Sa 90 porsiyento ng kasaysayan ng planeta natin,
masyadong mainit para may mabuong yelo.
Kaya noong tumama ang Ice Age dalawa't kalahating milyong taon na ang nakalipas,
malaki ang naging epekto nito.
Ito ang kuwento ng matinding pagyeyelo
at pag-angat ng dinastiya
na nagdala sa buhay sa bingit ng pagkalipol.
KASALUKUYAN
Isa sa mga pinakamalamig na lugar sa Amerika ang Yellowstone.
Tuwing taglamig, tinitiis pa rin nito ang ilang malamig na kondisyon
na dala ng ice age.
Maaaring bumaba ang temperatura sa minus 50 degrees.
Ang mga sanay lang sa lamig ang makakaligtas.
Magandang insulation ang makapal na coat ng bison,
konting enerhiya ang kailangan para mainitan…
na tama lang din,
dahil mahirap maghanap ng damo sa ilalim ng niyebe.
Pero hindi lang bison ang gutom dito.
Natitiis din ng mga lobo ang mga pinakamatinding taglamig…
at mahigit 100,000 taon na sila nanghuhuli ng bison sa Amerika.
Para paghiwalayin ang kawan,
kailangang mapagalaw sila ng pack.
Nagkakaroon ng kontrol ang mga lobo dahil sa panic.
Kailangang magsama-sama ang kawan.
Puwedeng mamatay pag matisod.
Pero hindi makakatakbo habambuhay ang bison, lalo na sa malalim na niyebe.
Ang tanging pag-asa nila, lumingon at harapin ang mga humahabol sa kanila.
Saka lang titigil ang pack.
Pero kahit saan sila magpunta,
susunod ang mga lobo.
Mga matagal nang magkalaban, ilang milenyo na ang tunggalian.
Pero masuwerte ang mga sinaunang magkalabang ito…
dahil may aabangan sila na pagtatapos ng taglamig
at ginhawa ng tagsibol.
Pero nagkaroon ng panahon kung kailan ang winter,
parang hindi matapos-tapos.
2.5 MILYONG TAON ANG NAKARAAN
Dalawa't kalahating milyong taon ang nakaraan,
ang mga pagbabago sa orbit ng Earth, ocean currents, at carbon dioxide levels,
nagdulot ng biglang paglamig ng planeta.
Nagsimula na ang malawakang Ice Age…
at nagsimula ito sa maliliit na bagay.
Mag-isa, ang snowflake, isang marupok na nagyeyelong milagro.
Walang magkapareho sa kanila.
Pero magkasama, binago ng mga snowflake ang mundo.
Walang mainit na tag-init para tunawin sila,
binalot ng niyebe ang hilaga ng mundo…
at nagsiksikan matapos ang ilang libong taon
para bumuo ng permanenteng ice sheets na ilang kilometro ang kapal.
Dito, sa tahimik na kahariang ito,
namatay sa lamig ang buhay…
pero sa timog ng ice sheets,
nabuo ang isang bagong mundo kung saan lumago ang buhay.
Binalot halos ang buong Northern Hemisphere,
naging pinakamalawak na habitat ng Earth ang tundra steppe.
20,000 TAON ANG NAKARAAN
Ang mammals na kinaya ang lamig ang naghari sa mga nagyeyelong lupang ito…
kabilang na ang pinakamalaki at pinakatumatak sa kanilang lahat…
ang woolly mammoths.
Milyon-milyong taon na mula noong umalis sa Africa ang elephant-like ancestors nila
at naging mga kakaibang halimaw gaya nito.
Mahabang buhok, mas maliliit na tainga, at mas maiiksing buntot,
nakatulong ang mga ito na mainitan sila sa lamig.
Ginagabayan sila ng isang matandang babae, ang matriarch,
na nagpapasa ng kaalaman niya sa mga susunod na henerasyon.
Mga henerasyon na kailangan niyang pangalagaan.
Mas malaki sa mga leon ngayon,
kayang pabagsakin ng cave lions ang pinakamalaking biktima…
pero mas madali ang mas maliit.
Hindi masyadong nakakubli, hindi nagtatago ang mga walang hiyang pusa.
Sa halip, nagpapalipas sila ng oras,
naghihintay ng tamang sandali.
Dapat tumabi lang ang guya sa mga tagapagtanggol niya…
pero tutok sa kanya ang mga mandaragit.
Bumubuo ang mammoths ng pader ng tusks…
pero hindi umaalis ang mga leon.
Napuno na ang matriarch…
pero may nakikitang pagkakataon ang isa sa mga mandaragit.
Hindi na ulit lalayo sa kawan ang teenager.
Ngayon, oras na para dumipensa ang mga leon.
Ang ina ng guya…
alam na wala nang pag-asa ito.
Wala silang magagawa kundi umatras
at protektahan ang mga natitirang henerasyon.
Ang magagawa lang nila, ipagpatuloy ang migration nila
patawid sa malamig na tundra steppe.
Hindi man lubusang nilamon ng yelo ang planeta,
naramdaman pa rin ang epekto nito sa buong mundo…
minsan sa mga hindi inasahang paraan.
Dahil nakulong bilang yelo ang karamihan sa tubig ng mundo,
lalong naging tuyo ang lupa.
Ito ang kabaligtarang bahagi ng isang ice age.
Sa timog ng tundra steppe,
halos dumoble ang sukat ng mga disyerto,
nilamon ang lahat ng dinaanan nila.
Ang mga dalubhasa lang sa disyerto na umunlad para makatiis ng matinding init
ang nakaligtas sa ganito kalulupit na kondisyon.
Pero hindi tumigil doon ang pagtuyo.
Kahit sa kalayuan ng timog, sa tropikal na kagubatan ng Africa,
ang matatatag na kanlungan ng buhay sa loob ng higit 50 milyong taon,
halos naglaho lahat…
napalitan ng malawak na lugar ng tuyong gubat at damuhan.
Malaki ang naging epekto sa buhay,
lalo na sa isang grupo ng mga hayop…
ang mga primate.
Ang mga tsonggo, 94 porsiyentong pareho ang DNA sa atin,
at mahalagang bahagi rin sila ng kuwento natin…
ang pagbaba mula sa mga tuktok ng puno papunta sa buhay sa sahig ng gubat.
Dito sa baba, noong Ice Age,
maraming bagong hamon ang hinarap ng mga pinsan natin.
Mas mapanganib ang buhay sa lupa…
tahanan ng malalaking mandaragit.
Mabuti na lang, ang kulang sa lakas at laki ng primates,
nababawi natin sa talino at malalaking pamilya.
Pero ang paghahanap ng sapat na pagkain para sa marami,
palaging mahirap.
Kaya kapag may nahanap na pagkain,
maraming nakakapansin.
At kung saan may mahalagang mapagkukunan…
hindi maiiwasan ang tunggalian…
lalo na sa kauri mo.
Isang kalabang tropa na walang ganang makihati.
Sa tuyong gubat,
sulit ipaglaban ang bawat prutas…
at mahalaga ang bawat laban.
Umaatras na ang kalabang tropa bago matuluyan,
pero babalik sila.
Para malampasan ang mga hamon ng isang mas malupit na mundo,
umasa ang mga primate sa social intelligence nila,
isang katangiang, kalaunan,
nagdulot ng tagumpay sa isang species ng primate para maghari sa buong mundo.
16,000 TAON ANG NAKARAAN
Naapektuhan ng naipong yelo sa hilaga ang klima sa buong planeta.
Pero nasanay pa lang ang buhay sa mga mas malamig at tuyong kondisyon,
nagbago na ang lahat.
Nagsimulang matunaw ang yelo sa muling paggalaw ng orbit ng Earth
at nagsimulang tumaas ang global temperatures.
Ang nagsimula bilang isang serye ng meltwater streams,
naging delubyo kalaunan.
Sa North America, ang melt water, bumuo ng napakalaking glacial lake,
may lalim na 600 metro at 10,000 kilometro kuwadradong saklaw.
Ang pumipigil lang sa pagbaha ng tubig sa lupa sa kanluran,
isang matayog na pader ng yelo.
Sa kabilang dako, halos isang kilometro ang taas ng pader…
parang hindi matitinag na harang…
pero hindi nagtagal.
Sa pagtaas ng mga temperatura at patuloy na paglaki ng meltwater lake,
tumaas ang pressure mula sa likod.
Hindi nagtagal, nagsimulang gumuho ang mga pader mula sa loob palabas…
hanggang sa wakas, mala-sakunang pagguho.
Sa isang iglap, isang lawa na kasinglaki ng Irish Sea ang kumakawala.
Tatlumpung kilometro sa timog,
at ang unang hudyat ng paparating na apocalypse.
Mga panginginig.
Ramdam nila ang panganib…
pero walang mapagtataguan.
Pader ng alikabok ang una nilang nakikita.
Isang daang metro ang taas,
ito ang taliba ng isang higanteng tsunami.
Sa loob ng sampung oras,
winawasak ng malaking baha ang 800 kilometrong daan
papunta sa kontinente ng Amerika, hanggang sa karagatan.
Ang natural wonders na kailangan ng ilang milenyo para mabuo,
nagagawa sa loob ng ilang oras.
Pero panandalian lang ang mga palabas na ito.
Makalipas ang ilang araw,
ang natitira na lang,
nakakatakot na katahimikan.
Ngayon, ang mga bakat nitong mega flood, markado pa rin sa American landscape…
pero mula pa noong simula ng Ice Age,
higit na sa 50 cycles ang yelong naipon at natunaw…
bawat isa, nagdulot ng mga pambihirang pagbaha.
Paghupa ng kaguluhan mula sa huling malawakang pagtunaw,
unti-unting bumalik ang balanse sa buong lupain.
Naging mas regular ang pag-ulan…
kaya nakabangon ulit ang kagubatan.
Lumiit at naging berde ang mga disyerto dahil dumaloy ulit ang tubig.
At kung saan dumadaloy ang tubig,
sumusunod ang buhay kalaunan.
Ang Danube delta ng Europe,
isa sa pinakamalalaking wetland sa mundo.
Nabuo ito pagkatapos ng last great melt
at mabilis na naging tahanan ng pambihirang yaman ng buhay ng hayop.
Sa dami ng pagkain,
libo-libong kilometro ang nilalakbay ng whiskered terns
para magpalahi sa mayamang katubigan.
Ito ang perpektong lugar para bumuo ng pamilya…
pero sayang ang paglalakbay
kung huli na ang pagdating ng lalaki para makahanap ng babae.
Ang magagawa niya lang, panoorin ang tagumpay ng iba.
Sa pagkawala ng karibal niya,
ito na ang pagkakataon niya.
Magandang regalo ang pagkain…
pero hindi siya napahanga.
Sinusubukan niya pa rin ang suwerte niya…
pero wala talaga.
Kailangang kumain mag-isa ng lalaking tinanggihan.
Kapag masagana ang buhay, puwedeng maging pihikan ang mga babae.
Hindi lang panahon ng kasaganaan ang inihatid ng pagtatapos ng Ice Age,
kundi pati na rin ang isang panahon ng magandang climate stability…
isang panahong kilala bilang Holocene.
11,700 TAON ANG NAKARAAN
Sa panahong ito,
mainit at basa ang mga kondisyon,
at mababa sa one degree Celsius ang galaw ng karaniwang global temperatures,
kaya yumabong ang buhay sa bawat sulok ng mundo…
walang putol ang linya ng lipi ng bawat species,
apat na bilyong taon na ang bakas,
mula pa sa pinagmulan ng buhay sa Earth.
Gayunpaman, hindi lahat umunlad noong Holocene.
Nagsimula na ang isang kakaiba at mapiling paglipol.
Sa buong planeta,
nawala ang pinakamalalaking hayop sa lupa.
Naglaho ang mga mammoth, cave lion, at daan-daang iba pang species.
Lubhang naapektuhan ang North America,
nawala ang 70 porsiyento ng mga higante nito…
pero hindi lahat.
Sa kawalan ng mga kalaban,
kinuha ng bison ang malawak na kapatagan,
pagala-gala nang maramihan…
pero hindi sila mag-isa.
Mas konti ang mapagpipiliang biktima,
kaya tinutukan ng isa pang grupo ng surviors ang bison.
Matagal na magkaaway.
Ang pinakamaganda nilang depensa, bantayan ang panganib,
magsama-sama, at kalmadong magpatuloy.
Pero hindi sila mga karaniwang mandaragit…
dahil sa Ice Age, may kumalat na bagong predator.
Parang mga lobo,
grupo-grupo tayong nangaso.
At ang kulang natin sa lakas at bilis…
binawi natin sa talino at pagkatuso.
Ang ebolusyon ng malaki't komplikadong utak natin
ang nagpaiba sa atin sa ibang primates
at naging dahilan para makapangaso tayo sa mga mas sopistikadong paraan.
Gaya sa mga lobo
at gamit ang mga bato na maingat na isinalansan,
sinundan ng mga mangangaso ang bison nang ilang milya,
hanggang napunta sila sa eksaktong lugar kung saan nila gusto.
Doon lang sila lumalapit sa likod ng kawan.
Kung masyado silang maaga magpakita,
masasayang ang ilang araw na pinaghirapan.
Ang totoong premyo nila, hindi ang pagkamatay ng isa,
kundi ang pagbagsak ng marami…
para mapakain sa marami sa mga buwan ng taglamig.
Nakahanda na ang bitag.
Kailangan lang nila ng konting pampatibay-loob.
Sa unang bahagi ng Holocene,
mula sa Africa, kumalat ang mga tao sa halos lahat ng kontinente sa Earth
at naging pinakamapanganib na mandaragit ng mundo.
Nakaapekto ang pag-angat natin
sa pagkalipol ng malalaking panlupang hayop sa mundo,
pero naging maikli siguro ang kuwento natin
kung wala tayong nagawang kahanga-hanga.
Pinalaya natin ang mga sarili natin sa alanganing buhay bilang hunter-gatherer
sa pamamagitan ng pakikipag-alyansa sa kalikasan.
Ang matatag na klima ng Holocene
ang nagbigay ng natatanging relasyon sa pagitan ng mga ninuno natin
at mga halaman.
Pumili sila ng mga partikular na species
at itinanim ang mga buto nila kung saan sila lumaki nang mabuti.
Lahat ng pag-aalaga at pansing ito,
lubhang nakadagdag sa pagkakataong mabuhay ng mga halaman,
at bilang kapalit, naani ng mga tao ang mga gantimpala.
Natuto silang umani ng mas maraming pagkain
at patagalin ito nang buong taon.
At kung saan tumubo ang mga halaman,
umunlad ang mga tao.
Natuklasan ng mga ninuno natin kung paano makatustos ng pagkain.
At hindi lang mga halaman ang inaalagaan nila.
Pati mga hayop.
Sa buong mundo,
maraming hunter-gatherers ang sinuko ang paglalakbay nila
para sa pagsasaka.
Unti-unti, nabago ang kagubatan,
naamo ng mga kamay ng tao.
Malaya mula sa labanan sa paghahanap ng pagkain,
lumaki ang mga populasyon ng tao,
naging sari-sari ang trabaho,
naging mas komplikado ang lipunan…
at isinilang ang mga sibilisasyon.
Nakamit natin ang isang bagay na hindi pa nagagawa ng ibang species.
Nakawala tayo sa kalikasan at nangibabaw dito.
Binago ng agrikultura ang lahat…
pero isa pang rebolusyon ang paparating.
Dinala tayo ng diskarte natin sa higit pa sa inaasahan natin,
at nakasulat na sa ibabaw ng mundo ang kuwento natin.
Ang dating mabangis, napaamo o nawala.
Hindi na nakakabuti ang tagumpay natin sa atin
at sa planeta…
at tayo na ang nagiging dahilan ng susunod na malawakang pagkalipol.
Hindi lang dahil ang pagpapakain sa sarili natin,
kailangan na ang kalahati ng lahat ng natitirhang lupain…
at hindi lang dahil ang carbon dioxide na inilalabas natin,
mas mabilis na pinapainit ang planeta kaysa sa nakaraang 500 milyong taon.
Hindi rin dahil pinapainit at pinapalala natin ang asido ng karagatan
na sumisira sa natural na balanse nito
at pinapatay ang malalawak na lugar ng buhay-dagat.
At hindi lang dahil nagdudulot tayo ng mga malalang panahon,
sunog at tagtuyot
na ibinabalik ang Earth sa baog na simula nito.
At hindi lang dahil ginagawa natin ang alinman sa mga ito,
pero dahil ginagawa natin lahat
nang sabay-sabay.
At ang malala pa,
ginagawa natin ito nang napakabilis.
Bagama't bihira, binabago ng malawakang pagkalipol ang takbo ng kasaysayan.
Sa ngayon, pinagdaanan ng Earth ang lima sa mga apocalyptic events na ito,
bawat isa, nakapatay ng higit sa tatlong-kapat ng lahat ng buhay.
Higit pa rito, ang dominanteng species sa simula,
hindi na dominanteng species sa huli.
Ang epekto ng malawakang pagkalipol,
hindi na naramdaman sa loob ng 66 milyong taon.
Ngayon, parating tayo
sa pang-anim.
Sa huling 50 taon pa lang,
ang wildlife population ng mga hayop, bumagsak nang halos 70 porsiyento,
at sa pagkakataong ito, tayo ang may pananagutan.
Pero sa kabila ng malagim na hulang ito,
may pag-asang naaaninag.
Tayo ang unang species sa apat na bilyong taong kuwento ng buhay
na nakakaunawa sa nangyayari sa mundo natin.
Tayo rin ang unang species
na nakakaunawa kung ano ang kailangan para itama ito.
Ang talino natin ang nagdala sa atin dito,
at ito lang ang makakapagligtas sa atin.
Ang hinaharap natin, at ang hinaharap ng planeta,
isusulat pa lang.
Ang mga kilos natin ngayon ang magdidikta ng susunod na kabanata
sa kuwento ng buhay.
Pero anuman ang naghihintay na hinaharap…
kung may isa tayong natutunan sa nakaraan…
nakakahanap lagi ng paraan ang buhay.
Tagapagsalin ng Subtitle: Marionne Dominique Mancol