thể cổ xưa khác…
kiến.
Sự cạnh tranh giữa các loài đối địch này
đã diễn ra hàng triệu năm…
trong một cuộc chạy đua vũ trang tiến hóa đáng chú ý.
Quay lại tổ của mình, gã trinh sát triệu tập một đội quân riêng.
Đây là loài kiến Megaponera săn mồi.
Như quân đoàn La Mã được huấn luyện nhuần nhuyễn…
một ngàn binh sĩ hành quân ra trận.
Khi tới gần mối thợ,
gã trinh sát ra hiệu
và đội hình hàng dọc bắt đầu tản ra,
trở thành một con sóng sẵn sàng ập tới.
Giờ, đã có toàn bộ lực lượng,
gã trinh sát đưa ra một mệnh lệnh cuối…
tấn công.
Mối không phải không có khả năng tự vệ.
Chúng đã phát triển nên một đội quân vũ trang riêng để bảo vệ mối thợ.
Bắt được một con kiến, chúng nhanh chóng xé xác nó.
Nhưng lũ kiến này có những vũ khí chuyên dụng riêng.
Chúng đâm nọc độc của mình vào điểm yếu duy nhất của đối thủ cổ xưa…
chính giữa hai hàm.
Thương vong trong trận chiến lâu đời này tăng lên nhanh chóng.
Nhưng lũ kiến xâm chiếm đã áp đảo lũ mối.
Kẻ chiến thắng tập hợp những kẻ chiến bại
rồi lôi chúng về tổ
để cho phần còn lại của đàn ăn.
Dưới lòng đất, những con kiến thể hiện đỉnh cao của thành tựu tiến hóa,
khi chúng chăm sóc những đồng đội bị thương.
Nhiều con đã bị cụt chi.
Nhưng kiến thợ liếm vết thương của những kẻ bị thương,
dùng chất kháng sinh có trong nước bọt để giúp chúng lành lại.
Không có thứ này, hầu hết sẽ chết.
Nhưng nhờ được điều trị,
chúng sẽ hành quân ra trận trở lại được trong vòng 24 giờ,
kể cả khi đã mất chi.
Đây là ví dụ duy nhất về việc động vật, ngoài con người,
dùng thuốc để cứu sống con khác.
Bằng cách hợp tác,
các loài động vật quần thể như kiến và mối đã phát triển mạnh dưới thời khủng long.
Nhưng mặt đất dưới chân tất cả vẫn đang dịch chuyển,
gây ra sự thay đổi địa chấn.
90 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Chín mươi triệu năm trước,
các mảng kiến tạo đang xê dịch của Trái Đất
tiếp tục định hình lại hành tinh.
Khi các mảnh của Pangaea tản ra…
các dòng dung nham trồi bắt đầu nhấc đáy biển lên…
làm mực nước biển toàn cầu tăng cao.
Việc này khiến đất liền bị ngập…
tạo ra hàng loạt vùng biển nông…
và nhiều lục địa đảo,
mỗi cái lại có khí hậu và đặc điểm riêng.
Bị cô lập trên những vùng đất tương ứng, khủng long phát triển mạnh chưa từng thấy.
76 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Cùng khủng long chân thằn lằn khổng lồ cổ dài và khủng long chân thú có lông vũ,
một nhóm khủng long khác cũng đang tìm được thành công.
Khủng long hông chim.
Cũng như Diplodocus, chúng hầu hết là động vật ăn cỏ…
nhưng chúng đã tiến hóa nên bộ hàm có thể nhai được.
Kết hợp với sự gia tăng của sự sống thực vật,
điều này đã chứng kiến các loài khủng long chân chim như Maiasaura
tạo thành những đàn vào loại lớn nhất mà Trái Đất từng thấy.
Giờ trên khắp thế giới, khủng long thống trị mọi môi trường sống đất liền
mà hành tinh đang thay đổi này có…
nhưng đồng thời,
triều đại của chính ta, những động vật có vú đầu tiên,
cũng đang tận dụng tối đa sự phong phú mới này.
Dưới cái bóng của những gã khổng lồ,
những sinh vật nhỏ bé này bị giới hạn trong cuộc sống bên lề.
Nhưng chúng cũng ngày càng trở nên tinh vi, quần thể hơn
và chăm sóc được con chúng.
Ngày nay, trong những khu rừng ở Tây Nam Úc,
vẫn có thể hình dung sơ qua
về cuộc sống trước kia của một số loài động vật có vú cổ xưa.
Đây là một con Numbat,
một loài thú có túi đang bị đe dọa
được cho là chỉ có số lượng 3.000 con trong tự nhiên.
Giống như một số tổ tiên tiền sử của nó,
nó cũng sống sót nhờ khẩu phần ăn mối ngon lành.
Dùng cái lưỡi dài và dính của mình,
nó xúc chúng lên đầy thích thú.
Và càng nhiều càng khoái…
bởi ở tổ…
một đàn con nhỏ đang đợi nó quay về.
Thành công của động vật có vú phụ thuộc vào
sự tiến hóa về khả năng chăm sóc con cái,
về cách sinh ra con nhỏ
và về cách nuôi chúng bằng sữa mẹ
cho tới khi chúng tự lập được.
Nhưng với những con non nhỏ lo lắng này…
có thể sẽ mất một thời gian.
Hầu hết động vật có vú đời đầu chưa có lớp giáp hay kích thước để bảo vệ chúng…
trong khi cũng như trong những khu rừng ngày nay…
nguy hiểm luôn luôn rình rập.
Lớp da bị bỏ lại từ kẻ thù truyền kiếp cổ xưa của chúng…
rắn.
Rắn tiến hóa cùng thời với những động vật có vú thật sự đầu tiên.
Chúng đã mất đi tay và chân của tổ tiên bò sát của chúng
và phát triển nên một cơ thể thuôn dài…
giúp chúng thích nghi hoàn hảo để săn mồi trong hang
và âm thầm theo đuổi con mồi xuyên qua bụi rậm.
Nhưng động vật có vú non không hoàn toàn bất lực.
Chúng có mẹ chúng trông chừng.
Nó đã phát hiện nguy hiểm…
và báo động…
nhưng con rắn đang tiến thẳng tới chỗ con của nó.
Nhờ sự chăm sóc của bố mẹ,
trong tình huống này, động vật có vú đã chiến thắng.
Nhưng các loài bò sát có sự kiên nhẫn.
Chúng chơi trò này từ buổi bình minh của khủng long rồi.
Nên khi động vật có vú phát triển mạnh, những loài rắn ăn chúng cũng vậy.
Ngày nay, có hơn 3.000 loài rắn.
Với thân hình lượn sóng…
đầy cơ bắp của mình…
chúng đã tiến hóa để khai thác hầu hết các môi trường sống trên Trái Đất…
kể cả đại dương.
Như nhiều loài bò sát,
da của chúng có thể là lớp ngụy trang hoàn hảo.
Khi kết hợp với nọc độc,
hiệu lực có thể gây chết người.
Nhưng động vật có vú đã thu được những kỹ năng tự vệ phi thường…
bởi đã kẹt trong cuộc chạy đua vũ trang với rắn
hơn 100 triệu năm qua.
Một con rắn chuông.
Nó sẽ đợi dấu hiệu nhiệt đi qua hàng giờ liền…
nhiệt đến từ những động vật có vú máu nóng nhỏ.
Nhưng chuột túi không phải loài gặm nhấm bình thường.
Chúng đã phát triển một kỹ năng độc đáo
phù hợp với tên của chúng.
Con rắn chuông máu lạnh kiên nhẫn đợi.
Nó có thể không ăn hàng tuần liền…
chỉ để đợi tấn công.
Phản ứng trong tích tắc…
đấu với sự nhẫn nại đáng kinh ngạc.
Đây là những thái cực có thể tiến hóa
trong cuộc chơi vĩnh cửu giữa sự sống
và cái chết.
66 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Sau 150 triệu năm thống trị của khủng long,
các lục địa đã gần như dịch chuyển tới vị trí như ngày nay.
Trên đường đi, chúng đã tạo ra vô vàn môi trường mới
khiến khủng long trở nên thành công hơn bao giờ hết.
Dưới chân chúng, mọi nhóm động vật chính ta nhận ra ngày nay sống…
những triều đại từ khắp các thời đại,
những kẻ sống sót từ thời đại khác…
cùng với những kẻ mới xuất hiện gần đây.
Nhưng tất cả đều bị ép ra rìa
bởi sự thống trị của khủng long
và một loài động vật biểu tượng thống trị tất cả.
Dài 13 mét,
nặng chín tấn…
chẳng có gì lạ khi kẻ săn mồi nổi tiếng nhất
trong lịch sử sự sống trên hành tinh xanh
là khủng long bạo chúa.
Nhưng nó không đơn độc.
Một con khủng long bạo chúa khác.
Hai con đánh giá nhau.
Khủng long bạo chúa thường chiến đấu vì lãnh thổ…
và không loại trừ việc ăn thịt đồng loại.
Nhưng trong đầu con đực này là một suy nghĩ khác…
vì nó đã tìm thấy một con cái.
Điều đó tức là phải khoe những động tác đẹp nhất để chiếm được cảm tình của nàng.
Nhưng nếu đánh giá sai việc tiếp cận,
cuộc hẹn này có thể kết thúc trong vài giây.
Chuyển động đầy mê hoặc của nó
và những tiếng gọi gầm gừ trầm ấm
có vẻ đang thu được phản ứng phù hợp.
Nàng bèn bắt chước điệu nhảy tán tỉnh của chàng.
Nhưng dấu hiệu cao nhất của sự tin tưởng là chàng để lộ vùng cổ.
Cùng ngẩng lên, chúng gắn kết tình cảm.
Trong 150 triệu năm,
khủng long đã thống trị hành tinh này.
Ai biết chúng có thể đạt đến đỉnh cao nào
nếu tiếp tục trị vì.
Nhưng trong câu chuyện về sự sống…
chẳng có gì tồn tại mãi mãi.
Biên dịch: Christine Tran