Kış geldi…
…ama dünyanın hiç bilmediği bir şekilde.
Bu, kıyamet sonrası bir kış.
66 milyon yıl önce…
…dünya yıkıcı bir olay sonucu
neredeyse tamamen yok olmuştu.
Bu, dinozorların çöküşünün…
…ve Dünya'yı devralacak olan
hayatta kalanların küllerinden doğuşunun hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
6. BÖLÜM
KÜLLERİNDEN DOĞANLAR
66 MİLYON YIL ÖNCE
Hikâyemiz Kretase Dönemi'nde…
…tarihin seyrini değiştirecek bir günde başlıyor.
Kuzey Amerika'daki Edmontosaurus için yuvalama mevsimi.
Her zamanki gibi bu dişi aç yavrularına bakıp…
…yaşama en iyi şekilde başlamalarını sağlamalı.
1.000 kilometre güneyde
yetişkin bir tiranozor
yavrularına avlanma sanatını öğretiyor.
Ama biraz sabırsızlar.
Yavruların daha öğrenecekleri çok şey var.
Belki yarın daha şanslı olurlar.
Batıda ise bir Alamosaurus sürüsü var.
Gelmiş geçmiş en büyük dinozorlardan.
Nesillerdir olduğu gibi yine güne
yumuşak çam filizlerini yiyerek başlıyorlar.
Afrika kıyılarında dalgaların altında
okyanuslar bereketli, yaşamla dolup taşıyor.
Büyük deniz sürüngenlerinin hüküm sürdüğü bir diyar.
Dinozorlarla birlikte
tam 150 milyon yıl boyunca Dünya gezegenine hükmettiler.
Ama bugün çok farklı bir gün olacak.
Everest Dağı büyüklüğünde bir asteroit
saatte 100.000 kilometre hızla Dünya'ya doğru yuvarlanıyor.
Etkisi dünyayı sonsuza dek değiştirip…
…bir milyar atom bombasına eş değer güç açığa çıkararak…
…yıkıcı bir olaylar zinciri başlatacak.
Önce ölümcül bir termal radyasyon patlaması oluyor.
1.000 kilometre içindeki her canlı
saniyeler içinde buharlaşıyor.
Gezegenin kabuğu çarpmanın etkisiyle bükülüp
dünyaya sismik şok dalgaları gönderiyor.
Sadece dakikalar içinde…
…ölçülemeyecek büyüklükte depremler yerküreyi sallıyor.
Alamosaurus'lar için…
…bu sadece başlangıç.
Depremler, denizleri ve iç kesimlerdeki gölleri delip geçen
bir dizi dev dalgayı tetikliyor.
Büyük su dalgaları Kuzey Amerika'ya yayılıyor.
Hızla yükselen sele dayanmak imkânsız.
En güçlüler için bile.
Çarpışmanın üzerinden bir saat geçmeden
uzaya püsküren molozlar yer çekimiyle Dünya'ya geri çekiliyor.
Atmosfere dönerken kavurucu bir kızıl ateşe dönüşüyor.
Aşırı ısınan atmosfer cehennem gibi ilerliyor.
Yerde durmak
400 derecelik bir ızgaranın altında durmak gibi.
Hayvanlar yavaş yavaş, diri diri pişiyor.
Daha da kötüsü kaya molozları yağmaya başlıyor.
Çarpışmanın üstünden iki saat geçmeden
boğucu toz fırtınası gezegenin yarısını kapladı.
O kadar sıcak ki
ağaçlar alev alıyor.
Büyüyen cehennemden kaçmak imkânsız.
Artık hiçbir şey onları kurtaramaz.
Dinozorların büyük saltanatı
bir günde sona erdi.
Okyanuslar da karalar kadar harap oldu.
Asit yağmuru olarak yağan kükürtçe zengin toz.
Eski resifler yok oldu.
Yaşam ağı çöküp
büyük deniz sürüngenlerini öldürdü.
Onların cesetleri derinliklerde ölü arayan leşçiller için
bir yaşam hattı sunuyordu.
Eklem bacaklılar.
Köpek balıkları.
Asteroit katliamından uzakta olan
birçok yaşam formu hayatta kalmıştı.
Devasa leşleri yiyip bitirerek…
…yok oluşun ziyafetini çekiyorlardı.
Ama yüzeyde tablo ancak bu kadar farklı olabilirdi.
Çarpmanın ardından yıllarca
Dünya ölü gibi göründü.
Ormanlar,
ovalar…
…dağlar…
…cansızdı.
Ama toz bulutu dağılıp…
…ışık nihayet geri döndüğünde…
…her şeyin kaybolmadığı ortaya çıktı.
Böcekler ilk ortaya çıkanlardandı.
Ölenlerle besleniyorlardı.
Hayatta kalanlar yuvalar, kozalar…
…ve zırhlı bedenlerle korunuyordu.
Yerin altında barınan…
…bazı sürüngenler de hayatta kalmıştı.
Nehir deltalarının ve sulak alanların altındakiler de
kargaşadan korunmuştu.
Amfibiler.
Etrafta az yiyecek olduğundan
sadece küçük canlılar hayatta kalabilmişti.
Biri de bizim hanedanımızdandı.
Memeliler.
Onlara dinozorların olmadığı bir gezegen kalmıştı.
Ya da öyle görünüyordu.
Her şeye rağmen başka bir hayvan grubu daha…
…kendi yaşam destek kapsülleriyle korunup yaşama tutunmuştu.
Olağan dışı bir şekilde
bunların içinde
bir tür dinozor vardı.
Daha doğrusu bir uçan dinozor.
Onları normalde kuş olarak biliyoruz.
Kıyametten önce
ağaçlarda yaşayan yüzlerce antik tür vardı.
Ormanlar yandığında hepsi yok olmuştu.
Ama karada yaşayan bir avuç kuş hayatta kalmayı başardı.
Bu hayatta kalanlar tüyleriyle ısınıyor…
…ve ilk nefes alışlarından itibaren kendilerine yetiyor…
…böcek ve tohumlarla beslenip
birkaç saat içinde yürüyebiliyorlardı.
66 milyon yıl önce
kuşlar dinozor soy ağacının kalan son dalı olmuştu.
Böyle mütevazı canlılardan
büyük bir hanedan doğacaktı.
Ama inanılmaz hikâyeleri asteroitten çok ama çok önce başlamıştı.
160 MİLYON YIL ÖNCE
Jura.
Devler çağı.
Ama dik uçurumlardan oluşan bu kayıp dünya
daha küçük bir canlı türünü ortaya çıkarıyordu.
Tehlikeli bir diyarda yaşıyordu.
Hayatta kalmak için yepyeni bir şekilde evrimleşmişti.
Bu Anchiornis.
Küçük, tüylü bir dinozor.
Böcek avlamak için çok keskin dişleri var.
Ama kendisi de avlanıyor.
Genç bir Sinraptor.
Karnı aç.
Anchiornis yavaş ve hantal.
Sinraptor onu köşeye sıkıştırdı.
Ama Anchiornis'in
buraya kaçmasının bir sebebi var.
Uçabiliyor.
Bir dinozor için küçük bir adım
ama Dünya'daki yaşam için dev bir adım.
Bu ilk planörlerle birlikte yeni bir hanedan doğdu.
Asteroitten sonraki çağda torunlarının hayatta kalmasını sağlayan
uçma yeteneğiydi.
Bugün bu hikâyenin nasıl sonuçlandığını görebileceğimiz bir yer var.
Sert, ıssız bir dünya.
4.000 metre yukarıda, Şile'deki Altiplano Çölü.
Neredeyse hiçbir şeyin yaşayamayacağı bir tabiat.
Ama bir hayvan grubu burada hayatta kalmanın yolunu bulmuş.
Kuşlar.
Asteroitten sonra evrimleşenler gibi
flamingolar da ilk uçan dinozorların süzülme becerisini alıp…
…yeni bir uçuş türü yarattı.
Havada bir devrim.
Çırpılabilecek şekilde değişen kanatlar.
Bu, güçlendirilmiş uçuş
ve flamingoların yiyecek aramak için seyahat etmelerini sağlıyor.
Tıpkı kuşların milyonlarca yıl önce yaptığı gibi.
İlk olarak dinozorları ısıtmak için evrimleşen tüyler
hava hâkimiyeti için özelleşti.
Tek değişiklik bu değil.
Dişlerin yerini alan gaga…
…onlara yeni beslenme şekilleri sağlıyor.
Ama sadece beslenme ve uçmadaki gelişmeler
kuşların geleceğini sağlama almaya yetmezdi.
Oldukça gösterişli bir antik davranış da sergiliyorlar.
En güçlünün hayatta kalmasını sağlayan bir davranış.
Kur yapmak.
Flamingolar için
bu bir dans yarışması demek…
…ve çok ciddiye alınıyor.
Jüriler çok zor beğeniyor…
…ve en iyi olan eşleri seçmeleri gerekiyor.
Diğer dinozorlarla birlikte kuşlar da neredeyse yok olmuştu.
Ancak tüylü olmaları sayesinde
yükselme şansları olacaktı.
Ama yolları kolay olmayacaktı.
Asteroitin ardından
küresel sıcaklıklar tam 25 derece düştü.
Ama soğuğa dayanabildikleri için
çarpışmadan sadece birkaç milyon yıl sonra
çam ormanları geri dönmüştü.
Tohumlar sayesinde
dinozorlar döneminden kalan dev kozalaklı ağaçlar
hayatta kaldı.
Bunların en büyüğü
100 metreyi aşkın boyuyla sekoyalardı.
Ormanların altında barınan,
uzun zamandır gölgelerde saklanan
sıcakkanlı bir hayvan grubu vardı.
Memeliler.
Başta tarla farelerine benzeyen
küçük canlılardı.
Dinozorlar yok olunca özgürce ortaya çıktılar.
Ama asteroitten sadece beş milyon yıl sonra
çam ormanı yeni bir canlının evi oldu.
Bu canlı bugün hâlâ ormanlarımızda yaşıyor.
Baykuşlar.
Kuşlar sadece hayatta kalan canlılar olmaktan çıkıp yırtıcılara dönüşmüşlerdi.
Bu Laponya peçeli baykuşu.
Jilet gibi keskin pençelere,
daha da keskin bir görüşe sahip olması…
…uçarken ölümcül olmasını sağlıyor.
Neredeyse hiç ses çıkarmadan uçabilen bu dişi avını dinliyor.
Minik memeliler için hiçbir yer güvenli değil.
İlk baykuşlar kuzey çam ormanlarını tehdit ederken
başka bir yerde önemli bir habitat ortaya çıkıyordu.
Asteroit, Dünya'daki tüm bitki ve hayvan türlerinin
dörtte üçünü yok etmişti.
Tropiklerde altı milyon yıl sürse de
yaşam sonunda geri döndü.
Ama bu sefer tamamen farklıydı.
Dirilişi besleyen…
…çiçekli bitki çeşitliliğindeki büyük artıştı.
Var olmuş her şeyden daha zengin bir çeşitlilikti.
Tropik yağmur ormanları.
Bu gelişen habitat, çiçekler ve böcek tozlaştırıcıları arasındaki
yakın ilişki üzerine kurulmuştu.
Ama böceklerin alanını ihlal eden…
…yeni gelen bir canlı türü vardı.
İnanılmaz uçma becerilerini kullanarak
ormanın karmaşık dünyasında gezinebiliyorlardı.
Minyatürleşmeleri
çiçeklerin tatlı nektarlarına ulaşabilmelerini sağlıyordu.
Torunları bugün hâlâ buna devam ediyor.
Sinek kuşları.
Nektarı yağmalamak için
havada süzülmek üzere evrimleştiler.
Tıpkı saniyede 80 kez kanat çırpan böcekler gibi.
Uzamış gagaları
envaiçeşit çiçekle beslenmelerini sağlıyor.
Sinek kuşları
böcek rakiplerinin çoğunu geride bırakıyor.
Ama bütün bu aktiflik
büyük bir enerji ihtiyacını beraberinde getiriyor.
Bu yüzden en iyi çiçekler, uğruna savaşmaya değer.
Gagalar silah görevi de görüyor.
Ama bir sinek kuşu türü var ki onun mücadele etmesine gerek yok.
Rakip tanımayan olağanüstü bir adaptasyonu var.
Kılıç gagasını sokmak.
Bu erkek etkileyici derecede uzun bir uzantıya sahip.
Gagası, kilide giren bir anahtar gibi.
Böylece melek borusu çiçeğinin ulaşılması zor nektarını
sadece o içebiliyor.
Kıyametten sonraki çağlarda
dev dinozorlar belki artık ormanın sahibi değildiler
ama küçük kuzenleri
onları yepyeni bir şekilde yeniden kolonileştirmişti.
Ama küçük olmak gezegenin her yerinde işe yaramazdı.
20 MİLYON YIL ÖNCE
Dinozorların ölümü
Dünya'nın birçok büyük habitatını kolay ele geçirilebilir hâle getirmişti.
En çok da ovaları.
Güney Amerika'nın ilk zamanlarında, asteroitten 46 milyon yıl sonra
karada yaşayan kuşların
tiranozor rex.ten sonra en ölümcül yırtıcıya evrilmek için…
…alanları vardı.
Palmiye ağaçlarının arasında sinsice yürüyor.
En saldırgan özelliklerini antik soyundan almış.
Açıklıkta ilk memelilerden oluşan bir sürü otluyor.
Theosodon, aşağı yukarı günümüz laması büyüklüğünde.
Yetişkin bir dişi gözünü dört açıyor.
Ama görmediği bir şey var.
Terör kuşu.
Kazma gibi kafası ve iki buçuk metre boyuyla
kontrolsüz kuvvet uğruna uçmayı feda etmiş.
Bir terslik olduğunu hissediyor.
Ama terör kuşu hiç ses çıkarmadan hareket ediyor.
Av başladı.
Kısa sürede saatte 50 kilometre hıza ulaşabildiğinden…
…bir yavru seçip
peşine takılıyor.
Dev kafasının ağırlığını kullandığı için
yön değiştirmede usta.
Son darbeyi indirme zamanı.
Vahşi terör kuşları artık Güney Amerika'nın ovalarına hükmediyordu.
Ama dünyanın diğer tarafında
sürekli değişen kıtalar
yaşamın hikayesinde
yeni bir bölüm yazıyordu.
15 MİLYON YIL ÖNCE
Avustralya milyonlarca yıldır kuzeye ilerliyordu.
Bu olurken geniş bir sığ deniz oluştu.
Yeni bir yaşam beşiği.
Yarı bitki…
…yarı hayvan.
Bunlar mercanlar.
Güneş'ten gelen enerjiyi kullanarak
gezegenimizin gördüğü en büyük canlı yapıyı oluşturdular.
Tropik resifleri.
15 milyon yıl önce bu dev deniz şehirleri
birçok hayatta kalana fırsat sunuyordu.
Derinlerden köpek balıkları geldi.
Resifler, kalan son deniz sürüngenlerinden bazılarını da kendine çekti.
Kaplumbağaları.
Bu su altı cennetinde
sayısız yeni balık türü de gelişti.
Artan bolluk kısa süre sonra geniş okyanusa yayılıp…
…onu yaşamla doldurdu.
Bu, acımasız bir hanedanın…
…dikkatinden kaçmadı.
Yine kuşlar.
Daha doğrusu deniz kuşları.
Milyonlarca yıl önce
okyanusun nimetlerini yağmalamanın muhteşem bir yolunu buldular.
Hava istilası.
Bugün hâlâ devam ediyor.
En büyük istilacılar
moruslar.
Keskin görüşleriyle
bir buçuk kilometre öteden balık sürüsünü görebilirler.
Yüksekten dalarken
saatte yaklaşık 90 kilometre hızla yüzeyi deliyorlar.
Özel olarak adapte olmuş bir kafatası
ve toplanabilir kanatlar
onları canlı birer füzeye dönüştürüyor.
Dahası
moruslar 40 saniyeden uzun süre nefeslerini tutabiliyorlar.
Bu antik deniz kuşları usta birer avcı.
Hava saldırıları
okyanusun en büyük yırtıcılarıyla boy ölçüşebilmelerini sağlıyor.
Köpek balıklarıyla.
Böyle hunharca beslenme dönemleri 15 milyon yıl önce olduğu gibi
hâlâ doğanın en büyük gösterilerinden.
Dinozorlar okyanusları hiç fethedemediler
ama kuş torunları sonunda bir yolunu buldu.
Denizleri öyle başarılı şekilde fethettiler ki
deniz kuşları gezegende geniş koloniler kurdular.
Bu koloniler şimdi Dünya'daki en inanılmaz topluluklardan.
Ama kuşların okyanuslar üzerinde tam olarak zafer elde edememişti.
Parlak başarılarının
en iyi görülebileceği yer zaman içinde yitip gitmiş bir dünya.
Galápagos Adaları.
Bunlar deniz iguanaları,
asteroitten sağ kurtulan kertenkelelerin torunları.
Çoğu sürüngen gibi ısınmak için güneşlenmek zorundalar.
Ama burada güneşlenenler sadece onlar değil.
Sıra dışı bir kuş da onlara katılıyor.
Penguen.
Bu da Galápagos pengueni.
10 milyonlarca yıl boyunca
ataları artık havada uçmak yerine
dalgaların altında olağanüstü bir şey başarmak için
kanatlarında…
…küçük bir değişiklik yaptı.
Bu, su altı uçuşuydu.
Penguenlerde üstün bir yüzerlik kontrolü var…
…ve en aerodinamik vücutlardan birine sahip olmaları sayesinde…
…dünyanın en iyi yüzen kuşları onlar.
Balık arayan bu penguen mükemmel dengesiyle…
…sinek kuşu gibi geziniyor.
Buna karşılık soğukkanlı iguanalar yavaş ve uyuşuk.
Beslenmeleri düşük enerjili yosunlarla sınırlı.
Tabii akıntı izin verirse.
Sıcakkanlı penguenler ancak bu kadar farklı olabilirlerdi.
Çünkü hızları ve çeviklikleriyle…
…balıkları kolayca kovalıyorlar.
Su altı uçuşu
penguenlerin denizlerden hiç olmadığı kadar yararlanmasını sağladı.
Stratejileri o kadar başarılı oldu ki
güney yarım kürenin tüm kıtalarında koloni kurarak…
…bugün bildiğimiz 18 farklı türe evrildiler.
Kuşlar için son destansı bölüm,
yok oluşun eşiğinden dönen bir hanedan.
Ama dinozor soyağacından hayatta kalan azınlık sayesinde
kuşlar küllerden doğdu.
66 milyon yıl boyunca
kendilerini yeniden şekillendirip sayısız forma büründüler.
Bugün 10.000 türle
gezegenin neredeyse her köşesinde yaşamanın bir yolunu buldular.
Ama dünyayı fetheden sadece onlar değil.
Kısa süre önce
Amerika hâlâ terör kuşlarının elindeydi.
Ama bu uç yırtıcılar yakında av olacaklardı.
Asteroitten kurtulan diğer canlılar da evrim geçiriyordu.
Dinozorların gölgesinden kurtuldukları için…
…daha büyük ve tehlikeli hâle geleceklerdi.
Artık yükselme sırası
memelilerdeydi.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu