Nastała zima…
jakiej nie znał dotąd świat.
To postapokaliptyczna zima.
Sześćdziesiąt sześć milionów lat temu…
świat został prawie całkiem zniszczony
przez kataklizm.
Oto historia upadku dinozaurów…
oraz powstania z popiołów
ocalałych gatunków, które miały odziedziczyć po nich Ziemię.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ SZÓSTY
JAK FENIKS Z POPIOŁÓW
66 MILIONÓW LAT TEMU
Nasza historia zaczyna się w okresie kredy…
w dniu, który miał zmienić bieg historii.
Dla edmontozaura z Ameryki Północnej rozpoczął się okres lęgowy.
Ta samica opiekuje się głodnymi młodymi…
by zapewnić im jak najlepszy start w życiu.
Tysiąc kilometrów na południe
dorosła samica tyranozaura
uczy swoje potomstwo sztuki polowania.
Ale młode są trochę niecierpliwe.
Wciąż muszą się wiele nauczyć.
Może jutro będą miały więcej szczęścia.
Na zachód od nich spotykamy stado alamozaurów,
jednych z największych dinozaurów w historii.
Rozpoczynają dzień jak ich przodkowie,
posilając się delikatnymi pędami sosny.
Pod falami, u wybrzeży Afryki,
oceany są obfite i tętniące życiem.
To królestwo zdominowane przez ogromne morskie gady.
Wraz z dinozaurami
rządziły Ziemią aż przez 150 milionów lat.
Ale ten dzień będzie różnił się od pozostałych.
Asteroida wielkości Mount Everestu leci w kierunku Ziemi
z prędkością 100 000 kilometrów na godzinę.
Jej uderzenie zmieni świat na zawsze…
uwalniając moc miliarda bomb atomowych…
i rozpoczynając niszczący ciąg wydarzeń.
Najpierw następuje zabójczy wybuch promieniowania cieplnego.
Każda żywa istota w promieniu tysiąca kilometrów
wyparowuje w kilka sekund.
Skorupa planety ugina się od uderzenia,
wysyłając fale sejsmiczne we wszystkich kierunkach.
W ciągu kilku minut…
przez świat przetaczają się niewyobrażalne trzęsienia ziemi.
Dla alamozaurów…
to dopiero początek.
Trzęsienia ziemi wywołują serię ogromnych fal,
które rozrywają morza i jeziora śródlądowe.
Ogromne fale wody rozlewają się po Ameryce Północnej.
Gwałtownie rosnący prąd
jest nie do pokonania,
nawet dla najpotężniejszych.
Niecałą godzinę po uderzeniu
wyrzucone w kosmos odłamki
wracają na Ziemię, przyciągane przez grawitację.
W kontakcie z atmosferą rozpalają się do czerwoności.
Przegrzana atmosfera zmienia się w ogniste piekło.
Powierzchnia Ziemi przypomina rozpalony do 200 stopni grill.
Zwierzęta powoli gotują się żywcem.
A co gorsza,
z nieba zaczynają spadać odłamki skał.
Niecałe dwie godziny po uderzeniu
burza duszącego pyłu ogarnęła połowę planety.
Jest tak gorąco,
że drzewa stają w płomieniach.
Przed tym szalejącym piekłem nie da się uciec.
Nic ich już nie ocali.
Wielkie panowanie dinozaurów
skończyło się w jeden dzień.
Oceany zostały zniszczone w takim samym stopniu, co ląd.
Bogaty w siarkę pył spadł w postaci kwaśnego deszczu.
Starożytne rafy zostały unicestwione.
Sieć życia zapadła się,
zabijając wielkie morskie gady.
Ich ciała zapewniły pożywienie padlinożercom,
którzy szukali śmierci w głębinach.
Stawonogi.
Rekiny.
Z daleka od rzezi wywołanej asteroidą
przetrwało wiele form życia.
Pożerały ogromne ciała ofiar…
żerując na zagładzie.
Ale na powierzchni sytuacja wyglądała zupełnie inaczej.
Przez lata po uderzeniu
Ziemia wyglądała na martwą.
Lasy,
równiny…
góry…
Martwe.
Ale gdy pył się rozproszył…
i powróciło światło…
okazało się, że nie wszystko stracone.
Owady powróciły jako jedne z pierwszych…
by żerować na poległych.
Ocaleni schronili się w norach…
kokonach…
i własnych pancerzach.
W podziemnych kryjówkach…
przetrwały też niektóre gady.
Pod powierzchnią delt rzek i bagien
udało się schronić również innej grupie stworzeń.
Płazom.
Brakowało pożywienia,
więc ocaleli tylko najmniejsi…
w tym część naszej dynastii,
ssaków.
Odziedziczyły planetę wolną od dinozaurów.
Przynajmniej pozornie.
Wbrew przeciwnościom losu, przetrwała też inna grupa zwierząt…
chroniona przez własne kapsuły podtrzymujące życie.
A co ciekawe, wewnątrz nich
był pewien rodzaj dinozaura.
A konkretnie ptasie dinozaury…
inaczej zwane
ptakami.
Przed apokalipsą
na drzewach żyły setki starożytnych gatunków,
które wyginęły wraz z pożarami lasów.
Ale garstka naziemnych ptaków przetrwała.
Te, które przeżyły,
utrzymywały ciepło dzięki piórom…
i były samowystarczalne od pierwszego oddechu.
Żywiły się owadami i nasionami,
i były w stanie chodzić w kilka godzin od wyklucia.
Około 66 milionów lat temu
ptaki stały się ostatnią gałęzią drzewa genealogicznego dinozaurów.
Z tych skromnych początków
miała rozwinąć się wielka dynastia.
Ale ich niezwykła historia
zaczęła się na długo przed uderzeniem asteroidy.
160 MILIONÓW LAT TEMU
Jura.
Era olbrzymów.
Ale ten zaginiony świat pionowych klifów
kształtował mniejszą rasę stworzeń.
Żyły w niebezpiecznym świecie.
Aby przetrwać, ewoluowały w nowy, niezwykły sposób.
To Anchiornis.
To mały, upierzony dinozaur…
z ostrymi jak igły zębami do polowania na owady.
Ale ta samica też jest dla kogoś ofiarą.
To młody sinraptor.
Jest głodny.
Anchiornis jest powolny i niezdarny.
Sinraptor zapędził go w kozi róg.
Ale Anchiornis…
ma pewien plan.
Potrafi latać.
To mały krok dla dinozaura,
ale wielki skok dla życia na Ziemi.
Z tych pierwszych szybujących stworzeń narodziła się nowa dynastia.
I to właśnie zdolność lotu pozwoliła im potomkom przetrwać
w świecie po uderzeniu asteroidy.
Jest miejsce, w którym można zobaczyć, jak mogła potoczyć się ta historia.
To surowy, opustoszały świat.
Na wysokości 4000 metrów
leży chilijska pustynia na płaskowyżu Altiplano.
W tym środowisku nie może żyć prawie nic.
Ale jedna grupa zwierząt znalazła sposób na przetrwanie.
Ptaki.
Podobnie jak ich przodkowie po uderzeniu asteroidy,
flamingi przejęły zdolność szybowania pierwszych ptasich dinozaurów…
i stworzyły nowy rodzaj lotu.
To była rewolucja w powietrzu.
Skrzydła zostały zmodyfikowane tak, by można było nimi machać.
To lot z napędem,
który pozwala flamingom podróżować w poszukiwaniu pokarmu…
tak jak ptaki miliony lat temu.
Pióra, które zostały wytworzone, by utrzymywać temperaturę ciała,
wyspecjalizowały się tak, by pomagać ptakom w locie.
Ale to nie jedyna zmiana.
Zęby zostały zastąpione dziobami…
które pozwoliły im zmienić źródło pokarmu.
Ale postępy w żywieniu i locie nie były wystarczające,
by zagwarantować ptakom przyszłość.
Wykorzystały też ekstrawaganckie, starożytne zachowanie,
które zapewniało przetrwanie najlepiej przystosowanym.
Zaloty.
Dla flamingów
oznacza to taneczny pojedynek.
I traktują to bardzo poważnie.
Sędziowie są wyjątkowo wybredni.
Muszą tacy być, by wybrać najlepszych partnerów.
Ptaki prawie wyginęły razem z resztą dinozaurów.
Ale dzięki swym pierzastym talentom
dostały szansę, by się rozwijać.
Ale ich droga nie będzie łatwa.
Po uderzeniu asteroidy
temperatury na świecie spadły o 25 stopni.
Ale dzięki zdolności przetrwania w chłodzie,
zaledwie kilka milionów lat po uderzeniu
lasy sosnowe pojawiły się na nowo.
Nasiona sprawiły,
że olbrzymie drzewa iglaste z czasów dinozaurów przetrwały zagładę.
Największe z nich, osiągające ponad 100 metrów wysokości,
to sekwoje.
Pod osłoną lasów
żyła grupa stałocieplnych zwierząt,
które od dawna ukrywały się w cieniu…
ssaki.
Na początku były to małe stworzenia
przypominające nornice.
Gdy dinozaury zniknęły, ssaki mogły opuścić swe kryjówki.
Ale zaledwie pięć milionów lat po uderzeniu asteroidy
las sosnowy stał się domem dla nowego gatunku stworzeń…
które nawiedzają nasze lasy do dziś.
Sowy.
Ledwo ocalałe ptaki zmieniły się w groźne drapieżniki.
To puszczyk mszarny.
Ma ostre jak brzytwa pazury
i jeszcze ostrzejszy wzrok.
To zabójcze połączenie w locie.
Potrafi latać niemal bezgłośnie i nasłuchuje swojej zdobyczy.
Dla małych ssaków nigdzie nie jest bezpiecznie.
Podczas gdy pierwsze sowy polowały w lasach sosnowych,
gdzie indziej pojawiło się kolejne ważne siedlisko.
Asteroida zniszczyła trzy czwarte wszystkich gatunków roślin i zwierząt.
W tropikach musiało minąć 60 milionów lat,
zanim powróciło tam życie.
Ale tym razem było zupełnie inne.
Nowa fala życia była napędzana ogromnym wzrostem…
różnorodności kwitnących roślin…
która była bogatsza niż kiedykolwiek wcześniej.
Tropikalne lasy deszczowe.
To kwitnące siedlisko
powstało dzięki bliskiej relacji kwiatów
i owadów zapylających.
Ale pojawili się nowi przybysze…
którzy siłą wdarli się do królestwa owadów.
Niesamowita zdolność latania
pozwoliła im poruszać się po dżungli.
Stały się maleńkie,
co dało im dostęp
do słodkiego nektaru kwiatów.
A ich potomkowie korzystają z tego do dziś.
Kolibry.
By zrabować nektar,
nauczyły się unosić w powietrzu tak jak owady…
uderzając skrzydłami z prędkością 80 razy na sekundę.
Wydłużone dzioby pozwalają im żywić się różnymi gatunkami kwiatów.
Kolibry są w stanie przechytrzyć wielu ze swych owadzich rywali.
Ale cała ta aktywność wiąże się z ogromnym wydatkiem energii.
Dlatego o najlepsze kwiaty warto powalczyć.
Dzioby są także ich bronią.
Ale jeden gatunek kolibra wcale nie musi walczyć.
Wykształcił niezwykłe przystosowanie, które zostawia rywali w tyle.
Oto mieczodziobek.
Ma imponująco długi dziób.
Jego dziób jest jak klucz w zamku,
więc tylko on może pożywić się trudno dostępnym nektarem brugmansji.
W czasach, które nastąpiły po apokalipsie,
olbrzymie dinozaury nie były już panami lasów,
ale ich drobni kuzyni przejęli nad nimi kontrolę
w zupełnie nowy sposób.
Ale małe rozmiary nie sprawdziły się w każdym zakątku planety.
20 MILIONÓW LAT TEMU
Śmierć dinozaurów sprawiła,
że wiele wspaniałych siedlisk tylko czekało na nowego władcę.
A w największym stopniu równiny.
We wczesnej Ameryce Południowej, 46 milionów lat po uderzeniu asteroidy,
naziemne ptaki dostały szansę, by zostać najgroźniejszymi drapieżnikami…
od czasów tyranozaurów.
Czaiły się wśród liści palm…
i przejęły najbardziej agresywne cechy swych pradawnych przodków.
Na polanie pasie się stado wczesnych ssaków.
Theosodon jest wielkości dzisiejszej lamy.
Dorosła samica czujnie się rozgląda.
Ale nie zauważyła…
titanisa.
Ma głowę przypominającą kilof oraz dwa i pół metra wysokości.
Poświęcił lot dla potęgi w walce.
Samica wyczuwa zagrożenie.
Ale titanis porusza się niemal w ciszy.
Polowanie rozpoczęte.
Titanis rozpędza się do 50 kilometrów na godzinę.
Wybiera młodego osobnika,
który pozostał w tyle.
Wykorzystuje ciężar swej głowy,
by zmieniać kierunek biegu.
Czas zadać ostateczny cios.
Okrutne titanisy zdominowały równiny Ameryki Południowej.
Ale po drugiej stronie świata
wciąż zmieniające się kontynenty pisały nowy rozdział
w historii życia.
15 MILIONÓW LAT TEMU
Australia przemieszczała się na północ przez wiele milionów lat.
W ten sposób powstało rozległe, płytkie morze.
Nowa kolebka życia.
Po części rośliny…
po części zwierzęta.
To koralowce.
Wykorzystując energię słoneczną,
stworzyły największą żywą strukturę, jaką widziała nasza planeta.
Tropikalne rafy.
Piętnaście milionów lat temu te ogromne morskie miasta
stały się nową szansą dla wielu ocalałych.
Z głębin przypłynęły rekiny.
Rafy przyciągnęły też ostatnie żyjące morskie gady…
żółwie.
W tym podwodnym raju
wyewoluowały też nowe gatunki ryb.
Ta rosnąca obfitość wkrótce rozlała się na cały ocean…
napełniając go życiem.
Nie uszło to uwadze…
jednej nieustępliwej dynastii.
To znów one.
Ptaki.
A konkretnie
ptaki morskie.
Miliony lat temu
znalazły spektakularny sposób na zdobycie bogactw oceanu…
poprzez inwazję z powietrza.
I robią to do dziś.
A najwięksi najeźdźcy wśród nich
to głuptaki.
Bystry wzrok pozwala im dostrzec ryby z odległości kilku kilometrów.
Atakują z wysokości,
nurkując z prędkością 90 kilometrów na godzinę.
Specjalnie przystosowana czaszka
i składane skrzydła
zmieniają je w żywe pociski.
Co więcej,
głuptaki potrafią wstrzymać oddech na ponad 40 sekund.
Te pradawne ptaki morskie to mistrzowie łowiectwa.
Ich powietrzne ataki
pozwalają im konkurować z największymi drapieżnikami oceanu,
rekinami.
Szał żerowania to wciąż jeden z największych spektakli natury,
tak jak 15 milionów lat temu.
Dinozaury nigdy nie podbiły oceanów,
ale ich ptasi potomkowie w końcu znaleźli na to sposób.
Ich podbój mórz był tak wielkim sukcesem,
że ptaki morskie utworzyły kolonie na całej planecie.
To jedne z najbardziej niezwykłych skupisk życia na Ziemi.
Ale ptasie panowanie nad oceanami nie było jeszcze kompletne.
Ich największe osiągnięcie
najlepiej widać w pewnym świecie, o którym zapomniał czas.
Wyspy Galapagos.
To legwany morskie,
potomkowie jaszczurek, które przeżyły apokalipsę.
Jak większość gadów, muszą wygrzewać się na słońcu.
Ale są tu też inni plażowicze.
Dołącza do nich niezwykły ptak.
Pingwin.
I to pingwin z Galapagos.
Przez dziesiątki milionów lat
jego przodkowie zmienili zastosowanie skrzydeł,
przekształcając je tak, by nie wznosiły ich w powietrze,
ale by umożliwiały coś niezwykłego…
pod falami.
Podwodny lot.
Pingwiny potrafią kontrolować poziom zanurzenia…
i mają najbardziej opływowe ciała wśród wszystkich zwierząt…
co czyni z nich najlepszych ptasich pływaków.
Szukają ryb, unosząc się w wodzie jak kolibry…
z wyjątkową gracją.
Z kolei zimnokrwiste legwany, które są powolne i ociężałe…
są skazane na niskoenergetyczne wodorosty…
oraz łaskę lub niełaskę prądów.
Ciepłokrwiste pingwiny bardzo się od nich różnią.
Są szybkie i zwinne.
Z łatwością doganiają ryby.
Podwodny lot
pozwolił pingwinom eksploatować morza jak nigdy dotąd.
Ich strategia była tak skuteczna,
że zasiedliły wszystkie kontynenty półkuli południowej…
ewoluując w 18 różnych gatunków, które znamy dzisiaj.
To ostatni, niezwykły rozdział w historii ptaków.
Dynastii, która prawie została zniszczona.
Ale dzięki nielicznym ocalałym z rodziny dinozaurów
ptaki powstały jak feniks z popiołów.
Przez 66 milionów lat
wykształciły niezliczone formy.
Dziś jest ich na świecie ponad 10 tysięcy gatunków.
Udało im się rozkwitnąć w niemal każdym zakątku planety.
Ale nie tylko im udało się podbić świat.
Jeszcze nie tak dawno
tereny obu Ameryk były na łasce titanisów.
Ale te drapieżniki wkrótce miały stać się ofiarami.
Inni ocaleni z apokalipsy również ewoluowali.
Nie musieli już żyć w cieniu dinozaurów…
więc stali się więksi i bardziej niebezpieczni.
Nadszedł czas na dominację
ssaków.
Napisy: Marta Racka