Trong bốn tỷ năm của sự sống trên hành tinh xanh,
vô số loài đã trỗi dậy…
rồi ngã xuống.
Nhưng một triều đại đáng chú ý đã có tác động lớn hơn mọi triều đại khác.
Động vật có vú.
Đây là câu chuyện về hành trình lịch sử của chúng…
để trở thành những kẻ thống trị thế giới.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 7
KẾ THỪA TRÁI ĐẤT
Ẩn mình trong những khu rừng Kỷ Jura cổ đại…
động vật có vú có xuất thân khiêm nhường…
bị triều đại hùng mạnh nhất từng sống cai trị…
khủng long.
Chúng thống trị toàn diện đến nỗi…
những động vật có vú đời đầu bị buộc phải sống trong bóng tối.
Đa phần, chúng nhỏ bé, chỉ bám trên cây…
tránh xa những gã khổng lồ.
Chúng thành loài sống về đêm,
phát triển một loạt giác quan tăng cường hỗ trợ chúng trong bóng tối.
Bị khủng long cai trị,
chúng bị giới hạn về khả năng vươn lên.
Nhưng dần dà, mọi thứ đã thay đổi.
Sự kiện vào loại tàn bạo nhất trong lịch sử hành tinh này
báo trước một kỷ nguyên mới.
Bất chấp sự tàn phá,
hành tinh đã hồi phục.
Sau vài triệu năm,
các khu rừng đã mọc lại và bao phủ phần lớn đất đai.
Khí hậu trở nên nóng và ẩm ướt…
điều kiện hoàn hảo cho sự sống sinh sôi.
Một thế giới đã sẵn sàng cho một làn sóng tiến hóa mới.
Tiểu hành tinh đã gây tổn thất nghiêm trọng cho động vật có vú…
thế nhưng một số loài nhỏ hơn,
trốn được trong hang lỗ, đã sống sót.
Không còn khủng long,
rốt cuộc chúng cũng có thể rời khỏi bóng tối
và đi ra ngoài.
Giống như tổ tiên của chúng, gấu trúc Mỹ sở hữu nhiều khả năng thích nghi
giúp chúng phát triển mạnh ở rừng nhiệt đới trù phú.
Sống cực kỳ tập thể, chúng tìm kiếm sự an toàn nhờ số lượng.
Cái mũi linh hoạt của con mẹ ngửi được mùi thức ăn ẩn dưới lớp lá,
một giác quan siêu phàm đã được mài giũa qua hàng triệu năm kiếm ăn trong bóng tối.
Giống như mọi loài động vật có vú, gấu trúc Mỹ là loài máu nóng
nên có thể hoạt động mọi lúc.
Tức là lũ trẻ này cần nhiều năng lượng.
May thay, động vật có vú đã tìm ra một giải pháp phi thường…
sữa.
Chúng có thể cho con ăn bất cứ khi nào muốn,
kể cả khi thức ăn khan hiếm.
Nhưng sữa không phải vũ khí bí mật duy nhất của động vật có vú đời đầu.
Chúng còn có sức mạnh trí óc.
Và thứ đó ngày nay vẫn rất quan trọng.
Trong những khu rừng ở Costa Rica,
con khỉ mũ này đang cố giải một câu đố…
làm sao để lấy được thịt trong một con ngao khép miệng.
Con khỉ này không đủ khỏe để đập vỡ vỏ…
nhưng nó đã phát hiện ra là việc đập liên tục sẽ làm con ngao mệt…
đến khi rốt cuộc nó chịu mở miệng.
Rút ra được bài học này cần tới một bộ óc lớn…
và khả năng phối hợp.
Trí tuệ độc đáo này đã giúp tổ tiên linh trưởng của chúng
sống sót trong rừng 50 triệu năm trước.
Động vật thông minh có xu hướng tò mò…
và điều đó có thể cực kỳ có lợi.
Con cái này đã biết
và đã nhớ được
nơi nó có thể tìm thấy nước.
Nhưng sâu quá, không với tới.
May thay, nó có một giải pháp đầy cảm hứng.
Nó biến đuôi nó thành miếng bọt biển.
Nhưng không phải thử thách nào cũng liên quan đến tìm đồ ăn thức uống.
Một số loại trái cây được thu thập không phải để ăn…
mà để thoa lên người chúng.
Loại quả này chứa dầu sả,
một loại dầu muỗi không chịu nổi.
Lũ khỉ đã khám phá ra loại thuốc đuổi côn trùng của riêng chúng.
Không bị côn trùng cắn phiền phức,
bầy khỉ mũ thông minh rốt cuộc cũng có thể xả hơi.
Nhưng khi tổ tiên chúng vừa bắt đầu đạt được tiến bộ
thì điều kiện ấm áp, ẩm ướt giúp chúng phát triển bắt đầu thay đổi.
34 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Vùng đất Nam Cực bắt đầu tách khỏi Nam Mỹ…
tạo ra không gian cho các dòng hải lưu mới…
giúp thúc đẩy sự mát dần toàn cầu.
Khí hậu chuyển sang trạng thái mới lạnh hơn.
Nhưng đó mới là khởi đầu.
Khi Nam Cực trở nên lạnh hơn và cô lập hơn,
lục địa khổng lồ này đóng băng,
phong tỏa phần lớn nước ngọt của hành tinh.
Khi thế giới về phía Bắc ngày một khô hạn,
nó biến thành một nơi khắc nghiệt hơn, khó sống hơn.
Thức ăn trở nên dàn trải hơn,
khó kiếm hơn.
Và khi Trái Đất thay đổi,
động vật có vú cũng vậy.
Một số loài trở nên to lớn.
Một con Megacerops đực.
Cao hai mét rưỡi,
dài bốn mét…
và nặng ba tấn.
Kích thước khổng lồ của nó cho phép nó di chuyển quãng đường dài để tìm thức ăn…
và đảm bảo nó có lượng dự trữ để sống qua thời điểm đói kém hơn.
Động vật có vú giờ đã đủ lớn để cạnh tranh với loài khủng long đã biến mất từ lâu.
Nhưng sự to lớn còn có những ẩn ý khác…
nhất là khi
cần tìm bạn tình.
Con cái này đã được bảo vệ chặt chẽ bởi một con đực
lớn hơn hẳn con đầu tiên.
Nếu bị thách thức,
nó có thể làm đối thủ bị thương nặng.
Nhưng con đực nhỏ hơn
có thể đang gặp may.
Một con cái khác,
và nó có vẻ đang đơn độc.
Đây là cơ hội nó đang chờ đợi.
Nó có một đối thủ.
Lần này, chúng ngang tài ngang sức.
Với các động vật có vú này,
kích thước rất quan trọng.
Nhưng đến những con Megacerops mạnh nhất
cũng không vượt qua được thử thách lớn tiếp theo của hành tinh.
Quá trình hình thành Nam Cực đã gây ra hỗn loạn khí hậu toàn cầu.
Khi các dòng hải lưu dịch chuyển
và hành tinh khô hạn…
nó biến thành một cái hộp mồi lửa.
Cháy rừng tàn phá đất liền…
dọn đường cho một thứ hoàn toàn khác…
một thứ sẽ thử thách động vật có vú hơn bao giờ hết.
Khi lớp khói tan đi,
trỗi dậy từ đống tro tàn
là một dạng sống trước đây chỉ tồn tại bên lề…
cỏ.
Bắt rễ vào thời kỳ khô hạn đỉnh điểm…
nó lan nhanh đến nỗi
sớm bao phủ một phần năm diện tích đất liền.
Nhưng những đồng bằng vô tận không phải thiên đường cho động vật có vú.
Nhiều loài không tiêu hóa được cỏ
và mau chóng bị tuyệt chủng.
Hai mươi triệu năm sau
và những động vật có vú ăn cỏ ngày nay vẫn kẹt trong cuộc chạy đua vũ trang
với kẻ xâm lược xanh này.
Chúng đã phát triển nên một loạt những điểm thích nghi mang tính bước ngoặt…
hàm răng chuyên dụng,
được tăng cường để ngăn silica trong cỏ
làm chúng bị mỏi…
cùng những cái bụng to đùng để tiêu hóa hết.
Con non của chúng chào đời đã hoàn chỉnh…
sinh ra vài tiếng đã đi bộ được…
để đi theo đàn tìm những bãi cỏ tươi.
Động vật có vú đã thực sự chinh phục được những đồng bằng cỏ…
số lượng khổng lồ của chúng là dấu hiệu rõ ràng nhất của thành công đặc biệt này.
Mà giống cách vài loài động vật có vú tiến hóa để ăn cỏ,
những loài khác cũng đã tiến hóa để ăn thú ăn cỏ.
Những thợ săn.
Đàn này có phòng tuyến riêng trước tốc độ chóng mặt của báo đốm.
Nhiều con mắt
nhận ra mối nguy hiểm từ sớm.
Những hình thể đang chạy trốn tạo ra sự rối mắt để con non trà trộn vào.
Mà con mèo lớn này có một kế hoạch…
hình thành nhờ bộ óc động vật có vú thông minh của nó…
làm cả đàn hoảng loạn, tách chúng ra,
rồi nhằm vào con non đơn độc.
Tuyệt vọng bảo vệ con non duy nhất,
con linh dương đầu bò cái phản đòn.
Cuộc rượt đuổi còn lâu mới kết thúc.
Con báo đốm đã tụt lại rất xa…
nhưng con non nọ cũng đã thấm mệt.
Khi con non nọ bẻ hướng,
đến lượt gã thợ săn giờ phải chạy thục mạng.
Con non đã lại bình an…
nhưng con báo đốm sẽ còn quay lại…
và cuộc chiến giữa các loài động vật có vú đồng cỏ sẽ tiếp diễn
như vẫn vậy đã hàng triệu năm qua.
2 TRIỆU NĂM TRƯỚC
Ở Nam Mỹ thời tiền sử,
vùng đồng cỏ là nơi diễn ra cùng trận chiến đó…
nhưng giữa các loài động vật rất khác.
Con tatu khổng lồ này…
cũng là một loài động vật có vú…
có điều nó to bằng cả một chiếc ô tô.
Doedicurus có thể không nhanh,
nhưng bù lại việc thiếu tốc độ
là lớp giáp cùng cái đuôi chết chóc của chúng…
những điểm thích nghi bảo vệ chúng và con chúng
trước mọi kẻ săn mồi tiềm năng.
Một con hổ răng kiếm…
nhưng mới là con non.
Nó chưa phải mối họa nghiêm trọng…
dù có hàm răng giống dao găm.
Nó chưa bao giờ thấy một con Doedicurus ở gần,
và cách phòng thủ của chúng làm nó tò mò.
Sự tò mò của nó đã lấn át lý trí.
Nó khám phá mọi góc độ.
Với con Doedicurus non, lựa chọn duy nhất là nằm im.
Lớp giáp của bầy tatu khổng lồ là không thể xuyên thủng nổi…
và chúng biết vậy.
Nhưng có một cơ hội rõ ràng.
Con Doedicurus non này nhỏ hơn hẳn.
Nó mà bám được vào con Doedicurus…
là có thể lật ngửa được con Doedicurus.
Nhưng với các con trưởng thành xung quanh thì không.
Lại lâm vào bế tắc.
Những trận chiến giữa động vật có vú luôn thúc đẩy sự tiến hóa,
và chúng không chỉ diễn ra ở vùng đồng cỏ.
Năm mươi triệu năm trước,
những nơi giờ là Ấn Độ và châu Á đã đụng nhau với quy mô rất lớn.
Vụ va chạm đã khiến đất trồi lên trời,
tạo nên dãy Himalaya cao chót vót.
Ngày nay, chúng trải dài 2.500 cây số,
cao gần chín cây số,
và vẫn đang cao lên nữa.
Với nhiệt độ băng giá và không khí loãng,
những ngọn núi này không thể ở được với hầu hết các loài động vật…
mà không phải tất cả.
Sâu trong một thung lũng không có ánh nắng…
là một con báo tuyết đực…
và một con dê núi Alps đã chết vì rơi từ trên cao xuống.
Con báo này rất già rồi,
đã mệt mỏi và xác xơ bởi cuộc sống khắc nghiệt trên núi.
Ở độ cao này, động vật có vú phải ăn thường xuyên để giữ ấm.
Nhưng dãy Himalaya là thử thách săn mồi cam go nhất.
Phía trên cao thung lũng là một con cái…
cùng các con nó,
con của con đực nọ.
Chúng có ba con cả thảy,
cả ba được ngụy trang tuyệt đối.
Báo tuyết có bộ lông dày,
bàn chân to
và cái đuôi dài…
những điểm thích nghi hoàn hảo tại "vườn trẻ" lạnh nhất,
dốc nhất Trái Đất.
Tránh xa các vách đá nguy hiểm…
con mẹ khởi động một buổi học săn.
Dạy dỗ và chăm sóc con non
là một đặc điểm mấu chốt của động vật có vú.
Những con báo con này sẽ ở với mẹ chúng trong gần hai năm…
học những kỹ năng cần thiết để tồn tại bên bờ vực của sự sống.
Ở độ cao này, phải chớp lấy mọi cơ hội.
Con đực già đang lần theo một đàn thú.
Ở thế giới thẳng đứng này, nó phải leo lên trên đầu con mồi của nó…
và đủ gần…
để phục kích.
Lần này,
tử thần đã đoạt mạng cả hai.
Nhưng di sản của con báo này vẫn tồn tại.
Vài tháng nữa thôi,
đàn con của nó sẽ rời mẹ để bắt đầu tự đi săn một mình…
bởi đã học được mọi kỹ năng cần thiết
để sống sót trên nóc nhà của thế giới.
Dù chúng đã chinh phục được đất liền,
động vật có vú chưa dừng lại ở đó.
Một loài đã rẽ nhánh và đi theo hướng khác hẳn.
Năm mươi triệu năm trước, dơi đã khai mở một lãnh địa hoàn toàn mới…
bằng việc bay.
Bay cho phép động vật đi xa hơn hẳn để tìm thức ăn…
và tụ tập với số lượng hàng triệu con.
Ngày nay, cứ năm loài động vật có vú thì có một loài là dơi.
Nhưng dơi không phải những con vật đầu tiên bay lên trời.
Sau khi kiếm ăn cả đêm,
những con dơi quả này đang chạy đua để trở về tổ…
bởi ánh sáng ban ngày gắn liền với nguy hiểm.
Chim.
Chúng đã tiến hóa để bay được trước động vật có vú từ lâu.
Nhanh hơn và khỏe hơn dơi…
đại bàng được trang bị móng vuốt chết chóc.
Mà khi hoàng hôn buông xuống…
bầu trời lại thuộc về dơi.
Hàng triệu con bay lên,
biết rằng sự an toàn nằm ở số lượng
và bóng đêm sắp tới.
Cùng lúc loài dơi lần đầu tiên bay lên không trung,
các động vật có vú khác cũng di chuyển xuống biển…
47 TRIỆU NĂM TRƯỚC
…bị nguồn thức ăn dồi dào ẩn dưới những con sóng thu hút.
Hành trình xuống đại dương của động vật có vú diễn ra từ từ.
Đây là Maiacetus,
những tổ tiên dài hai mét rưỡi của cá voi.
Nhưng không như cá voi, chúng vẫn dành phần lớn thời gian nằm ườn trên cạn.
Xuống nước, chúng mới choàng tỉnh…
đuổi theo những đàn cá.
Thời gian nó ở dưới này bị giới hạn bởi thời gian nó nín thở được.
Nó dường như mắc kẹt giữa hai thế giới,
nhất là khi đối diện với hiểm nguy.
Trí tuệ của loài động vật có vú này là chiêu tự vệ duy nhất của nó…
nhưng nó không ở dưới này mãi được.
Otodus.
Dài gấp đôi cá mập trắng lớn.
Với giác quan đã tinh chỉnh, nó xác định được chính xác vị trí của con Maiacetus,
nên không hề vội vã ra tay.
Con Maiacetus sắp hết dưỡng khí.
Ở vùng nước mở, sẽ không có cửa thoát.
Một tảng đá nhô ra cho nó chỗ trú.
Nhưng thời gian không còn nhiều.
Một khe nước cho nó chỗ ẩn nấp.
Đã an toàn
và lại có thể thở.
Động vật có vú còn một chặng đường dài để làm chủ các đại dương trên thế giới…
nhưng vấn đề chỉ là thời gian mà thôi.
Khi hành tinh tiếp tục mát dần,
nó tạo ra một cuộc bùng nổ sự sống…
cho phép những gã khổng lồ ngày nay tiến hóa.
Loài động vật có vú này đã từ những con vật nhỏ trên cạn…
trở nên to lớn hơn cả khủng long.
Với mỗi hơi thở khổng lồ,
chúng dùng oxy hiệu quả hơn nhiều so với Maiacetus.
Và là loài máu nóng,
cơ bắp của chúng luôn ở nhiệt độ để đạt hiệu suất tối đa…
cho phép cá voi tạo ra những luồng năng lượng liên tục.
Khi tranh giành bạn tình,
cá voi lưng gù đực khai thác tối đa khả năng này…
để theo đuổi một con cái duy nhất.
Tốc độ chỉ là một phần rất nhỏ.
Các con đực sẽ ở gần con cái nhất có thể
để nó đánh giá được sức mạnh và sức bền của chúng.
Những luồng bong bóng
khiến các đối thủ e dè.
Các con đực tông vào nhau.
Có những con tụt lại,
vẫn chiến đấu.
Nhóm chính tiếp tục rượt đuổi…
bám sát con cái.
Rồi đột nhiên,
con cái dừng lại.
Lơ lửng dưới nước…
nó hủy cuộc đua.
Nó đã quyết định xong…
và cho phép một con đực…
tới gần.
Động vật có vú đã chinh phục mọi môi trường sống trên Trái Đất…
trên cạn, trên không và dưới biển.
Vụ tiểu hành tinh va chạm đã cho phép động vật có vú
từ những kẻ chiếu dưới hèn yếu…
trở thành một cường quốc toàn cầu.
Đó là vai trò của sự may rủi trong lịch sử sự sống trên hành tinh xanh.
Nhưng vẫn còn một chương nữa cần kể trong câu chuyện về động vật có vú.
Cách đây 2,5 triệu năm,
động vật có vú đã phải đối mặt với một thử thách mới.
Quá trình mát dần từ từ của hành tinh đã bị đẩy nhanh.
Bắt đầu kỷ băng hà.
Từ những vùng đất hoang băng giá sẽ xuất hiện một thế lực mới…
một động vật có vú được trang bị trí tuệ và khả năng thích nghi cao nhất trước nay…
loài động vật nguy hiểm nhất mà thế giới từng biết đến.
Biên dịch: Christine Tran