Dört milyar yıllık gezegenimiz yaşamında
sayısız tüy yükseliş…
…ve düşüş yaşadı.
Ama olağanüstü bir hanedan diğerlerinden daha büyük bir etki yarattı.
Memeliler.
Bu onların dünyaya hükmetme yolundaki…
…destansı yolculuklarının hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
7. BÖLÜM
MİRAS KALAN DÜNYA
Antik Jura ormanlarında saklanan memelilerin…
…ilk dönemleri mütevazıydı.
Gelmiş geçmiş en büyük hanedanın hükmettiği bir dönemdi.
Dinozorların.
O kadar baskındılar ki…
…ilk memeliler gölgelerde yaşamaya mahkûmdu.
Çoğunlukla küçüktüler, devlerden uzak…
…ağaçlara bağlıydılar.
Gececi olup
karanlıkta onlara yardımcı olan bir dizi keskin duyu geliştirdiler.
Dinozorların egemenliğinde
yükselişlerinin boyutu sınırlıydı.
Ama zamanla her şey değişti.
Gezegenimiz tarihindeki en şiddetli olaylardan biri
yeni bir çağın habercisiydi.
Yıkıma rağmen
gezegen toparlandı.
Birkaç milyon yıl içinde
ormanlar yeniden büyüyüp toprağın büyük kısmını kaplamıştı.
İklim sıcak ve nemli hâle geldi.
Bunlar yaşamın gelişmesi için mükemmel koşullardı.
Yeni bir evrim dalgasına hazır bir dünya.
Asteroit, memelilere ağır kayıplar verdirmişti…
…ancak küçük olanlardan bazıları
deliklere saklanıp hayatta kalabilmişti.
Dinozorlardan kurtulunca
nihayet gölgelerden
ortaya çıkabildiler.
Ataları gibi koatiler de
zengin yağmur ormanlarında gelişmelerine yardımcı olan
birçok adaptasyona sahip.
Son derece sosyaller, güvenliği kalabalık gezerek sağlıyorlar.
Annenin esnek burnu
ölü örtünün altındaki besinlerin kokusunu alabilir.
Bu, milyonlarca yıl
karanlıkta yiyecek arayarak gelişmiş bir süper duyu.
Tüm memeliler gibi koatiler de sıcakkanlı.
Bu yüzden her zaman aktif olabiliyorlar.
Yani bu yavruların bolca enerjiye ihtiyacı var.
Neyse ki memeliler olağanüstü bir çözüm geliştirdiler.
Süt.
Yiyecek kıtlığı olsa bile yavrularını istedikleri zaman besleyebiliyorlar.
Ama ilk memelilerin tek gizli silahı süt değildi.
Beyin güçleri de vardı.
Bu, bugün de bir o kadar önemli.
Kosta Rika ormanlarında
bu kapuçin maymunu bir bilmeceyi çözmeye çalışıyor.
Kapalı bir istiridyenin etini nasıl çıkaracağını.
Maymun kabuğu kıracak kadar güçlü değil…
…ama tekrar tekrar vurursa istiridyenin aşınıp…
…sonunda açılacağını keşfetti.
Bunu öğrenmek büyük bir beyin ve koordinasyon gerektiriyor.
Bu eşsiz zekâ, primat atalarının
50 milyon yıl önce ormanda hayatta kalmasını sağladı.
Zeki hayvanlar genelde meraklı olur…
…ve bu çok büyük kazançlar sağlayabilir.
Bu dişi nerede su bulabileceğini
öğrenmiş
ve aklına yazmış.
Ama ulaşılamaz derinlikte.
Neyse ki yaratıcı bir çözümü var.
Kuyruğunu süngere çeviriyor.
Ama yaşadıkları zorluklar yiyecek ve su bulmakla sınırlı değil.
Bazı meyveleri yemek için değil…
…vücutlarına sürmek için topluyorlar.
Bu meyve sitronella içeriyor.
Bu, sivrisineklerin dayanamadığı bir yağ.
Böylece maymunlar kendi böcek kovucularını keşfettiler.
Sinir bozucu böceklerden kurtulan
zeki kapuçinler sonunda rahata eriyor.
Ama tam ataları gelişmeye başlarken
yaşadıkları sıcak ve nemli koşullar değişmeye başladı.
34 MİLYON YIL ÖNCE
Antarktika kıtası Güney Amerika'dan ayrılmaya başladı.
Bu, küresel soğumaya yardımcı olan…
…yeni okyanus akıntılarına alan yarattı.
İklim yeni ve daha soğuk bir duruma geçiyordu.
Ama bu sadece başlangıçtı.
Antarktika soğuyup ayrıldıkça
büyük kıta donup
gezegendeki tatlı suyun büyük kısmını hapsetti.
Daha kuzeydeki dünya
kurudukça daha sert, yaşaması daha zor bir yer hâline geldi.
Yiyecekler daha çok dağıldı ve bulunması zorlaştı.
Dünya değiştikçe
memeliler de değişti.
Bazıları devasa boyuta geldi.
Erkek bir Megacerops.
İki buçuk metre boyunda, dört metre uzunluğunda…
…ve üç ton ağırlığında.
Devasa cüssesi uzun mesafeler katedip yiyecek aramasını…
…ve kıtlık dönemleri için yiyecek depolamasını sağlıyor.
Memeliler artık
uzun süredir ortalıkta olmayan dinozorlara rakip olacak kadar büyüktü.
Ama büyük olmanın başka olası sonuçları da var.
Özellikle eş bulmak söz konusu olduğunda.
Bu dişi, ilkinden çok daha büyük bir erkek tarafından
sıkı şekilde korunuyor.
Meydan okunursa
rakibini ciddi şekilde yaralayabilir.
Ama küçük erkek şanslı olabilir.
Başka bir dişi.
Yalnız görünüyor.
Beklediği fırsat geldi.
Bir rakibi var.
Bu sefer eşit şartlardalar.
Bu memelilerde
büyüklük önemli.
Ama en güçlü Megacerops'lar bile
gezegenin bir sonraki büyük zorluğunun üstesinden gelemedi.
Antarktika'nın oluşumu küresel iklim kaosu yaratıyordu.
Okyanus akıntıları değişip
gezegen kurudukça…
…barut fıçısına döndü.
Kontrol edilemeyen yangınlar toprağı tahrip edip…
…bambaşka bir şeyin yolunu açtı.
Memelileri hiç olmadığı kadar zorlayacak bir şeyin.
Duman dağılırken
daha önce
sadece kıyıda köşede hayatta kalan bir yaşam formu küllerinden doğdu.
Çimen.
Büyük kuruma sırasında kök salan çimen…
…o kadar hızlı yayılıyordu ki
kısa sürede toprağın beşte birini kaplayacaktı.
Ama uçsuz bucaksız ovalar memeliler için cennet değildi.
Çoğu, otları sindiremiyordu
ve kısa sürede soyları tükendi.
20 milyon yıl sonra bugün
günümüzün otlayan memelileri hâlâ bu yeşil istilacıyla silahlanma yarışında.
Birçok yenilikçi adaptasyon geliştirdiler.
Çimenlerdeki silisin
kendilerini aşındırmasını önlemek üzere güçlendirilmiş özel dişler…
…ve hepsini sindirmek için kocaman karınlar.
Yavruları, gelişimini tamamlamış olarak doğar.
Doğumdan sonra saatler içinde yürüyebilir…
…ve sürülerinin peşinde taze filiz arayabilirler.
Memeliler çimenli ovaları tamamen fethetti.
Çok sayıda olmaları bu olağanüstü başarının en bariz işareti.
Ama bazı memeliler otla beslenecek şekilde evrimleşti,
bazıları da otçullarla beslenecek şekilde.
Avcılar.
Sürünün, çitaların müthiş hızına karşı kendine has bir savunması var.
Çok göz olunca tehlikeyi erken fark ediyorlar.
Koşarak gövdeleriyle yavruları kamufle ediyorlar.
Ama büyük kedinin…
…zeki memeli beyniyle kurduğu bir planı var.
Sürüyü paniğe sevk edip dağıtmak
ve yalnız bir buzağıyı hedef almak.
Tek yavrusunu korumak için gözü dönen dişi antilop karşı koyuyor.
Kovalamaca bitecek gibi durmuyor.
Çita çok geride kaldı…
…ama buzağı da yoruldu.
Yavru dönünce
artık canını kurtarmak için kaçması gereken avcı.
Buzağı bir kez daha güvende…
…ama çita geri dönecek…
…ve otlak memelileri arasındaki savaş
milyonlarca yıldır olduğu gibi devam edecek.
2 MİLYON YIL ÖNCE
Tarih öncesi Güney Amerika'da
otlaklar aynı savaşa ev sahipliği yaptı.
Ama çok farklı hayvanlarla.
Bu dev armadillo da…
…bir memeli.
Ancak bir araba büyüklüğünde.
Doedicurus hızlı olmayabilir
ama hızdaki eksikliğini
zırh ve ölümcül kuyruğuyla kapatıyor.
Bunlar onu ve yavrularını
tüm olası yırtıcılardan koruyan adaptasyonlar.
Bir kılıç dişli kaplan.
Ama daha yavru.
Hançer gibi dişleriyle bile…
…ciddi bir tehdit değil.
Bu erkek, Doedicurus'u hiç bu kadar yakından görmemiş
ve savunmaları merak uyandırıcı.
Merakına yenik düşüyor.
Her açıdan inceliyor.
Yavru Doedicurus için tek seçenek kıpırdamadan durmak.
Dev armadilloların zırhı çok sağlam.
Bunu biliyorlar.
Ama bariz bir fırsat var.
Yavru Doedicurus çok daha küçük.
Onu ele geçirebilirse…
…devirebilir.
Ama etrafta yetişkinler varken olmaz.
Bir çıkmaz daha.
Memeliler arasındaki savaşlar evrimlerine hep yön vermiştir
ve bu savaşlar sadece otlaklarda olmaz.
50 milyon yıl önce
şimdiki Hindistan ve Asya arasında destansı boyutta bir çarpışma oldu.
Çarpışma, karayı gökyüzüne doğru itti
ve yüce Himalayalar oluştu.
Bugün 2.500 kilometre uzunluğunda, yaklaşık dokuz kilometre yüksekliğindeler
ve hâlâ büyüyorlar.
Dondurucu sıcaklıkları ve seyrek havasıyla
bu dağlar çoğu hayvan için yaşamaya elverişsiz.
Ama hepsi için değil.
Güneş görmeyen bir vadide…
…bir erkek kar leoparı…
…ve düşüp ölmüş bir dağ keçisi.
Leopar çok yaşlı,
zorlu dağ hayatı yüzünden harap ve bitap düşmüş.
Bu irtifalarda memeliler ısınmak için düzenli olarak beslenmeli.
Ama Himalayalar en büyük avlanma mücadelesini sunuyor.
Vadinin yukarısında bir dişi…
…ve yavruları.
Babaları erkek.
Üçü de
inanılmaz bir kamuflaja sahip.
Kar leoparlarının kalın kürkleri,
büyük pençeleri,
uzun kuyrukları var.
Bunlar Dünya'daki en soğuk,
en sarp yuva için mükemmel adaptasyonlar.
Tehlikeli kayalıklardan uzakta…
…anne bir av dersi vermeye başlıyor.
Yavrularını eğitmek ve onlara bakmak
memelilerin önemli bir özelliği.
Bu yavrular neredeyse iki yıl annelerinin yanında kalıp…
…yaşamın sınırında hayatta kalmak için gereken becerileri öğrenecekler.
Bu irtifalarda her fırsat değerlendirilmeli.
Yaşlı erkek, bir sürüyü takip ediyor.
Bu dikey dünyada avına üstünlük sağlayıp…
…pusu kuracak kadar…
…yaklaşmalı.
Bu sefer
ölüm ikisini de aldı.
Ama leoparın mirası yaşamaya devam ediyor.
Birkaç ay içinde
yavruları dünyanın tepesinde hayatta kalmak için…
…ihtiyaç duydukları tüm becerileri öğrenmiş olarak
annelerinden ayrılıp yalnız avlanmaya başlayacaklar.
Karayı fethetmiş olsalar da
memeliler bununla kalmadı.
Biri gelişip bambaşka bir yöne gitti.
50 milyon yıl önce yarasalar yepyeni bir diyarın kapılarını açtılar.
Uçarak.
Uçmak, hayvanların yiyecek aramasını…
…ve milyonlarca sayıda toplanmasını sağlıyor.
Bugün tüm memeli türlerinin beşte biri yarasa.
Ama yarasalar gökyüzüne çıkan ilk hayvanlar değildiler.
Geceyi yiyecek arayarak geçiren bu büyük yarasalar
tüneklerine dönmek için bir yarış içinde.
Çünkü gün ışığı tehlikeyi de beraberinde getiriyor.
Kuşlar.
Uçmayı memelilerden çok önce geliştirdiler.
Yarasalardan hızlı ve güçlü olan kartallar…
…ölümcül pençelere sahip.
Ama akşam karanlığı çökerken…
…gökyüzü bir kez daha yarasalara ait.
Havalanan milyonlarcası
kalabalığın ve yaklaşan karanlığın
güvenlik sağlayacağını biliyor.
Yarasalar ilk kez havaya uçarken
diğer memeliler de dalgaların altındaki yiyecek bolluğunun…
47 MİLYON YIL ÖNCE
…cazibesine kapılmış,
denize doğru ilerliyordu.
Memelilerin okyanuslara yolculuğu aşamalı bir yolculuktu.
Bunlar Maiacetus,
balinaların iki buçuk metrelik ataları.
Ama balinaların aksine
zamanlarının çoğunu karada tembellik ederek geçiriyorlar.
Sudaysa canlanıp…
…balık sürülerini kovalıyorlar.
Bu erkeğin buradaki zamanı nefesini tutabilme süresiyle sınırlı.
İki dünya arasında kalmış gibi görünüyor,
özellikle de tehlikeyle karşılaşınca.
Memelinin tek savunması zekâsı…
…ama burada sonsuza dek kalamaz.
Otodus.
Büyük beyaz köpek balığının iki katı kadar.
Hassas duyularıyla onun tam yerini saptayabilir
ve harekete geçmek için acelesi yok.
Maiacetus'un havası tükeniyor.
Açık denizde kaçacak yer yok.
Çıkıntı, sığınak oluyor.
Ama zaman daralıyor.
Oluk, siper oluyor.
Güvende
ve bir kez daha nefes alabiliyor.
Memelilerin dünya okyanuslarının efendisi olmak için uzun bir yolu vardı…
…ama bu artık an meselesiydi.
Gezegen soğumaya devam ettikçe
bir yaşam patlamasını besledi.
Bu da günümün devlerinin evrimleşmesini sağladı.
Memeliler bir zamanlar küçücük kara hayvanlarıyken…
…dinozorlardan daha büyük hâle geldiler.
Her dev nefeste
oksijeni Maiacetus'tan çok daha etkili bir şekilde kullanıyorlar.
Sıcakkanlı olduklarından
kasları her zaman maksimum performans sağlayacak ısıda.
Bu sayede balinalar sürekli enerji patlaması üretiyor.
Eş için rekabet edeceklerinde
kambur erkekler yalnız bir dişiyi takip ederken…
…bu yetenekten faydalanıyor.
Bu, hızdan çok daha fazlası.
Dişi, gücünü ve dayanıklılığını değerlendirebilsin diye
erkek dişiye olabildiğince yakın duruyor.
Kabarcık akıntısı
rakiplerin gözünü korkutuyor.
Erkekler birbirine çarpıyor.
Bazıları geride kalıp savaşmaya devam ediyor.
Ana grup kovalamayı sürdürüyor.
Dişiyi yakın takipteler.
Sonra aniden
dişi duruyor.
Suda asılı durarak…
…yarışı sonlandırıyor.
Kararını verdi.
Bir erkeğin yaklaşmasına…
…izin verdi.
Memeliler kara, hava ve deniz olmak üzere…
…Dünya'daki her habitatı fethetti.
Asteroit çarpması, memelilerin sıradan birer mazlum olmaktan çıkıp…
…küresel bir güç olmasını sağlamıştı.
Gezegenimizde yaşam tarihinde şansın rolü budur.
Ama memeli hikâyesinde anlatılacak bir bölüm daha var.
İki buçuk milyon yıl önce
memeliler yeni bir zorlukla karşı karşıya kaldı.
Gezegendeki yavaş soğuma şiddetlendi.
Buzul Çağı'nın başlangıcı.
Donmuş topraklardan yeni bir güç gelecekti.
Daha önce hiç olmadığı kadar zekâ ve adaptasyon yeteneğine sahip bir memeli.
Dünyanın gördüğü en tehlikeli hayvan.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu