Taglamig ngayon…
pero hindi katulad ng mga dating naranasan ng mundo.
Post-apocalyptic na taglamig ito.
Animnapu't anim na milyong taon ang nakaraan,
at halos nawasak na ang mundo
ng isang sakuna.
Ito ang kuwento ng pagbagsak ng dinosaurs…
at pagbangon mula sa abo
ng mga survivor na nagmana ng Earth.
MULA SA ABO
66 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa Cretaceous period ang simula ng kuwento natin…
sa araw na nagbago sa takbo ng kasaysayan.
Para sa Edmontosaurus sa North America, nesting season na.
Dating gawi, kailangang alagaan ng babaeng ito ang mga gutom niyang anak…
para maganda'ng simula ng buhay nila.
Isang libong kilometro sa timog,
isang matandang tyrannosaur
ang nagtuturo sa mga supling niya ng sining ng panghuhuli.
Pero medyo mainipin sila.
Marami pang dapat matutunan ang mga bata.
Baka mas suwertehin sila bukas.
Sa kanluran, isang kawan ng Alamosaurus,
ilan sa pinakamalalaking dinosaur na nabuhay,
sinisimulan ang araw nila gaya sa mga dating henerasyon,
sinusulit ang malambot na pine shoots.
Sa ilalim ng mga alon, sa baybayin ng Africa
masagana ang mga karagatan, napupuno ng buhay…
isang kaharian na pinamumunuan ng malalaking reptilyang pandagat.
Kasama ng mga dinosaur,
naghari sila sa Earth sa loob ng nakakamanghang 150 milyong taon.
Pero walang katulad ang araw na ito.
Isang asteroid na kasinlaki ng Mount Everest
ang bumabagsak patungo sa Earth sa bilis na 100,000 kilometro kada oras.
Babaguhin ng pagsalpok nito ang mundo magpakailanman…
magpapakawala ng puwersa ng isang bilyong atomic bombs…
magsisimula ng katakot-takot na hanay ng mga pangyayari.
Una ang nakamamatay na pagsabog ng thermal radiation.
Bawat buhay sa loob ng isang libong kilometro,
nauubos sa loob lang ng ilang segundo.
Ang crust ng planeta, bumabagsak mula sa pagsalpok,
nagpapadala ng seismic shock waves sa buong mundo.
Ilang minuto lang,
niyayanig na ng mga off-the-scale na lindol ang mundo.
Para sa Alamosaurus…
simula pa lang ito.
Nag-uudyok ang mga lindol ng serye ng mga higanteng alon
na nagwawala sa mga dagat at panloob na lawa.
Malalaking alon ng tubig ang bumalot sa Hilagang Amerika.
Ang mabilis na pagtaas ng torrent, imposibleng makayanan,
kahit ng pinakamalakas.
Wala pang isang oras matapos tumama,
ang mga labing tumilapon sa kalawakan, hinihila na pabalik sa Earth ng gravity.
Pagbalik, nag-iinit talaga ito.
Ang sobrang init na kapaligiran, naghahasik na parang impiyerno.
Sa lupa, para kang nakatayo sa ilalim ng 400-degree na ihawan.
Dahan-dahang naluluto nang buhay ang mga hayop.
Ang malala pa, nagsimulang umulan ng mga bato.
Wala pang dalawang oras matapos tumama,
binalot ng naglalagablab na bagyo ng alikabok ang kalahati ng planeta.
Sa sobrang init,
nasusunog ang mga puno.
Ang lumalagong inferno, imposibleng takasan.
Wala nang makakapagligtas sa kanila ngayon.
Ang magiting na paghahari ng dinosaurs,
natapos sa loob ng isang araw.
Ang karagatan, nawasak gaya ng lupa.
Bumuhos ang sulfur-rich na alikabok bilang acid rain.
Nabura ang mga sinaunang reef.
Bumagsak ang sapot ng buhay,
pinatay ang mga dakilang marine reptile.
Binuhay ng mga katawan nila ang mga scavenger,
na naghahanap ng kamatayan sa kailaliman.
Arthropods.
Mga pating.
Malayo sa pagpatay ng asteroid,
maraming anyo ng buhay ang nakaligtas,
nilamon ang maraming bangkay…
nagsasaya sa pagkalipol.
Pero sa ibabaw, salungat ang larawan.
Ilang taon matapos ang pagtama,
mukhang patay na ang Earth.
Ang kagubatan,
ang kapatagan…
ang kabundukan…
patay na.
Pero nang nahawi ang alikabok…
at bumalik na ang liwanag…
naging malinaw na hindi nawala ang lahat.
Ang mga insekto ang ilan sa mga unang lumitaw…
kinain ang mga namatay.
Protektado ng mga lungga ang survirors…
mga cocoon…
at mga nakabaluting katawan.
Nagtago sa ilalim ng lupa…
nakaligtas din ang ilang reptilya.
Sa ilalim ng surface ng river deltas at wetlands,
protektado rin ang iba mula sa kaguluhan.
Ang mga amphibian.
Dahil konti ang pagkain,
maliliit na nilalang lang ang nakaligtas…
kabilang ang galing sa dinastiya natin,
ang mga mammal.
Namana nila ang planetang walang dinosaurs.
O parang ganoon.
Sa kabila ng posibilidad, isa pang grupo ng hayop ang kumapit…
naprotektahan ng sarili nilang life-support capsules.
Kapansin-pansin, sa loob nila,
may isang uri ng dinosaur.
Mas partikular, isang avian dinosaur…
na kilala bilang mga ibon.
Bago ang apocalypse,
daan-daang sinaunang species ang nanirahan sa mga puno,
lahat nabura nang masunog ang kagubatan.
Pero ilang ibong nakatira sa lupa ang nakalusot.
Ang mga nakaligtas, nanatiling mainit dahil sa mga balahibo…
at may kakayahang suportahan ang sarili mula pa sa unang paghinga…
kayang mabuhay sa mga insekto at buto
at kayang maglakad sa loob ng ilang oras.
Animnapu't anim na milyong taon ang nakaraan,
ang mga ibon ang huling natirang sangay ng dinosaur family tree.
Mula sa mga mababang nilalang,
isang dakilang dinastiya ang bumangon.
Pero ang kahanga-hangang kuwento nila, nagsimula bago pa ang asteroid.
160 MILYONG TAON ANG NAKALIPAS
Ang Jurassic.
Isang panahon ng mga higante.
Pero itong nawawalang mundo ng mga patayong bangin,
humuhubog ng mas maliit na lahi ng nilalang.
Nakatira ito sa mapanganib na kaharian.
Para mabuhay, umunlad ito sa pambihira't bagong paraan.
Anchiornis ito.
Isa siyang maliit at mabalahibong dinosaur…
na mala-karayom sa talim ang ngipin sa panghuhuli ng insekto.
Pero siya rin, tinutugis.
Isang batang Sinraptor…
at gutom siya.
Mabagal at malamya ang Anchiornis.
Na-corner siya ng Sinraptor.
Pero ang Anchiornis…
may dahilan sa pagtakbo rito.
Nakakalipad siya.
Isang maliit na hakbang para sa dinosaur,
pero isang malaking talon para sa buhay sa Earth.
Gamit ang mga sinaunang glider, isang bagong dinastiya ang isinilang.
At iyang paglipad ang tutulong sa mga inapo nilang manatiling buhay
sa panahon pagkatapos ng asteroid.
Ngayon, may lugar kung saan makikita natin kung ano siguro ang nangyari sa kuwento.
Malupit at malungkot na mundo ito.
Apat na libong metro sa taas, ang Altiplano Desert sa Chile…
isang tanawin kung saan halos walang mabubuhay.
Pero isang grupo ng mga hayop ang nakahanap ng paraan para mabuhay dito…
ang mga ibon.
Tulad ng mga umunlad pagkatapos ng asteroid,
kinuha ng flamingos ang gliding skills ng unang avian dinosaurs…
at lumikha ng bagong uri ng paglipad.
Isang rebolusyon sa hangin.
Mga pakpak na binago para pumagaspas.
Makapangyarihang paglipad ito,
at dahil dito, nakakapaglakbay ang flamingos para maghanap ng pagkain…
gaya ng mga ibon ilang milyong taon ang nakaraan.
Ang mga balahibo, na unang umusbong para panatilihing mainit ang mga dinosaur,
napulido na para sa aerial mastery.
At hindi lang iyon ang pagbabago.
Ang mga ngipin, napalitan ng mga tuka…
na nagbibigay-daan para makakain sila ng iba.
Pero ang pagsulong sa pagkain at paglipad,
hindi naging sapat para masiguro ang kinabukasan ng mga ibon.
Gumamit din sila ng isang marangyang sinaunang gawi,
isang gawing nasisiguro ang kaligtasan ng pinakamalakas.
Panliligaw.
Para sa mga flamingo,
dance-off ang ibig sabihin noon…
at sineseryoso ito.
Sobrang maselan ang mga hurado…
at kailangan iyon para makapili ng pinakamagandang kapareha.
Halos naubos noon ang mga ibon kasama ng mga dinosaur.
Sa halip, salamat sa talento nila,
nagkaroon sila ng pagkakataong umangat.
Pero hindi naging madali ang landas nila.
Pagkatapos ng asteroid,
ang global temperatures, bumagsak nang 25 degrees.
Pero salamat sa kakayahan nila na makaligtas sa lamig,
ilang milyong taon matapos ang pagtama,
bumalik ang mga pine forest.
Siniguro ng mga binhi na ang mga higanteng konipero mula sa panahon ng mga dinosaur,
makakaligtas.
Ang pinakamatayog sa lahat, umabot sa 100 metro sa ere,
ang redwoods.
Nakakanlong sa ilalim ng kagubatan
ang isang grupo ng warm-blooded animals
na matagal nang nakatago sa dilim…
ang mga mammal.
Noong una, maliliit na nilalang sila,
katulad ng mga daga.
Dahil wala na ang mga dinosaur, malaya na silang lumabas.
Pero limang milyong taon pagkatapos ng asteroid,
ang pine forest, naging tahanan ng isang bagong lahi ng nilalang…
at namamalagi pa rin sila sa kagubatan natin ngayon.
Ang mga kuwago.
Naging mga mandaragit ang mga ibon mula sa pagiging survivors lang noon.
Ito ang great gray owl.
Armado siya sa matatalas na kuko
at mas matalas na paningin…
kaya nakamamatay siya pag lumilipad.
Halos tahimik kung lumipad, nakikinig siya para sa biktima.
Para sa maliliit na mammal, walang ligtas na lugar.
Habang nagbabanta ang mga unang kuwago sa hilagang pine forests,
sa ibang lugar, isa pang mahalagang habitat ang umuusbong.
Naubos ng asteroid ang tatlong-kapat ng lahat ng halaman at hayop sa Earth.
Sa tropics, inabot ng anim na milyong taon,
pero bumalik din ang buhay kalaunan.
Pero ngayon, ibang-iba na ito.
Ang muling pagkabuhay, pinalakas ng matinding pagdami…
ng pagkakaiba-iba ng mga namumulaklak na halaman…
mas mayaman pa kaysa sa mga nauna.
Ang mga tropikal na kagubatan.
Ang maunlad na habitat na ito,
nabuo sa malapit na ugnayan ng mga bulaklak
at ng mga insect pollinator na ito.
Pero may bagong dating…
na pinuwersa ang sarili sa teritoryo ng insekto.
Gamit ang husay sa paglipad,
nalakbay nila ang masalimuot na mundo ng kagubatan.
Lumiit sila,
kaya napasok nila
ang matamis na nectar ng bulaklak.
At ang mga inapo nila, ginagawa pa rin ito hanggang ngayon.
Ang mga hummingbird.
Para makuha ang nectar,
natuto silang umaligid na parang mga insekto…
sa isang segundo, 80 beses pumapagpas ang mga pakpak nila.
Nakakakain sila ng iba't ibang bulaklak dahil sa mahahabang tuka nila.
Nauungusan ng hummingbirds ang karamihan sa mga karibal nila.
Pero lahat ng aktibidad na ito, may kasamang pagkauhaw sa enerhiya.
Kaya sulit na ipaglaban ang pinakamasasarap na bulaklak.
Puwede ring armas ang mga tuka.
Pero may isang species ng hummingbird na hindi na kailangang lumaban.
May kakaiba itong pag-angkop na nakakatalo sa kompetisyon.
Heto ang sword bill.
Maipagyayabang niya ang isang napakahabang appendage.
Ang tuka niya, parang susi sa kandado,
siya lang ang nakakatamasa sa mahirap abuting nectar ng Angel Trumpet Flower.
Sa panahon kasunod ng apocalypse,
maaaring hindi na pag-aari ng mga dinosaur ang gubat,
pero nakasakop ulit sila dahil sa mga pinsan nila
sa ganap na bagong paraan.
Pero hindi uubra ang pagiging maliit sa lahat ng bahagi ng planeta.
20 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Dahil sa pagkamatay ng dinosaurs,
malaya nang angkinin ang marami sa magandang habitats ng Earth.
Higit sa lahat, ang kapatagan.
At sa sinaunang South America, 46 milyong taon pagkatapos ng asteroid,
ang mga taga-lupang ibon,
puwede nang maging pinakanakamamatay na mandaragit…
pagkatapos ng tyrannosaurus rex.
Nagmamanman sa glades ng mga palma…
namana nito ang mga pinakaagresibong katangian
mula sa sinaunang lahi nito.
Sa clearing, isang kawan ng mga naunang mammal ang nanginginain.
Theosodon, kasinlaki ng makabagong llama.
Isang matandang babae ang nagbabantay nang mabuti.
Pero hidi pa niya nakikita…
ang terror bird.
May ulong parang palakol at dalawa't kalahating metrong taas,
isinakripisyo nito ang paglipad para sa purong lakas.
Nararamdaman niyang may mali.
Pero tahimik lang ang galaw ng terror bird.
Simulan na ang habulan.
May kakayahan magpabilis nang 50 kilometro kada oras…
nakapili na siya ng bata
na naiiwan sa likod.
Gamit ang bigat ng higanteng ulo niya,
magaling siyang magbago ng direksiyon.
Oras na para ibigay ang huling dagok.
Naghari na ngayon ang terror birds sa kapatagan ng South America.
Pero sa kabilang panig ng mundo,
ang mga pabago-bagong kontinente, nagsulat na ng bagong kabanata
sa kuwento ng buhay.
15 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ilang milyong tao na na papuntang hilaga ang Australia noon.
Sa proseso, lumikha ito ng malawak na shallow sea.
Isang bagong duyan ng buhay.
Bahaging halaman…
bahaging hayop.
Ito ang mga korales.
Gamit ang enerhiya mula sa Araw,
nabuo nila ang pinakamalaking buhay na istrukturang nakita ng planeta…
ang mga tropical reef.
Itong higanteng marine cities, 15 milyong taon ang nakalipas,
nagbigay ng pagkakataon sa maraming survivors.
Mula sa kailaliman, dumating ang mga pating.
Naakit din ng mga bahura ang ilan sa natitirang marine reptiles…
ang mga pagong.
Sa loob nitong paraiso sa ilalim ng dagat,
hindi mabilang ang mga bagong uri ng isda na umunlad.
Ang lumalaking kasaganaan, umapaw na rin sa mas malawak na karagatan…
pinuno ito ng buhay.
At hindi ito napansin…
ng isang matinding dinastiya.
Ang mga ibon na naman.
Partikular na ang seabirds.
Milyon-milyong taon ang nakaraan,
nakahanap sila ng paraan paraan makuha ang yaman ng karagatan…
sa pagsalakay sa himpapawid.
At nangyayari pa rin ito hanggang ngayon.
Ang pinakamalakas na mananakop sa kanila,
ang mga gannet.
Sa matalas nilang pananaw, kita nila ang bola ng isdang isang milya ang layo.
Sumisisid mula sa taas,
sinusugod nila ang ibabaw nang halos 90 kilometro kada oras.
Dahil sa espesyal na inangkop na bungo
at mga pakpak na nauurong
nagiging buhay na missiles sila.
Higit pa roon,
kayang hindi huminga ng gannets sa loob ng 40 segundo.
Ang mga sinaunang ibong-dagat na ito, mahuhusay na mandaragit.
Sa aerial assault nila,
nakakalaban sila sa pinakamalalakas na mandaragit ng karagatan,
ang mga pating.
Ang ganitong pagkain, kabilang sa pinakamagagarbong palabas ng kalikasan,
tulad noong 15 milyong taon ang nakaraan.
Hindi nasakop ng mga dinosaur ang karagatan,
pero nakahanap din ng paraan ang mga inapo nila sa himpapawid.
Sobrang matagumpay ang pagsakop nila sa mga dagat,
kaya nakabuo ng maraming kolonya ang seabirds sa planeta…
na kabilang ngayon sa pinakamagagandang pagtitipon sa Earth.
Pero ang tagumpay ng mga ibon sa mga karagatan, hindi pa kompleto.
Ang sukdulan ng tagumpay nila,
makikita sa mundo na nalimutan na ng panahon.
Ang Galápagos Islands.
Ito ang marine iguanas,
mga inapo ng mga butiki na nakaligtas sa asteroid.
Gaya ng karamihan sa mga reptilya, kailangan nilang magpainit sa araw.
Pero hindi lang sila ang nagpapaaraw dito.
Kasama nila ang isang pambihirang ibon.
Ang penguin.
At ito ang Galápagos penguin.
Sa loob ng ilang milyong taon, binago ng mga ninuno ang mga pakpak nila,
inayos sila para hindi na lumipad sa ere,
pero para gumawa ng nakakamangha…
sa ilalim ng mga alon…
paglipad sa ilalim ng tubig.
May natatanging kontrol sa paglutang ang penguins…
at isa sila sa mga nagtataglay ng pinaka-epektibong katawan ng hayop,
kaya sila ang mga pinakamagaling lumangoy na ibon sa mundo.
Naghahanap ng isda, umaaligid ito na parang hummingbird…
na may perpektong tindig.
Sa kabilang banda, mabagal at makupad ang mga cold-blooded iguana…
kaya kumakain lang sila ng low-energy kelp…
nang nakadepende sa kapritso ng agos.
Iba talaga ang warm-blooded penguins…
na mabilis at maliksi…
kaya madaling makahabol sa isda.
Sa underwater flight,
walang katulad ang naging paggamit ng penguins sa mga dagat.
Sa sobrang matagumpay ng diskarte nila,
nasakop nila ang lahat ng kontinente ng Southern Hemisphere…
at umunlad sa 18 species na kilala natin ngayon.
Ang huling epikong kabanata para sa mga ibon,
isang dinastiya na muntik nang maubos.
Pero salamat sa ilang nakaligtas sa dinosaur family tree,
bumangon ang mga ibon mula sa abo.
Sa loob ng 66 milyong taon,
binago nila ang sarili nila sa napakaraming anyo.
Ngayon, 10,000 species ang dami,
nabubuhay sila sa halos lahat ng sulok ng planeta.
Pero hindi lang sila ang nakasakop sa mundo.
Kamakailan lang,
nasa ilalim ng mga ibon ang Americas.
Pero itong mga apex predator, magiging biktima na kalaunan.
Umunlad na rin ang ibang nakaligtas sa asteroid.
Wala na sa anino ng mga dinosaur…
lumaki sila at naging mas mapanganib.
Oras na para sa pagbangon
ng mga mammal.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol