Το 90% της ιστορίας του πλανήτη μας
έκανε πολλή ζέστη για να σχηματιστεί πάγος.
Έτσι, όταν ήρθε η εποχή των παγετώνων πριν από δυόμισι εκατομμύρια χρόνια,
ο αντίκτυπός της ήταν τεράστιος.
Αυτή είναι η ιστορία ενός μεγάλου παγετού
και της ανόδου μιας δυναστείας
που θα έφερνε τη ζωή στο χείλος του αφανισμού.
Η ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΜΑΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8
Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΠΑΓΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΦΩΤΙΑΣ
ΣΗΜΕΡΑ
Το Γέλοουστοουν είναι ένα από τα πιο κρύα μέρη στην Αμερική.
Τον χειμώνα, οι συνθήκες είναι ακόμη σχεδόν ίδιες
όπως την εποχή των παγετώνων.
Η θερμοκρασία μπορεί να πέσει στους μείον 50 βαθμούς.
Μόνο όσοι είναι φτιαγμένοι για το κρύο μπορούν να επιβιώσουν.
Το πυκνό τρίχωμα του βίσονα παρέχει τόσο καλή μόνωση,
που χρειάζεται λίγη ενέργεια για να ζεσταθει.
Ευτυχώς,
γιατί είναι δύσκολο να βρεις χορτάρι κάτω από το χιόνι.
Δεν πεινούν μόνο οι βίσονες όμως εδώ.
Και οι λύκοι μπορούν να αντέξουν τους πιο κρύους χειμώνες…
και κυνηγούν βίσονες στην Αμερική πάνω από 100.000 χρόνια.
Για να χωρίσει το κοπάδι,
η αγέλη πρέπει να τους κάνει να κινηθούν.
Ο πανικός δίνει στους λύκους τον έλεγχο.
Το κοπάδι πρέπει να μείνει ενωμένο.
Ένα στραβοπάτημα μπορεί να αποβεί μοιραίο.
Δεν μπορούν να τρέχουν για πάντα όμως, ειδικά στο βαθύ χιόνι.
Η μόνη τους ελπίδα είναι να στραφούν και να αντιμετωπίσουν τους διώκτες τους.
Μόνο τότε υποχωρεί επιτέλους η αγέλη.
Όπου κι αν πάνε όμως,
οι λύκοι θα ακολουθήσουν.
Αιώνιοι εχθροί που παλεύουν επί χιλιετίες.
Ωστόσο, αυτοί οι αρχαίοι αντίπαλοι είναι τυχεροί…
γιατί πλησιάζει το τέλος του χειμώνα
και ο ερχομός της άνοιξης.
Υπήρξε όμως μια εποχή
όπου ο χειμώνας φαινόταν ατελείωτος.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 2,5 ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΑ ΧΡΟΝΙΑ
Πριν από δυόμισι εκατομμύρια χρόνια,
αλλαγές στην τροχιά της Γης,
τα θαλάσσια ρεύματα και τα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα,
οδήγησαν στην απότομη ψύξη του πλανήτη.
Η μεγάλη εποχή των παγετώνων είχε αρχίσει…
και ξεκίνησε με κάτι μικροσκοπικό.
Από μόνη της,
μια χιονονιφάδα είναι ένα εύθραυστο παγωμένο θαύμα.
Κάθε χιονονιφάδα είναι μοναδική.
Μαζί όμως, οι χιονονιφάδες άλλαξαν τον κόσμο.
Χωρίς ζεστά καλοκαίρια για να λιώσουν,
χιόνι κάλυψε τα βόρεια της υφηλίου.
Και κατά τη διάρκεια χιλιάδες χρόνων, έγινε συμπαγές
και σχημάτισε μόνιμα παγοκαλύμματα πάχους πολλών χιλιομέτρων.
Εδώ, σ' αυτόν τον σιωπηλό κόσμο,
ο πάγος είχε αφανίσει τη ζωή.
Νότια όμως των παγοκαλυμμάτων,
δημιουργήθηκε ένας νέος κόσμος όπου η ζωή μπορούσε να ευημερήσει.
Περιβάλλοντας σχεδόν όλο το βόρειο ημισφαίριο,
η τούνδρα-στέπα έγινε ο πιο εκτεταμένος βιότοπος της Γης.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 20.000 ΧΡΟΝΙΑ
Τα θηλαστικά που προσαρμόστηκαν στο κρύο κυριαρχούσαν σε αυτόν τον παγωμένο τόπο…
συμπεριλαμβανομένων των μεγαλύτερων και πιο εμβληματικών όλων…
των μαμούθ.
Οι πρόγονοί τους
άφησαν την Αφρική εκατομμύρια χρόνια πριν
και εξελίχθηκαν σε αυτά τα εξαιρετικά εξειδικευμένα θηρία.
Μακρύ τρίχωμα, μικρότερα αυτιά και πιο κοντές ουρές
τα βοηθούσαν να διατηρούνται ζεστά στο κρύο.
Ακολουθούν ένα γέρικο θηλυκό, την αρχηγό,
που μεταλαμπαδεύει τις γνώσεις της από γενιά σε γενιά.
Γενιές που πρέπει να κρατήσει ασφαλείς.
Μεγαλύτερα από τα σημερινά λιοντάρια,
τα λιοντάρια των σπηλαίων μπορούν να πιάσουν μεγάλα θηράματα…
αλλά τα μικρότερα είναι πιο εύκολα.
Με ελάχιστη κάλυψη, ούτε καν προσπαθούν να κρυφτούν.
Αντ' αυτού, περιμένουν υπομονετικά
την κατάλληλη στιγμή.
Το μικρό πρέπει να μείνει κοντά στους προστάτες του.
Οι κυνηγοί όμως το έχουν στο στόχαστρο.
Τα μαμούθ σχηματίζουν ένα τείχος από χαυλιόδοντες.
Τα λιοντάρια όμως δεν πάνε πουθενά.
Η αρχηγός δεν το ανέχεται άλλο.
Ένας κυνηγός όμως εντοπίζει μια ευκαιρία.
Ο έφηβος δεν θα απομακρυνθεί ξανά από το κοπάδι.
Τώρα είναι σειρά των λιονταριών να αμυνθούν.
Η μητέρα του μικρού…
ξέρει ότι είναι χαμένη υπόθεση.
Η μόνη επιλογή είναι να υποχωρήσουν
και να προστατεύσουν τις γενιές που απομένουν.
Το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να συνεχίσουν τη μετανάστευσή τους
στην ψυχρή τούνδρα-στέπα.
Ενώ ο πάγος δεν κάλυψε ποτέ τον πλανήτη εντελώς,
ο αντίκτυπός του έγινε αισθητός σε όλη την υφήλιο…
μερικές φορές με τον πιο απρόσμενο τρόπο.
Καθώς μεγάλο μέρος του νερού της Γης είχε γίνει πάγος,
η στεριά έγινε ολοένα και πιο ξηρή.
Αυτή είναι η άλλη πλευρά της εποχής των παγετώνων.
Νότια της τούνδρας-στέπας,
οι έρημοι είχαν διπλασιαστεί σχεδόν σε έκταση,
καταβροχθίζοντας τα πάντα στο πέρασμά τους.
Μόνο ειδικοί στην έρημο,
που είχαν εξελιχθεί ώστε να αντέχουν τις ακραίες θερμοκρασίες,
μπορούσαν να επιβιώσουν σε αυτές τις συνθήκες.
Η ξήρανση όμως δεν σταμάτησε εκεί.
Ακόμα και πιο νότια, τα τροπικά βροχοδάση της Αφρικής,
σταθερά καταφύγια της ζωής για πάνω από 50 εκατομμύρια χρόνια,
εξαφανίστηκαν σχεδόν εντελώς…
και αντικαταστάθηκαν από ξηρά δάση και λιβάδια.
Ο αντίκτυπος στη ζωή ήταν τεράστιος,
ειδικά για μια ομάδα ζώων…
τα πρωτεύοντα.
Οι μπαμπουίνοι μοιράζονται το 94% του DNA τους μ' εμάς,
όπως κι ένα σημαντικό κομμάτι της ιστορίας μας…
την κάθοδο από τα δέντρα στο έδαφος του δάσους.
Εδώ κάτω, την εποχή των παγετώνων,
τα ξαδέρφια μας αντιμετώπισαν πολλές νέες προκλήσεις.
Η ζωή στο έδαφος είναι πιο επικίνδυνη.
Υπάρχουν μεγάλοι θηρευτές.
Ευτυχώς, τα πρωτεύοντα μπορεί να μην έχουν δύναμη ή όγκο,
αλλά έχουν ευφυΐα και μεγάλες οικογένειες.
Η εύρεση τροφής όμως για πολλά στόματα
είναι μια διαρκής πρόκληση.
Έτσι, όταν βρίσκουν τροφή,
αυτό τραβάει την προσοχή.
Κι όπου υπάρχουν πολύτιμοι πόροι…
η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη…
ειδικά με το ίδιο σου το είδος.
Μια αντίπαλη ομάδα που δεν της αρέσει να μοιράζεται.
Στο ξηρό δάσος,
αξίζει να παλεύεις για κάθε καρπό.
Και κάθε μάχη μετράει.
Η αντίπαλη ομάδα υποχωρεί,
αλλά θα επιστρέψει.
Για να ξεπεράσουν τις προκλήσεις ενός πιο αφιλόξενου κόσμου,
τα πρωτεύοντα βασίστηκαν στην κοινωνική νοημοσύνη τους.
Ένα χαρακτηριστικό που με τον καιρό
θα οδηγούσε στην παγκόσμια κυριαρχία ενός είδους πρωτευόντων.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 16.000 ΧΡΟΝΙΑ
Η συσσώρευση πάγου στον βορρά επηρέασε το κλίμα σε όλον τον πλανήτη.
Ωστόσο, ενώ η ζωή συνήθιζε τις πιο κρύες, πιο ξηρές συνθήκες,
όλα άλλαξαν.
Οι πάγοι άρχισαν να λιώνουν, καθώς η τροχιά της Γης άλλαξε πάλι
και η παγκόσμια θερμοκρασία άρχισε να αυξάνεται.
Αυτό που ξεκίνησε ως μια σειρά από ρυάκια από λιωμένο πάγο,
σύντομα μετατράπηκε σε χείμαρρο.
Στη Βόρεια Αμερική, τα νερά σχημάτισαν μια τεράστια παγετώδη λίμνη
βάθους 600 μέτρων και έκτασης 10.000 τ.χλμ.
Το μόνο πράγμα που εμπόδιζε το νερό να πλημμυρίσει τη γη προς τα δυτικά
ήταν ένα πανύψηλο τείχος πάγου.
Στην άλλη πλευρά, το τείχος είχε ύψος σχεδόν ένα χιλιόμετρο.
Ένα φαινομενικό αδιαπέραστο φράγμα…
αλλά όχι για πολύ.
Καθώς οι θερμοκρασίες συνέχιζαν να ανεβαίνουν και η λίμνη μεγάλωνε,
η πίεση από πίσω αυξήθηκε.
Σύντομα, το τείχος άρχισε να καταρρέει από μέσα προς τα έξω.
Ώσπου τελικά κατέρρευσε εντελώς.
Σε μια στιγμή, μια λίμνη μεγέθους όσο η Ιρλανδική Θάλασσα ξεχύνεται.
Τριάντα χιλιόμετρα νότια,
και το πρώτο σημάδι της επερχόμενης καταστροφής.
Σεισμικές δονήσεις.
Διαισθάνονται τον κίνδυνο…
αλλά δεν έχουν πού να κρυφτούν.
Πρώτα βλέπουν ένα τείχος σκόνης.
Με ύψος εκατό μέτρα,
είναι η εμπροσθοφυλακή ενός τεράστιου τσουνάμι.
Μέσα σε μόλις δέκα ώρες,
η μεγάλη πλημμύρα ανοίγει ένα μονοπάτι μήκους 800 χιλιομέτρων
διαμέσου της αμερικανικής ηπείρου ως τη θάλασσα.
Θαύματα της φύσης που κανονικά θα έπαιρναν χιλιετίες να σχηματιστούν
δημιουργούνται μέσα σε λίγες ώρες.
Αυτά τα θεάματα όμως δεν κρατούν πολύ.
Λίγες μέρες μετά,
απομένει μόνο
μια απόκοσμη σιωπή.
Τα ανεξίτηλα σημάδια της πλημμύρας σημαδεύουν ακόμη το αμερικανικό τοπίο.
Ωστόσο, από την αυγή της εποχής των παγετώνων,
έχουν υπάρξει πάνω από 50 κύκλοι συσσώρευσης και τήξης πάγου…
κι ο καθένας έχει προκαλέσει επικές πλημμύρες.
Μόλις καταλάγιασε το χάος της τελευταίας μεγάλης τήξης,
η ισορροπία επανήλθε σταδιακά σε όλη τη γη.
Άρχισε να βρέχει πιο συχνά…
επιτρέποντας στα δάση να ανακάμψουν.
Οι έρημοι συρρικνώθηκαν και πρασίνισαν,
καθώς το νερό άρχισε να ρέει ξανά.
Κι όπου ρέει νερό,
σύντομα ακολουθεί η ζωή.
Το δέλτα του Δούναβη στην Ευρώπη
είναι ένας από τους μεγαλύτερους υγροτόπους στον κόσμο.
Σχηματίστηκε μετά την τελευταία μεγάλη τήξη
και σύντομα φιλοξένησε μια τεράστια πληθώρα ζώων.
Με τόση αφθονία τροφής,
τα μουστακογλάρονα ταξιδεύουν χιλιάδες χιλιόμετρα
για να ζευγαρώσουν εδώ.
Είναι ιδανικό μέρος για να κάνουν οικογένεια…
αλλά είναι ένα μάταιο ταξίδι
αν ένα αρσενικό φτάσει πολύ αργά για να βρει ένα θηλυκό.
Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να παρακολουθεί την επιτυχία των άλλων.
Αφού έφυγε ο αντίπαλός του,
έχει μια ευκαιρία.
Η τροφή είναι εξαιρετικό δώρο…
αλλά το θηλυκό δεν εντυπωσιάζεται.
Παρόλα αυτά, δοκιμάζει την τύχη του…
αλλά μάταια.
Το άτυχο αρσενικό πρέπει να φάει μόνο του.
Μόνο όταν υπάρχει τόση αφθονία
μπορούν να είναι τόσο επιλεκτικά τα θηλυκά.
Το τέλος της εποχής των παγετώνων έφερε όχι μόνο μια εποχή αφθονίας,
αλλά και μια εποχή κλιματικής σταθερότητας.
Μια περίοδο γνωστή ως Ολόκαινο.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ 11.700 ΧΡΟΝΙΑ
Εκείνη την περίοδο,
επικρατούσαν ζεστές, υγρές συνθήκες
και η μέση θερμοκρασία κυμαινόταν λιγότερο από έναν βαθμό Κελσίου,
επιτρέποντας στη ζωή να ανθίσει σε κάθε γωνιά του κόσμου.
Κάθε είδος με μια αδιάλειπτη γραμμή καταγωγής
τεσσάρων δισεκατομμυρίων χρόνων
που φτάνει ως την προέλευση της ζωής στη Γη.
Ωστόσο, δεν ευημέρησαν όλα τα ζώα κατά τη διάρκεια του Ολόκαινου.
Ένας παράξενος και επιλεκτικός αφανισμός ήταν σε εξέλιξη.
Σε όλον τον πλανήτη
τα μεγαλύτερα χερσαία ζώα εξαφανίζονταν.
Τα μαμούθ, τα λιοντάρια των σπηλαίων και εκατοντάδες άλλα είδη εξαφανίστηκαν.
Η Βόρεια Αμερική επλήγη βαρύτατα,
χάνοντας πάνω από το 70% των γιγάντων της…
αλλά όχι όλους.
Χωρίς ανταγωνιστές,
οι βίσονες κατέλαβαν τις μεγάλες πεδιάδες,
βόσκοντας σε τεράστια κοπάδια.
Δεν ήταν μόνοι όμως.
Με λιγότερα μεγάλα θηράματα,
οι βίσονες έγιναν στόχοι μιας άλλης ομάδας επιζώντων.
Πανάρχαιοι εχθροί.
Η καλύτερη άμυνά τους είναι να παρακολουθούν τον κίνδυνο,
να μείνουν ενωμένοι και να προχωρήσουν ήρεμα.
Αυτοί όμως δεν είναι απλοί κυνηγοί.
Γιατί την εποχή των παγετώνων εμφανίστηκε ένας νέος θηρευτής.
Όπως οι λύκοι,
κυνηγούσαμε σε ομάδες.
Και παρότι δεν είχαμε δύναμη και ταχύτητα…
είχαμε ευφυΐα και πονηριά.
Η εξέλιξη του μεγάλου, περίπλοκου εγκεφάλου μας
μας είχε ξεχωρίσει από τα άλλα πρωτεύοντα
και μας επέτρεψε να κυνηγάμε με όλο και πιο εξελιγμένους τρόπους.
Μιμούμενοι λύκους
και χρησιμοποιώντας σωρούς από πέτρες,
οι κυνηγοί κατεύθυναν τους βίσονες για χιλιόμετρα,
μέχρι να βρεθούν ακριβώς εκεί που ήθελαν.
Μόνο τότε αρχίζουν να πλησιάζουν από πίσω.
Αν αποκαλυφθούν πολύ γρήγορα,
κόποι ημερών θα πάνε στράφι.
Ο στόχος τους δεν είναι ο θάνατος ενός βίσονα,
αλλά ο θάνατος πολλών…
για να ταΐσουν πολλά στόματα τους χειμερινούς μήνες.
Η παγίδα είναι έτοιμη.
Το μόνο που χρειάζονταν είναι λίγη παρότρυνση.
Στις αρχές του Ολόκαινου,
οι άνθρωποι είχαν εξαπλωθεί από την Αφρική σχεδόν σε όλες τις ηπείρους της Γης
και είχαν γίνει ο πιο επικίνδυνος θηρευτής στον κόσμο.
Ενώ η άνοδός μας συνέβαλε στον αφανισμό μεγάλων χερσαίων ζώων,
η ιστορία μας θα ήταν σύντομη
αν δεν είχαμε κάνει κάτι σπουδαίο.
Πάψαμε να εξαρτιόμαστε από το κυνήγι και την τροφοσυλλογή
συνάπτοντας συμμαχίες με τη φύση.
Το σταθερό κλίμα του Ολόκαινου επέτρεψε στους προγόνους μας
να αναπτύξουν μια μοναδική σχέση
με τα φυτά.
Επέλεξαν ορισμένα είδη
και έσπειραν τους σπόρους όπου μπορούσαν να αναπτυχθούν καλύτερα.
Όλη αυτή η φροντίδα
αύξησε δραματικά τις πιθανότητες επιβίωσης των φυτών.
Και σε αντάλλαγμα, οι άνθρωποι αποκόμισαν τα οφέλη.
Έμαθαν πώς να παράγουν περισσότερη τροφή
και πώς να την κάνουν να κρατάει όλον τον χρόνο.
Κι όπου φύτρωναν τα φυτά τους,
οι άνθρωποι ευημερούσαν.
Οι πρόγονοί μας ανακάλυψαν πώς να έχουν σταθερή παροχή τροφής.
Και δεν εξημέρωσαν μόνο τα φυτά.
Εξημέρωσαν και τα ζώα.
Σε όλον τον κόσμο,
πολλοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες άφησαν τον νομαδικό τρόπο ζωής τους
για να γίνουν αγρότες.
Αργά αλλά σταθερά, η ερημιά μεταμορφώθηκε.
Δαμάστηκε από ανθρώπινα χέρια.
Απελευθερωμένοι από τη διαρκή μάχη για εύρεση τροφής,
οι ανθρώπινοι πληθυσμοί αυξήθηκαν,
η δουλειά διαφοροποιήθηκε,
η κοινωνία έγινε πιο περίπλοκη…
και γεννήθηκαν πολιτισμοί.
Πετύχαμε κάτι που κανένα άλλο είδος δεν έχει καταφέρει.
Απελευθερωθήκαμε από τη φύση και την ξεπεράσαμε.
Η γεωργία άλλαξε τα πάντα.
Ωστόσο, ερχόταν άλλη μια επανάσταση.
Η εφευρετικότητά μας μας πήγε πιο μακριά απ' όσο μπορούσαμε να φανταστούμε
και η ιστορία μας είναι πλέον γραμμένη στην επιφάνεια της Γης.
Ό,τι ήταν κάποτε άγριο, έχει εξημερωθεί ή χαθεί.
Παραείμαστε επιτυχημένοι για το καλό μας
και για το καλό του πλανήτη.
Και τώρα προκαλούμε τον επόμενο μαζικό αφανισμό.
Δεν είναι μόνο ότι για να τραφούμε
καταλαμβάνουμε πάνω από το 50% της κατοικήσιμης γης.
Και δεν είναι μόνο ότι το διοξείδιο του άνθρακα που εκπέμπουμε
θερμαίνει τον πλανήτη πιο γρήγορα
όσο ποτέ άλλοτε τα τελευταία 500 εκατομμύρια χρόνια.
Ούτε ότι θερμαίνουμε και προκαλούμε οξίνιση των ωκεανών,
καταστρέφοντας τη φυσική τους ισορροπία
και σκοτώνοντας τεράστια τμήματα θαλάσσιας ζωής.
Ούτε ότι προκαλούμε ακραία καιρικά φαινόμενα,
πυρκαγιές και ξηρασίες,
που επιστρέφουν τη Γη στην άγονη αρχή της.
Και δεν είναι μόνο ότι κάνουμε ένα απ' όλα αυτά,
αλλά ότι τα κάνουμε όλα
και τα κάνουμε ταυτόχρονα.
Σαν να μην έφτανε αυτό,
το κάνουμε με ιλιγγιώδη ταχύτητα.
Αν και σπάνιοι,
οι μαζικοί αφανισμοί αλλάζουν τον ρου της ιστορίας όσο τίποτα άλλο.
Μέχρι στιγμής, η Γη έχει βιώσει πέντε αφανισμούς,
ο καθένας εκ των οποίων έχει αφανίσει πάνω από τα τρία τέταρτα της ζωής.
Επιπλέον, τα αρχικά κυρίαρχα είδη
παύουν να είναι κυρίαρχα μετά.
Ο αντίκτυπος ενός μαζικού αφανισμού
έχει να γίνει αισθητός εδώ και 66 εκατομμύρια χρόνια.
Τώρα πλησιάζουμε
στον έκτο αφανισμό.
Τα τελευταία 50 χρόνια
οι πληθυσμοί άγριας ζωής έχουν μειωθεί κατά μέσο όρο σχεδόν 70%.
Κι αυτήν την φορά ευθυνόμαστε εμείς.
Ωστόσο, παρά τις ζοφερές προβλέψεις,
υπάρχει ακόμη μια αχτίδα ελπίδας.
Είμαστε το πρώτο είδος
στην τεσσάρων δισεκατομμυρίων ετών ιστορία της ζωής
που καταλαβαίνει τι συμβαίνει στον κόσμο μας.
Επίσης, είμαστε το πρώτο είδος
που καταλαβαίνει τι χρειάζεται για να το διορθώσουμε.
Η ευφυΐα μας μας έφερε ως εδώ,
και είναι το μόνο πράγμα που μπορεί να μας σώσει.
Το μέλλον μας
και το μέλλον του πλανήτη
δεν έχει γραφτεί ακόμα.
Το πώς θα δράσουμε τώρα θα καθορίσει το επόμενο κεφάλαιο
στην ιστορία της ζωής.
Ό,τι κι αν φέρει το μέλλον όμως…
αν υπάρχει κάτι που έχουμε μάθει απ' το παρελθόν…
αυτό είναι ότι η ζωή πάντα βρίσκει τρόπο.
Υποτιτλισμός: Γιώργος Μακράκης