Sa apat na bilyong taon ng buhay sa planeta natin,
hindi mabilang na species ang umangat…
at bumagsak.
Pero ang isang kahanga-hangang dinastiya, may mas malaking epekto kaysa sa iba.
Ang mga mammal.
Ito ang kuwento ng epikong paglalakbay nila…
para maghari sa mundo.
PAGMANA SA DAIGDIG
Nakatago sa sinaunang kagubatan ng Jurassic…
payak ang pinagmulan ng mammals…
pinamunuan ng pinakamalaking dinastiya na nabuhay…
ang mga dinosaur.
Nangibabaw sila nang lubos…
kaya ang mga naunang mammals, nakulong sa mga anino.
Karamihan, maliliit sila, nakadikit sa mga puno…
malayo sa mga higante.
Nabuhay sila sa gabi,
nagkaroon ng matatalas na pandama na tumulong sa kanila sa dilim.
Sa paghahari ng dinosaurs,
may limitasyon ang taas ng mararating nila.
Pero kalaunan, nagbago ang lahat.
Isa sa pinakamarahas na pangyayari sa kasaysayan ng planeta
ang naghudyat ng bagong panahon.
Sa kabila ng pinsala,
nakabangon ang planeta.
Sa loob ng ilang milyong taon,
tumubo muli ang mga gubat at binalot ang kalakhan ng lupa.
Naging mainit at basa ang klima…
mga perpektong kondisyon para umunlad ang buhay.
Isang mundong handa para sa isang panibagong ebolusyon.
Katakot-takot ang kawalan na idinulot ng asteroid sa mammals…
pero ang ilan sa maliliit,
na kayang magtago sa mga lungga, nakaligtas.
Malaya na sa mga dinosaur,
nakaalis na rin sila sa mga anino
at nakapunta sa labas.
Tulad ng mga ninuno nila,
marami ang mga adaptasyon ng mga coatis
na sumusuporta sa kanila sa mayamang rainforest.
Mahilig magsama-sama, naliligtas sila ng pagtitipon nila.
Naaamoy ng ilong ng ina ang pagkain na nakatago sa ilalim ng mga dahon,
isang matalas na pandamang hinasa ng milyon-milyong taong paghahanap sa dilim.
Tulad ng lahat ng mga mammal, warm-blooded ang mga coatis,
kaya puwedeng maging aktibo sa lahat ng oras.
Ibig sabihin, kailangan ng mga sanggol ng maraming enerhiya.
Sa kabutihang palad, ang mammals, nakagawa ng isang pambihirang solusyon…
gatas.
Mapapakain nila ang mga anak nila kahit kailan,
kahit kulang ang pagkain.
Pero hindi lang gatas ang lihim na armas ng mga naunang mammal.
May brain power din sila.
At mahalaga pa rin ito ngayon.
Sa kagubatan ng Costa Rica,
nilulutas nitong capuchin monkey ang isang suliranin…
kung paano makukuha ang karne sa loob ng saradong kabibe.
Walang lakas ang unggoy para mabiyak ang kabibe…
pero nadiskubre nitong napapagod ang kabibe sa paulit-ulit na pagpukpok…
hanggang sa bumukas ito.
Para matutunan ito, kailangan ng malaking utak…
at koordinasyon.
Dahil sa natatanging talinong ito, ang mga ninuno nila,
nabuhay sa gubat 50 milyong taon na ang nakaraan.
Mausisa ang matatalinong hayop…
at malaking pakinabang ito.
Ang babaeng ito, natutunan
at naalala
kung saan siya makakahanap ng tubig.
Pero masyado itong malalim.
Mabuti na lang, may inspiradong solusyon siya.
Ginagawa niyang espongha ang buntot niya.
Pero hindi lahat ng mga hamon nila, tungkol sa paghahanap ng pagkain at tubig.
Kinokolekta ang ilang prutas hindi para kainin…
kundi para ipahid sa katawan nila.
Ang prutas na ito, may citronella,
isang langis na hindi matiis ng mga lamok.
Nadiskubre ng mga unggoy ang sarili nilang insect repellent.
Malaya sa mga nangangagat na insekto,
makakahinga na ang mga wais na capuchin.
Pero habang nagsisimulang umusad ang mga ninuno nila,
nagbago ang mga mainit at basang kondisyon kung saan sila namayagpag.
34 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Ang kalupaan ng Antarctic, nagsimulang humiwalay sa South America…
gumawa ng espasyo para sa mga bagong ocean currents…
na nakatulong sa paglamig ng mundo.
Lumipat ang klima sa isang mas malamig na estado.
Pero simula pa lang iyon.
Sa paglamig at paghiwalay ng Antarctica,
nagyelo ang malaking kontinente,
ikinulong ang karamihan sa fresh water ng planeta.
Sa pagtuyo ng mundo sa hilaga,
naging mas malupit, mas mahirap itong tirhan.
Mas nagkalat ang pagkain,
mas mahirap hanapin.
At sa pagbabago ng Earth,
nagbago rin ang mga mammal.
Ang ilan, sobrang lumaki.
Isang lalaking Megacerops.
Dalawa't kalahating metro ang taas,
apat na metro ang haba…
at tatlong tonelada ang timbang.
Dahil sa laki nito, nakakapaglakbay ito sa malalayo para maghanap ng pagkain…
at nasisigurong may mga reserba para sa panahong kulang ang pakain.
May laban na ang laki ng mga mammal sa mga nawalang dinosaur.
Pero ang pagiging malaki, may ibang mga implikasyon…
lalo na pagdating sa paghahanap ng kapareha.
Ang babaeng ito, binabantayan na ng lalaki
na mas malaki kaysa sa una.
Kung hahamunin,
kaya niyang mapuruhan ang kalaban.
Pero baka masuwerte ang mas maliit na lalaki.
Isa pang babae,
at mukhang mag-isa siya.
Ito ang pagkakataong hinihintay niya.
May karibal siya.
Ngayon, patas na sila.
Sa mga mammal na ito,
mahalaga ang laki.
Pero kahit ang pinakamalakas na Megacerops,
hindi nakayanan ang susunod na malaking hamon ng planeta.
Ang pagbuo ng Antarctica, lumikha ng kaguluhan sa padaigdigang klima.
Sa pagbabago ng ocean currents
at pagtuyo ng planeta…
naging takaw-apoy ito.
Sinira ng wildfire ang lupa…
nagbigay-daan sa bagay na talagang naiiba…
isang bagay na hahamon sa mammals sa kakaibang paraan.
Nang mawala ang usok,
may bumangon mula sa abo
na isang anyong-buhay na dating nabuhay lang sa mga gilid…
damo.
Nag-ugat sa panahon ng malawakang pagtuyo…
sa sobrang bilis nitong kumalat,
kalaunan, nasakop nito ang 1/5 ng lupa.
Pero ang walang katapusang kapatagan, hindi paraiso para sa mga mammal.
Marami ang hindi natunawan sa damo
at nalipol kalaunan.
Matapos ang 20 milyong taon,
at ang nanginginaing mammals ngayon, nakakulong pa rin sa pakikipaglaban
sa berdeng mananakop na ito.
Marami silang mga pag-unlad na nakapagpabago ng buhay…
mga espesyal na ngipin,
pinalakas para maiwasang mapagod sa silica sa damo…
at malalaking tiyan para iproseso ang lahat ng ito.
Nakapormang isinisilang ang mga anak nila…
nakakalakad na ilang oras matapos iluwal…
at nakakasunod sa kawan nila na naghahanap ng bagong tubo.
Talagang nasakop ng mammals ang madamong kapatagan…
hudyat ng pambihirang tagumpay nila ang dami nila.
Pero kung paano natutong kumain ng damo ang mammals,
natuto rin ang ibang kumain ng grazers.
Mga mandaragit.
May sariling depensa ang kawan laban sa bilis ng mga cheetah.
Maraming mata ang nakakakita agad sa panganib.
Ang mga tumatakbong katawan, kalituhang napagtataguan ng mga bata.
Pero may plano ang malaking pusa…
gawa ng matalinong mammalian brain nito…
tarantahin ang kawan, paghiwalayin sila,
at puntiryahin ang nag-iisang guya.
Desperadong ipagtanggol ang tanging guya niya,
lalaban ang babaeng wildebeest.
Hindi pa tapos ang habulan.
Naiiwan na ang cheetah…
pero napapagod na ang guya.
Sa pagliko ng bata,
ang mandaragit na ang kailangang tumakbo.
Ligtas na ulit ang guya…
pero babalik ang cheetah…
at magpapatuloy ang digmaan sa pagitan ng mga grassland mammal
gaya ng nangyari sa loob ng ilang milyong taon.
DALAWANG MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Sa sinaunang South America,
naganap sa mga damuhan ang parehong labanan…
pero ibang mga hayop ang kalahok.
Itong higanteng armadillo…
isa ring mammal…
pero kasinglaki ng isang kotse.
Hindi man mabilis ang Doedicurus,
pero ang kulang nila sa bilis,
binabawi nila sa baluti at nakamamatay na buntot nila…
mga adaptasyong pumoprotekta sa kanila at sa mga anak nila
mula sa anumang magiging mandaragit.
Isang Smilodon…
pero isang bata lang.
Hindi talaga siya mapanganib…
kahit sa mala-punyal na ngipin niya.
Di pa siya nakakita ng Doedicurus sa malapitan,
at nakakaintriga ang mga depensa nila.
Nadadala siya ng pagkamausisa niya.
Sinusuri niya ang bawat anggulo.
Ang magagawa lang ng batang Doedicurus, manatili.
Walang nakakalampas sa baluti ng higanteng armadillos…
at alam nila iyon.
Pero may isang halatang pagkakataon.
Higit na mas maliit ang batang Doedicurus.
Kung mahawakan niya ito…
baka mabalikad niya ito.
Pero hindi kung nandiyan ang matatanda.
Wala na namang magagawa.
Laging tinutulak ng mga labanan ng mammals ang ebolusyon nila,
at hindi lang sila nangyayari sa damuhan.
Limampung milyong taon ang nakalipas, nagbanggaan ang ngayong India at Asia.
Napuwersa ang lupa sa langit dahil sa banggaan,
nalikha ang matayog na Himalayas.
Ngayon, 2,500 kilometro ang haba nila,
halos siyam na kilometro ang taas,
at lumalaki pa rin.
Dahil sa lamig ng temperatura at nipis ng hangin,
hindi matitirhan ng karamihan sa mga hayop ang kabundukang ito…
pero hindi lahat.
Sa ilalim ng walang araw na lambak…
isang lalaking snow leopard…
at isang ibex na nahulog sa kamatayan niya.
Ang leopard, matanda na,
pagod at gula-gulanit dahil sa malupit na buhay sa bundok.
Sa ganitong taas, dapat laging kumakain ang mga mammal para mainitan.
Pero ang Himalayas ang tunay na hamon sa pangangaso.
Sa taas ng lambak, isang babae…
at mga supling niya,
na anak ng lalaki.
Tatlo sila sa kabuuan,
nakakamanghang naka-camouflage ang lahat.
Ang snow leopards, may makapal na balahibo,
malalaking paa,
at mahahabang buntot…
mga perpektong adaptasyon para sa pinakamalamig,
pinakamatarik na nursery sa Earth.
Malayo sa mapanganib na bangin…
nagsisimulang magturo ang ina ng pandaragit.
Ang pagtuturo at pag-aalaga ng anak,
pangunahing katangiang mammalian.
Halos dalawang taong mananatili sa tabi ng ina nila ang cubs…
inaaral ang mga kakayahang kailangan para mabuhay sa laylayan ng buhay.
Sa ganitong taas, dapat sunggaban ang bawat pagkakataon.
May sinusubaybayang kawan ang matandang lalaki.
Sa patayong mundong ito, kailangang nasa taas siya ng biktima niya…
at sapat ang lapit…
para sa pananambang.
Ngayon,
pareho na silang inangkin ng kamatayan.
Pero nananatili ang pamana ng leopard.
Pagkatapos ng ilang buwan,
iiwan ng mga supling niya ang ina nila at mag-isang manghuhuli…
natutunan na ang lahat ng kailangan nila
para mabuhay sa tuktok ng mundo.
Bagama't nasakop na nila ang lupain,
hindi tumigil doon ang mga mammal.
Ang isa, humiwalay at pumunta sa ibang direksiyon.
Nagbukas ang mga paniki ng bagong kaharian 50 milyong taon na ang nakaraan…
sa pamamagitan ng paglipad.
Paglipad, nakakahanap ng pagkain sa mas malayo ang mga hayop…
at nakakapagtipon-tipon nang milyon-milyon.
Ngayon, isa sa limang species ng mammal, paniki.
Pero di ang mga paniki ang mga unang hayop na nakalipad sa himpapawid.
Buong gabing naghanap ng pagkain,
ang mga fruit bat na ito, nag-uunahang makabalik sa pugad…
dahil kasabay ng liwanag ng araw ang panganib.
Mga ibon.
Natuto silang lumipad bago pa ang mga mammal.
Mas mabilis at malakas kaysa sa mga paniki…
armado ang mga agila ng mga nakamamatay na kuko.
Pero pagdating ng takipsilim,
pag-aari na ulit ng mga paniki ang himpapawid.
Milyon-milyon ang lumilipad,
alam na nakasalalay ang kaligtasan sa dami nila
at sa paparating na kadiliman.
Kasabay ng unang pagpunta ng mga paniki sa hangin,
pumunta ang ibang mammals sa dagat…
47 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
naakit sa kasaganaan ng pagkain na nakatago sa ilalim ng mga alon.
Unti-unti ang paglalakbay ng mga mammal sa karagatan.
Mga Maiacetus ito,
dalawa't kalahating metrong ninuno ng mga balyena.
Pero hindi gaya ng mga balyena, sa lupa pa rin sila namamalagi.
Sa tubig sila nabubuhayan…
naghahabol sa mga grupo ng isda.
Ang oras niya rito, nakadepende sa tagal ng pagpigil niya ng hininga.
Parang naipit siya sa pagitan ng dalawang mundo,
lalo na pag nahaharap sa panganib.
Ang talino ng mammal ang tanging depensa niya…
pero di siya makakatagal sa baba.
Otodus.
Doble ang haba sa great white shark.
Gamit ang pinong pandama, matutukoy nito ang saktong lokasyon niya,
at hindi ito nagmamadaling kumilos.
Nauubusan na ng hangin ang Maiacetus.
Sa bukas na katubigan, walang takas.
Nag-aalok ng kanlungan ang isang umbok.
Pero nauubos na ang oras.
Nakakapagtago sa isang gully.
Ligtas
at nakakahinga na ulit.
Mahaba pa ang nilakbay ng mammals para maghari sa mga karagatan ng mundo,
pero malapit na iyon.
Sa patuloy na paglamig ng planeta,
nagdulot ito ng pagsabog ng buhay…
na nagbigay-daan sa pag-unlad ng mga higante ngayon.
Ang mammals, mula sa maliliit na hayop sa lupa…
mas lumaki kaysa sa dinosaurs.
Kada higanteng paghinga,
mas mabisa ang paggamit nila ng oxygen kaysa sa Maiacetus.
At dahil warm-blooded sila,
laging handa ang temperatura ng mga muscle nila para humataw…
na nagbibigay-daan para makapaglabas sila ng pangmatagalang pagsabog ng enerhiya.
Pag lumalaban para sa kapareha,
ginagamit ng mga lalaking humpback itong abilidad…
naghahabol sa nag-iisang babae.
Higit pa ito sa bilis.
Ang mga lalaki, nananatiling malapit sa babae hangga't maaari
para mahusgahan niya ang lakas at tibay nila.
Pagdaloy ng bula,
nasisindak ang mga karibal.
Nagsasagupaan ang mga lalaki.
Ang iba, naiiwan,
lumalaban pa rin.
Patuloy ang paghahabol ng pangunahing grupo…
nakabuntot na sa babae.
Tapos bigla,
tumitigil siya.
Nakabitin sa tubig…
pinatigil niya ang karera.
Nakapagdesisyon na siya…
at pinayagan ang isang lalaki…
na lumapit.
Nasakop na ng mga mammal ang bawat habitat sa Earth…
lupa, hangin, at dagat.
Ang pag-atake ng asteroid, nagbigay-daan sa mga underdog na mammal…
para maging pandaigdigang kapangyarihan.
Ganyan ang papel ng pagkakataon sa kasaysayan ng buhay sa planeta natin.
Pero may isa pang kabanata sa kuwento ng mammals na dapat ikuwento.
Two and a half million years ago, humarap sa bagong hamon ang mammals.
Tumindi ang dating mabagal na paglamig ng planeta.
Ang simula ng isang panahon ng yelo.
Mula sa mga nagyelong dumi, dumating ang isang bagong puwersa…
isang mammal na may matinding talino at pag-angkop kaysa sa anumang nauna…
ang pinakamapanganib na hayop na nakita ng mundo.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol