W ciągu czterech miliardów lat życia na naszej planecie
niezliczone gatunki pojawiły się…
i zginęły.
Ale jedna niezwykła dynastia miała większy wpływ na świat niż inne.
Ssaki.
Oto historia ich wielkiej podróży…
do zdobycia władzy nad światem.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ SIÓDMY
SPADKOBIERCY
Ukryte w pradawnych lasach jury…
ssaki miały dość skromne początki.
Żyły pod rządami najpotężniejszej dynastii w historii…
dinozaurów.
Miały tak absolutną władzę…
że wczesne ssaki były zmuszone do życia w ich cieniu.
Większość ssaków była mała.
Ukrywały się wśród drzew.
Z daleka od olbrzymów.
Były aktywne w nocy.
Wykształciły zmysły, które pomagały im w ciemności.
Pod rządami dinozaurów
mogły rozwinąć się tylko do pewnego stopnia.
Ale z czasem wszystko się zmieniło.
Jedno z najbardziej brutalnych wydarzeń w historii
było zapowiedzią nowej ery.
Pomimo zniszczeń,
planeta wróciła do życia.
W ciągu kilku milionów lat
lasy odrosły i pokryły znaczną część ziemi.
Klimat stał się gorący i wilgotny…
co stworzyło idealne warunki do rozwoju życia.
Świat był przygotowany na nową falę ewolucji.
Asteroida zadała druzgocące straty ssakom…
ale część małych gatunków,
które schroniły się w norach,
przetrwała.
Nie było już dinozaurów,
więc mogły wreszcie wyjść z cienia
i żyć pod gołym niebem.
Jak ich przodkowie,
ostronosy mają wiele przystosowań, które pomagają im żyć w lesie deszczowym.
Są bardzo społeczne i trzymają się w grupie dla ochrony.
Giętki nos matki wyczuwa pożywienie pod ściółką.
Jej węch został wyostrzony przez miliony lat żerowania w ciemności.
Jak wszystkie ssaki, ostronosy są ciepłokrwiste,
więc mogą być aktywne przez całą dobę.
To oznacza, że młode potrzebują dużo energii.
Na szczęście ssaki wykształciły niezwykłe rozwiązanie…
mleko.
Mogą karmić młode, kiedy chcą,
nawet gdy brakuje pożywienia.
Ale mleko nie było jedyną tajną bronią wczesnych ssaków.
Miały też moc mózgu.
I jest ona równie ważna do dziś.
W lasach Kostaryki
ta kapucynka próbuje rozwiązać zagadkę…
jak wydobyć mięso z zamkniętego małża.
Małpa nie jest dość silna, by rozbić muszlę…
ale odkryła, że wielokrotne uderzenia zmęczą małża…
aż w końcu się otworzy.
Ta lekcja wymaga dużego mózgu…
i koordynacji.
Ta inteligencja pozwoliła ich naczelnym przodkom
przetrwać w lasach sprzed 50 milionów lat.
Inteligentne zwierzęta bywają ciekawskie…
a to może przynieść ogromne korzyści.
Ta samica dowiedziała się
i zapamiętała,
gdzie znaleźć wodę.
Ale nie może jej dosięgnąć.
Na szczęście ma pomysłowe rozwiązanie.
Zamienia własny ogon
w gąbkę.
Ale nie wszystkie wyzwania polegają na szukaniu pożywienia i wody.
Niektóre owoce zbiera się nie po to, by je zjeść…
ale by się nimi natrzeć.
Ten owoc zawiera olejek cytronelowy,
którego nie znoszą komary.
Małpy odkryły własny środek odstraszający owady.
Wolne od gryzących insektów,
sprytne kapucynki mogą w końcu odpocząć.
Ale gdy ich przodkowie zaczynali robić postępy,
ciepłe i wilgotne warunki, które im sprzyjały, zaczęły się zmieniać.
34 MILIONY LAT TEMU
Antarktyda zaczęła odrywać się od Ameryki Południowej…
tworząc przestrzeń dla nowych prądów oceanicznych…
co pomogło wywołać globalne ochłodzenie.
Klimat przechodził w nowy, chłodniejszy stan.
Ale to był dopiero początek.
Antarktyda ochładzała się i oddalała od reszty lądu,
aż w końcu zamarzła,
zamykając w sobie zasoby słodkiej wody.
Świat na północy wysychał,
a warunki życia stały się tam znacznie trudniejsze.
Pożywienie było ograniczone
i trudniej dostępne.
A razem z Ziemią
zmieniały się też ssaki.
Niektóre stały się ogromne.
Oto samiec megaceropsa.
Ma dwa i pół metra wysokości, cztery metry długości…
i waży trzy tony.
Jego ogromne rozmiary pozwalają mu wędrować w poszukiwaniu pożywienia…
i zapewniają mu zapasy w okresach niedoboru.
Ssaki stały się na tyle duże, że mogłyby konkurować z dinozaurami.
Ale duże rozmiary mają inne konsekwencje…
zwłaszcza
gdy chodzi o znalezienie partnera.
Ta samica jest już pilnie strzeżona przez samca.
I to o wiele większego.
W przypadku starcia
mógłby poważnie zranić przeciwnika.
Ale mniejszy samiec ma chyba dziś szczęście.
To inna samica.
I wygląda na to, że jest sama.
To szansa, na którą czekał.
Ale ma rywala.
Tym razem szanse są wyrównane.
Dla tych ssaków
rozmiar ma znaczenie.
Ale nawet największe megaceropsy
nie poradziły sobie z kolejnym wyzwaniem Ziemi.
Powstanie Antarktydy wywołało globalny chaos klimatyczny.
Wraz ze zmianą prądów morskich
planeta zaczęła wysychać…
i zmieniła się w beczkę prochu.
Pożary pustoszyły ląd…
torując drogę dla czegoś zupełnie innego…
co miało rzucić ssakom nieznane dotąd wyzwanie.
Gdy dym opadł,
z popiołów odrodziła się pewna forma życia,
która wcześniej istniała tylko na marginesie.
Trawa.
Zapuściła korzenie w czasach wielkiej suszy
i rozrosła się tak szybko,
że wkrótce pokryła jedną piątą lądu.
Ale bezkresne równiny nie były rajem dla ssaków.
Wiele z nich nie mogło trawić trawy
i wkrótce wyginęły.
Minęło 20 milionów lat,
a dzisiejsi przeżuwacze są wciąż uwikłani w wyścig zbrojeń
z tym zielonym najeźdźcą.
Wytworzyły wiele przystosowań, które zmieniły zasady gry.
Wyspecjalizowane zęby,
wzmocnione tak, by krzem zawarty w trawie
ich nie niszczył…
i ogromne brzuchy, które były w stanie ją trawić.
Ich młode rodzą się w pełni sprawne…
mogą chodzić kilka godzin po urodzeniu…
i podążać za stadem w poszukiwaniu świeżych pędów.
Ssaki podbiły trawiaste równiny.
Ich ogromna liczba to oczywisty znak tego niezwykłego sukcesu.
Ale gdy część ssaków zaczęła żywić się trawą,
inne zaczęły żywić się przeżuwaczami.
Łowcy.
Stado ma własną ochronę przed zawrotną prędkością gepardów.
Wiele oczu
szybko dostrzega zagrożenie.
Biegnące zwierzęta powodują zamęt, w którym mogą ukryć się młode.
Ale wielki kot ma plan…
stworzony przez jego sprytny mózg.
Wystraszyć i rozbić stado,
i zaatakować samotne cielę.
W desperackiej próbie obrony cielaka
samica gnu kontratakuje.
Pościg jeszcze się nie skończył.
Gepard stracił przewagę…
ale cielę jest coraz bardziej zmęczone.
Młode wchodzi w zakręt
i teraz to myśliwy musi się ratować.
Cielę jest znów bezpieczne…
ale gepard tu wróci.
A wojna pomiędzy ssakami na równinach
będzie trwała dalej, tak jak przez wiele milionów lat.
2 MILIONY LAT TEMU
W prehistorycznej Ameryce Południowej
na równinach rozgrywała się ta sama bitwa…
pomiędzy innymi zwierzętami.
Ten pancernik olbrzymi…
też jest ssakiem…
ale osiąga rozmiary samochodu.
Doedicurus może nie jest szybki,
ale ten brak szybkości
nadrabia pancerzem i śmiercionośnym ogonem.
Te przystosowania ochraniają pancerniki i ich młode
przed potencjalnymi drapieżnikami.
To smilodon…
ale jeszcze młody.
Nie stanowi zagrożenia…
nawet z szablastymi zębami.
Nigdy nie widział Doedicurusów z bliska,
a ich metody obronne są dla niego intrygujące.
Ciekawość bierze górę.
Ogląda je z każdej strony.
Młody Doedicurus może jedynie pozostać w bezruchu.
Zbroje pancerników są kompletnie niezniszczalne…
i one to wiedzą.
Ale jest jedna doskonała okazja.
Młody Doedicurus jest dużo mniejszy.
Jeśli go dobrze chwyci…
może uda mu się go obrócić.
Ale nie w otoczeniu dorosłych.
Kolejny pat.
Walki między ssakami zawsze napędzały ich ewolucję
i nie zdarzały się tylko na równinach.
Pięćdziesiąt milionów lat temu tereny, na których leżą dziś Indie i Azja,
zderzyły się na wielką skalę.
Uderzenie spiętrzyło warstwy ziemi,
tworząc górujące nad okolicą Himalaje.
Dziś mają 2500 kilometrów długości,
prawie dziewięć kilometrów wysokości
i wciąż rosną.
Mróz i rzadkie powietrze sprawiają,
że nie nadają się do zamieszkania dla większości zwierząt…
ale nie wszystkich.
Głęboko w dolinie…
samiec pantery śnieżnej…
znajduje kozła, który spadł z wysokości.
Samiec pantery jest stary,
zniszczony przez surowe górskie życie.
Na tych wysokościach
ssaki muszą regularnie jeść, by nie zamarznąć.
Ale polowanie w Himalajach to ogromne wyzwanie.
Wysoko ponad doliną spotykamy samicę…
i jej młode,
spłodzone przez samca.
Jest ich trójka
i wszyscy są świetnie zakamuflowani.
Pantery śnieżne mają grube futro,
duże łapy
i długie ogony.
Są idealnie przystosowane do tego najzimniejszego,
najbardziej urwistego żłobka na Ziemi.
Z daleka od klifów…
matka rozpoczyna lekcję polowania.
Nauka i opieka nad młodymi
to kluczowe cechy ssaków.
Te młode zostaną przy matce przez prawie dwa lata.
Będą zdobywać umiejętności, które pomogą im przetrwać.
Na tych wysokościach trzeba wykorzystać każdą okazję.
Stary samiec śledzi stado.
W tym pionowym świecie musi wspiąć się ponad swą ofiarę.
Na tyle blisko…
by zaatakować.
Tym razem
śmierć pochłonęła ich oboje.
Ale dziedzictwo pantery przetrwało.
Za kilka miesięcy
jego młode opuszczą matkę i zaczną samotnie polować…
gdy już zdobędą całą wiedzę,
która pozwoli im przetrwać na szczycie świata.
Choć ssaki podbiły ląd,
na tym nie poprzestały.
Jeden odłączył się od reszty i poszedł w zupełnie innym kierunku.
Pięćdziesiąt milionów lat temu
nietoperze wkroczyły w całkiem nowe królestwo…
poprzez lot.
Latanie pozwala zwierzętom szukać pożywienia dalej…
i tworzyć milionowe skupiska.
Dziś jeden na pięć gatunków ssaków to nietoperz.
Ale nie były pierwszymi zwierzętami, które wzbiły się w powietrze.
Po całej nocy żerowania
te rudawki pędzą z powrotem do gniazda…
bo razem ze światłem słońca pojawi się zagrożenie.
Ptaki.
Wytworzyły zdolność lotu o wiele wcześniej niż ssaki.
Są szybsze i silniejsze od nietoperzy.
Te orły są uzbrojone w zabójcze szpony.
Ale gdy zapada zmierzch,
niebo znów należy do nietoperzy.
Miliony rozpoczynają lot,
wiedząc, że będą bezpieczne w grupie
i nadciągającej ciemności.
W tym samym czasie, gdy nietoperze wzbijały się w powietrze,
inne ssaki przenosiły się do morza…
47 MILIONÓW LAT TEMU
…zwabione obfitością jedzenia ukrytego pod falami.
Podróż ssaków do oceanów następowała stopniowo.
To Maiacetus,
dwuipółmetrowy przodek waleni.
Ale w przeciwieństwie do waleni, większość czasu spędzają na lądzie.
Ale to w wodzie ożywają…
ścigając ławice ryb.
Może pozostać pod wodą tak długo, jak wystarczy mu oddechu.
Jest uwięziony pomiędzy dwoma światami,
zwłaszcza w obliczu zagrożenia.
Inteligencja tego ssaka to jego jedyna ochrona…
ale nie może tu zostać na zawsze.
To Otodus,
dwa razy dłuższy od żarłacza białego.
Dzięki wyostrzonym zmysłom może dokładnie określić jego położenie
i nie spieszy się z wykonaniem ruchu.
Maiacetusowi kończy się powietrze.
Na otwartych wodach nie ma ucieczki.
Nawis daje mu schronienie.
Ale czas ucieka.
Rów zapewnia mu osłonę.
Uciekł.
I znów może oddychać.
Ssaki miały przed sobą długą drogę, by stać się panami oceanów…
ale to była tylko kwestia czasu.
Planeta się ochładzała,
co wywołało eksplozję życia…
i umożliwiło powstanie dzisiejszych olbrzymów.
Ssaki zmieniły się z małych zwierząt lądowych…
w stworzenia większe od dinozaurów.
Z każdym ogromnym oddechem
wykorzystują tlen dużo wydajniej niż Maiacetus.
A ponieważ są ciepłokrwiste,
ich mięśnie utrzymują temperaturę, która daje im maksymalną wydajność…
co pozwala waleniom na nieprzerwaną produkcję energii.
W czasie walk o partnerkę
samce humbaków wykorzystują tę zdolność…
by ścigać jedną samicę.
Nie chodzi tylko o prędkość.
Samce trzymają się jak najbliżej samicy,
by mogła ocenić ich siłę i wytrzymałość.
Bąble powietrza
onieśmielają rywali.
Samce wpadają na siebie.
Część zostaje w tyle
i wciąż walczy.
Główna grupa kontynuuje pościg.
Siedzą samicy na ogonie.
Nagle ona…
się zatrzymuje.
Unosi się w wodzie.
To koniec wyścigu.
Podjęła decyzję.
Pozwala jednemu z samców…
się zbliżyć.
Ssaki opanowały wszystkie siedliska Ziemi…
ląd, powietrze i morza.
Uderzenie asteroidy pozwoliło ssakom wyjść z roli przegranych…
i stać się światową potęgą.
Taka jest rola przypadku w historii życia na planecie Ziemia.
Ale historia ssaków ma jeszcze jeden rozdział,
o którym trzeba wspomnieć.
Dwa i pół miliona lat temu
ssaki stanęły przed nowym wyzwaniem.
Powolny proces ochładzania się planety nagle znacznie przyspieszył.
To był początek epoki lodowcowej.
Z zamarzniętych pustkowi wyłoniła się nowa potęga…
ssak uzbrojony w większą inteligencję i zdolność przystosowania
niż wszystkie inne.
Najgroźniejsze zwierzę, jakie widział świat.
Napisy: Marta Racka