1
00:00:12,595 --> 00:00:15,682
Negentig procent van de tijd
was het op onze planeet…

2
00:00:16,516 --> 00:00:19,602
…te warm voor ijsvorming.

3
00:00:23,732 --> 00:00:28,445
Dus toen de ijstijd
tweeënhalf miljoen jaar geleden begon…

4
00:00:29,279 --> 00:00:31,740
…had die een enorme impact.

5
00:00:45,086 --> 00:00:49,966
Dit is het verhaal van hoe alles bevroor.

6
00:00:51,176 --> 00:00:54,596
En van de opkomst van een dynastie…

7
00:00:54,679 --> 00:00:58,683
…die het leven
tot op de rand van uitsterven zou brengen.

8
00:02:10,296 --> 00:02:11,840
HOOFDSTUK 8

9
00:02:18,763 --> 00:02:24,185
HET HEDEN

10
00:02:27,397 --> 00:02:32,569
Yellowstone is
een van de koudste plekken in Amerika.

11
00:02:39,492 --> 00:02:45,623
In de winter heeft het nog steeds
te maken met dezelfde vrieskou…

12
00:02:45,707 --> 00:02:47,709
…als in de ijstijd.

13
00:02:56,718 --> 00:03:00,305
De temperatuur
kan nog kouder worden dan -50 graden.

14
00:03:03,141 --> 00:03:06,936
Alleen dat wat gemaakt is voor de kou,
kan het overleven.

15
00:03:17,322 --> 00:03:20,700
De dikke vacht van een bizon
isoleert goed.

16
00:03:22,285 --> 00:03:25,205
Ze hebben weinig energie nodig
om warm te blijven.

17
00:03:29,083 --> 00:03:30,752
Dat is maar goed ook.

18
00:03:30,835 --> 00:03:34,130
Want het gras is moeilijk te vinden
onder de sneeuw.

19
00:03:38,343 --> 00:03:42,722
Maar bizons zijn niet de enige
die honger hebben.

20
00:03:48,436 --> 00:03:52,148
Wolven zijn ook bestand
tegen de koudste winters.

21
00:03:54,859 --> 00:04:00,448
Ze jagen al meer dan 100.000 jaar
op bizons in Amerika.

22
00:04:14,337 --> 00:04:19,384
Om de kudde uiteen te drijven,
moet de roedel ze in beweging krijgen.

23
00:04:24,597 --> 00:04:27,892
Paniek zorgt ervoor
dat de wolven de bovenhand krijgen.

24
00:04:40,571 --> 00:04:43,283
De kudde moet bij elkaar blijven.

25
00:04:52,750 --> 00:04:55,086
Struikelen kan fataal zijn.

26
00:05:03,219 --> 00:05:05,305
Maar ze kunnen niet eeuwig rennen.

27
00:05:06,431 --> 00:05:08,641
Vooral niet in de diepe sneeuw.

28
00:05:20,611 --> 00:05:25,825
Hun enige hoop is omdraaien
en hun achtervolgers onder ogen te zien.

29
00:05:37,003 --> 00:05:40,923
Alleen dan geeft de roedel het op.

30
00:05:47,847 --> 00:05:50,475
Maar waar ze ook heen gaan…

31
00:05:51,351 --> 00:05:53,561
…de wolven volgen ze.

32
00:05:59,400 --> 00:06:04,989
Eeuwenoude vijanden
die al duizenden jaren strijden.

33
00:06:09,911 --> 00:06:14,040
Maar deze oertegenstanders hebben geluk.

34
00:06:16,542 --> 00:06:19,504
Ze kunnen uitkijken
naar het einde van de winter…

35
00:06:21,005 --> 00:06:22,757
…en de opluchting van de lente.

36
00:06:27,678 --> 00:06:30,723
Maar er was een tijd dat de winter…

37
00:06:32,433 --> 00:06:34,477
…maar niet leek te eindigen.

38
00:06:37,814 --> 00:06:41,776
2,5 MILJOEN JAAR GELEDEN

39
00:06:41,859 --> 00:06:44,070
Tweeënhalf miljoen jaar geleden…

40
00:06:45,196 --> 00:06:47,907
…zorgden veranderingen
in de baan van de aarde…

41
00:06:47,990 --> 00:06:54,622
…zeestromingen en koolstofdioxideniveaus
ervoor dat de aarde abrupt afkoelde.

42
00:06:59,001 --> 00:07:01,921
De grote ijstijd was begonnen.

43
00:07:04,841 --> 00:07:09,011
En hij begon met een minuscuul ding.

44
00:07:15,351 --> 00:07:21,983
Op zichzelf is een sneeuwvlok
een breekbaar bevroren wonder.

45
00:07:23,234 --> 00:07:25,194
Er zijn er geen twee hetzelfde.

46
00:07:28,656 --> 00:07:33,119
Maar samen hebben sneeuwvlokken
de wereld veranderd.

47
00:07:36,789 --> 00:07:39,584
Zonder warme zomers om ze te smelten…

48
00:07:40,626 --> 00:07:43,671
…raakte het noorden van de wereld
bedekt met sneeuw.

49
00:07:47,508 --> 00:07:51,637
In de loop van duizenden jaren
werd de sneeuw dichter.

50
00:07:52,346 --> 00:07:56,601
Hij vormde permanente ijskappen
van enkele kilometers dik.

51
00:08:07,445 --> 00:08:10,781
Hier, in dit stille rijk…

52
00:08:11,532 --> 00:08:14,869
…was het bestaan bevroren.

53
00:08:19,332 --> 00:08:21,375
Maar ten zuiden van de ijskappen…

54
00:08:22,043 --> 00:08:26,631
…werd er een nieuwe wereld gecreëerd
waar het leven het goed deed.

55
00:08:29,800 --> 00:08:33,304
Over bijna het hele noordelijke halfrond…

56
00:08:35,598 --> 00:08:40,186
…werd de toendra het meest
uitgestrekte leefgebied op aarde.

57
00:08:40,269 --> 00:08:44,649
20.000 JAAR GELEDEN

58
00:08:51,072 --> 00:08:56,619
Zoogdieren die zich goed konden aanpassen,
overheersten op deze koude plekken.

59
00:09:00,581 --> 00:09:04,961
Waaronder de grootste
en meest iconische zoogdieren van toen:

60
00:09:08,214 --> 00:09:09,674
wolharige mammoeten.

61
00:09:12,260 --> 00:09:14,262
Hun olifantachtige voorouders…

62
00:09:15,179 --> 00:09:18,432
…waren miljoenen jaren eerder
uit Afrika vertrokken…

63
00:09:18,516 --> 00:09:23,396
…en hadden zich ontwikkeld
tot deze aangepaste beesten.

64
00:09:26,857 --> 00:09:31,904
Lang haar, kleinere oren
en een kortere staart…

65
00:09:31,988 --> 00:09:34,323
…helpen om de warmte vast te houden.

66
00:09:39,912 --> 00:09:44,834
Ze worden geleid
door een oud vrouwtje, de matriarch…

67
00:09:44,917 --> 00:09:48,379
…die haar kennis doorgeeft
aan de volgende generaties.

68
00:09:52,508 --> 00:09:56,012
Generaties die ze moet beschermen.

69
00:10:12,945 --> 00:10:15,197
Ze zijn groter dan de huidige leeuwen.

70
00:10:15,698 --> 00:10:19,952
Deze holenleeuwen kunnen zelfs
de grootste prooi neerhalen.

71
00:10:26,584 --> 00:10:29,170
Maar kleine prooi is makkelijker.

72
00:10:35,551 --> 00:10:40,056
Met maar weinig dekking
proberen ze zich niet eens te verstoppen.

73
00:10:44,560 --> 00:10:47,647
In plaats daarvan wachten ze af.

74
00:10:48,481 --> 00:10:51,275
Tot het juiste moment daar is.

75
00:10:57,073 --> 00:11:00,201
Het kalf moet dicht bij
z'n beschermers blijven.

76
00:11:05,790 --> 00:11:09,126
Maar de roofdieren
hebben het in het vizier.

77
00:11:28,229 --> 00:11:30,731
De mammoeten vormen
'n muur van slagtanden.

78
00:11:33,234 --> 00:11:36,904
Maar de leeuwen gaan nergens heen.

79
00:11:51,252 --> 00:11:54,130
De matriarch heeft er genoeg van.

80
00:12:01,637 --> 00:12:05,182
Maar een van de leeuwen ziet een kans.

81
00:12:18,028 --> 00:12:21,866
De tiener zal nooit meer
bij de kudde weglopen.

82
00:12:36,756 --> 00:12:40,718
Nu moeten de leeuwen zich verdedigen.

83
00:12:46,599 --> 00:12:48,225
De moeder van het kalf…

84
00:12:50,102 --> 00:12:52,521
…weet dat het een verloren zaak is.

85
00:12:57,568 --> 00:13:00,404
Ze moeten zich wel terugtrekken…

86
00:13:01,155 --> 00:13:04,158
…en de generaties
die nog over zijn beschermen.

87
00:13:07,036 --> 00:13:10,831
Het enige wat ze kunnen doen,
is hun migratie voortzetten…

88
00:13:11,707 --> 00:13:15,044
…over de koude toendra.

89
00:13:31,894 --> 00:13:35,648
Hoewel de aarde
nooit helemaal bedekt werd door ijs…

90
00:13:37,775 --> 00:13:41,111
…was de impact wel wereldwijd te voelen.

91
00:13:47,493 --> 00:13:51,997
Soms op de meest onverwachte manieren.

92
00:13:57,753 --> 00:14:00,965
Omdat het meeste water nu ijs was…

93
00:14:02,007 --> 00:14:04,885
…werd het land steeds droger.

94
00:14:06,804 --> 00:14:09,974
Dit is de keerzijde van een ijstijd.

95
00:14:14,061 --> 00:14:19,942
Ten zuiden van de toendra
werden woestijnen twee keer zo groot.

96
00:14:20,860 --> 00:14:23,737
Ze verzwolgen alles op hun pad.

97
00:14:33,747 --> 00:14:40,129
Alleen de woestijnspecialisten
die de extreme hitte konden weerstaan…

98
00:14:40,212 --> 00:14:43,340
…konden zulke onherbergzame
omstandigheden overleven.

99
00:14:48,012 --> 00:14:50,681
Maar daar bleef de droogte niet bij.

100
00:14:53,225 --> 00:14:58,063
Nog verder naar het zuiden
verdwenen Afrika's tropische regenwouden…

101
00:14:58,147 --> 00:15:02,276
…onverstoorbare schuilplekken
voor meer dan 50 miljoen jaar…

102
00:15:02,943 --> 00:15:06,030
…bijna helemaal.

103
00:15:13,621 --> 00:15:18,459
Vervangen door uitgestrekte vlaktes
van droog bos en grasland.

104
00:15:22,713 --> 00:15:25,215
De impact op het leven was enorm.

105
00:15:25,883 --> 00:15:29,136
Vooral voor één diersoort.

106
00:15:32,723 --> 00:15:33,849
De primaten.

107
00:15:36,602 --> 00:15:41,357
Bavianen delen 94 procent
van hun DNA met ons.

108
00:15:43,275 --> 00:15:46,862
En daarbij een cruciaal onderdeel
van ons verhaal.

109
00:15:49,990 --> 00:15:54,870
De afdaling van de boomtoppen
naar een leven op de grond.

110
00:16:04,588 --> 00:16:10,803
Daar stonden onze verwanten tijdens
de ijstijd voor veel nieuwe uitdagingen.

111
00:16:17,977 --> 00:16:21,772
Het leven op de grond is gevaarlijker.

112
00:16:35,327 --> 00:16:37,454
Er leven grote roofdieren.

113
00:16:47,297 --> 00:16:51,635
Wat compenseert voor de gebrekkige kracht
en omvang van primaten…

114
00:16:53,554 --> 00:16:57,558
…is dat we intelligent zijn
en grote families hebben.

115
00:17:06,066 --> 00:17:09,111
Maar genoeg voedsel vinden
om iedereen te voeden…

116
00:17:10,404 --> 00:17:12,573
…is een constante uitdaging.

117
00:17:22,499 --> 00:17:24,585
Dus als er voedsel wordt gevonden…

118
00:17:26,003 --> 00:17:28,088
…trekt het veel aandacht.

119
00:17:39,099 --> 00:17:41,351
En als er waardevolle bronnen zijn…

120
00:17:43,479 --> 00:17:46,190
…is een conflict onvermijdelijk.

121
00:17:51,820 --> 00:17:55,282
Ook binnen je eigen soort.

122
00:17:58,202 --> 00:18:01,872
Een rivaliserende troep
die niet wil delen.

123
00:18:30,234 --> 00:18:31,652
In het droge bos…

124
00:18:33,821 --> 00:18:36,657
…is elke vrucht het vechten waard.

125
00:18:42,412 --> 00:18:44,748
En elk gevecht telt.

126
00:19:14,987 --> 00:19:17,906
De rivaliserende troep
accepteert hun nederlaag.

127
00:19:19,366 --> 00:19:20,701
Maar ze komen terug.

128
00:19:27,666 --> 00:19:31,712
Om de uitdagingen van een onherbergzame
wereld te boven te komen…

129
00:19:31,795 --> 00:19:35,465
…vertrouwden primaten
op hun sociale intelligentie.

130
00:19:36,550 --> 00:19:39,052
Een eigenschap die na verloop van tijd…

131
00:19:39,136 --> 00:19:45,184
…zou leiden tot één primatensoort
die over de wereld zou heersen.

132
00:19:54,109 --> 00:19:58,614
16.000 JAAR GELEDEN

133
00:19:59,781 --> 00:20:04,912
De opeenhoping van ijs in het noorden
beïnvloedde het klimaat op aarde.

134
00:20:08,916 --> 00:20:13,045
Maar toen het leven gewend raakte
aan koudere, drogere omstandigheden…

135
00:20:13,837 --> 00:20:15,839
…veranderde alles.

136
00:20:21,511 --> 00:20:25,891
Het ijs smolt
toen de baan van de aarde weer veranderde.

137
00:20:28,060 --> 00:20:31,730
De temperatuur steeg wereldwijd.

138
00:20:40,447 --> 00:20:44,034
Wat begon als 'n aantal smeltwaterstromen…

139
00:20:44,117 --> 00:20:47,162
…werd al snel een stortvloed.

140
00:21:04,096 --> 00:21:09,142
In Noord-Amerika vormde het smeltwater
een enorm gletsjermeer…

141
00:21:09,768 --> 00:21:15,857
…van 600 meter diep en met een omtrek
van 10.000 vierkante kilometer.

142
00:21:21,238 --> 00:21:25,534
Het enige wat het water tegenhield
om ook naar het westen te stromen…

143
00:21:26,326 --> 00:21:29,705
…was een torenhoge ijsmuur.

144
00:21:35,127 --> 00:21:40,590
Aan de andere kant
was de muur bijna een kilometer hoog.

145
00:21:43,510 --> 00:21:46,430
Een ogenschijnlijke onbreekbare barrière.

146
00:21:49,599 --> 00:21:51,268
Maar niet lang meer.

147
00:22:00,485 --> 00:22:05,699
Terwijl de temperatuur bleef stijgen
en het smeltwatermeer bleef groeien…

148
00:22:06,533 --> 00:22:09,453
…nam de druk aan die kant toe.

149
00:22:18,128 --> 00:22:23,133
Het duurde niet lang
of de muur brokkelde van binnenuit af.

150
00:22:38,023 --> 00:22:41,818
Tot hij uiteindelijk instortte.

151
00:23:17,646 --> 00:23:23,276
In een oogwenk breekt een meer
ter grootte van de Ierse Zee door.

152
00:23:45,882 --> 00:23:47,676
Dertig kilometer ten zuiden…

153
00:23:48,176 --> 00:23:51,680
…zijn de eerste tekenen
van de komende apocalyps te merken.

154
00:23:55,559 --> 00:23:56,476
Aardschokken.

155
00:23:59,980 --> 00:24:01,398
Ze merken 't gevaar op…

156
00:24:04,609 --> 00:24:06,445
…maar ze kunnen nergens heen.

157
00:24:27,215 --> 00:24:31,428
Het eerste wat ze zien
is een muur van stof.

158
00:24:35,056 --> 00:24:40,353
Met z'n honderd meter hoogte
is hij de voorhoede van een tsunami.

159
00:25:19,059 --> 00:25:21,311
In slechts tien uur…

160
00:25:21,394 --> 00:25:25,357
…maakt de vloedgolf zichzelf
een pad van 800 kilometer…

161
00:25:25,982 --> 00:25:29,861
…dwars door het Amerikaanse continent,
naar de zee.

162
00:25:40,497 --> 00:25:44,292
Waar een natuurwonder normaal
in duizenden jaren wordt gevormd…

163
00:25:45,210 --> 00:25:47,963
…gebeurde dit in een paar uur.

164
00:26:01,059 --> 00:26:05,063
Maar deze spektakels zijn van korte duur.

165
00:26:12,320 --> 00:26:16,741
Een paar dagen later is er alleen nog…

166
00:26:18,034 --> 00:26:19,786
…een griezelige stilte over.

167
00:26:28,211 --> 00:26:34,884
De littekens van deze overstroming tekenen
nog steeds het Amerikaanse landschap.

168
00:26:38,138 --> 00:26:41,600
Maar sinds het begin van de ijstijd…

169
00:26:41,683 --> 00:26:46,688
…zijn er meer dan 50 cycli
van ijs dat vormt en smelt geweest.

170
00:26:49,232 --> 00:26:52,611
Elke cyclus veroorzaakte
z'n eigen overstroming.

171
00:26:59,784 --> 00:27:03,288
Nadat het ijs van de laatste ijstijd
was gesmolten…

172
00:27:04,289 --> 00:27:07,167
…keerde het evenwicht langzaam terug.

173
00:27:15,508 --> 00:27:17,677
Het regende regelmatiger.

174
00:27:19,971 --> 00:27:22,390
Hierdoor konden de bossen herstellen.

175
00:27:27,520 --> 00:27:33,360
Woestijnen werden kleiner en groener
nu er weer water stroomde.

176
00:27:39,407 --> 00:27:41,034
En waar water stroomt…

177
00:27:41,993 --> 00:27:44,746
…vind je al snel leven.

178
00:27:53,922 --> 00:27:59,010
De Donaudelta van Europa is een van
de grootste moeraslanden ter wereld.

179
00:28:00,470 --> 00:28:03,056
Hij ontstond na de laatste ijstijd…

180
00:28:03,682 --> 00:28:07,936
…en werd al snel de thuisbasis
van ongelooflijk veel diersoorten.

181
00:28:14,484 --> 00:28:19,948
Er is veel voedsel en de witwangstern
vliegt duizenden kilometers…

182
00:28:20,031 --> 00:28:22,283
…om in deze wateren te kunnen broeden.

183
00:28:23,660 --> 00:28:26,579
Het is de perfecte plek
om een gezin te stichten.

184
00:28:32,419 --> 00:28:36,047
Maar het is een vergeefse reis…

185
00:28:36,631 --> 00:28:40,510
…als het mannetje te laat is
om een vrouwtje te vinden.

186
00:28:46,933 --> 00:28:52,480
Hij kan alleen maar
naar het succes van de andere kijken.

187
00:29:00,697 --> 00:29:02,365
Nu z'n rivaal weg is…

188
00:29:03,742 --> 00:29:05,285
…grijpt hij z'n kans.

189
00:29:18,381 --> 00:29:20,175
Eten is een goed cadeau…

190
00:29:23,511 --> 00:29:25,930
…maar ze is niet onder de indruk.

191
00:29:33,313 --> 00:29:36,649
Hij waagt toch een poging.

192
00:29:39,694 --> 00:29:40,820
Maar tevergeefs.

193
00:29:46,409 --> 00:29:50,747
Het afgewezen mannetje eet alleen.

194
00:29:54,417 --> 00:29:59,798
Alleen met zo'n overvloed aan leven
kunnen de vrouwtjes zo kieskeurig zijn.

195
00:30:10,809 --> 00:30:15,271
Het einde van de ijstijd luidde
niet alleen een tijd van overvloed in…

196
00:30:18,525 --> 00:30:22,570
…maar ook een tijd
van grote klimaatstabiliteit.

197
00:30:25,073 --> 00:30:28,701
Dit tijdperk heet het holoceen.

198
00:30:35,834 --> 00:30:40,588
11.700 JAAR GELEDEN

199
00:30:44,175 --> 00:30:48,263
In dit tijdperk
was het vooral warm en nat.

200
00:30:49,472 --> 00:30:55,228
De gemiddelde temperatuur
schommelde nog niet eens met één graden.

201
00:30:56,771 --> 00:31:01,818
Hierdoor kon het leven
overal ter wereld gedijen.

202
00:31:08,616 --> 00:31:13,663
Elke soort heeft een ononderbroken
familielijn van voorouders…

203
00:31:13,746 --> 00:31:16,833
…die vier miljard jaar teruggaat…

204
00:31:16,916 --> 00:31:19,794
…naar de oorsprong van het leven op aarde.

205
00:31:45,278 --> 00:31:50,158
Maar niet iedereen deed het goed
tijdens het holoceen.

206
00:31:53,786 --> 00:31:59,167
Er vond een vreemde
en zeer selectieve uitsterving plaats.

207
00:32:01,252 --> 00:32:06,174
Overal ter wereld
verdwenen de grootste landdieren.

208
00:32:07,342 --> 00:32:12,805
Mammoeten, holenleeuwen
en honderden andere diersoorten verdwenen.

209
00:32:15,683 --> 00:32:18,311
Noord-Amerika
werd bijzonder zwaar getroffen.

210
00:32:19,103 --> 00:32:22,649
Het verloor
meer dan 70 procent van z'n reuzen.

211
00:32:25,777 --> 00:32:27,278
Maar niet alle.

212
00:32:29,697 --> 00:32:32,033
Omdat er geen concurrenten waren…

213
00:32:32,951 --> 00:32:35,662
…namen bizons de grote vlaktes over.

214
00:32:37,038 --> 00:32:39,624
Ze zwierven in groten getale rond.

215
00:32:55,848 --> 00:32:57,392
Maar ze waren niet alleen.

216
00:33:04,107 --> 00:33:06,985
Met minder grote prooien om uit te kiezen…

217
00:33:08,987 --> 00:33:12,490
…werden bizons de focus
van een andere groep overlevenden.

218
00:33:20,873 --> 00:33:23,459
Eeuwenoude vijanden.

219
00:33:27,380 --> 00:33:31,426
Hun beste verdediging
is om het gevaar in de gaten te houden…

220
00:33:33,094 --> 00:33:36,431
…bij elkaar te blijven
en rustig verder te gaan.

221
00:33:40,935 --> 00:33:43,229
Maar dit zijn geen gewone jagers.

222
00:33:49,360 --> 00:33:53,698
Want in de ijstijd
verspreidde een nieuw roofdier zich.

223
00:34:01,581 --> 00:34:02,707
Net als wolven…

224
00:34:03,499 --> 00:34:05,001
…jaagden we in groepen.

225
00:34:08,880 --> 00:34:11,299
En onze gebrekkige kracht en snelheid…

226
00:34:13,634 --> 00:34:18,264
…compenseerden we
met intelligentie en sluwheid.

227
00:34:21,225 --> 00:34:25,188
De evolutie van onze grote,
complexe hersenen…

228
00:34:25,271 --> 00:34:28,191
…onderscheidde ons van andere primaten.

229
00:34:29,484 --> 00:34:33,780
En het stelde ons in staat
om steeds geavanceerder te jagen.

230
00:34:39,285 --> 00:34:40,912
Door wolven na te doen…

231
00:34:42,038 --> 00:34:45,333
…en met behulp van
zorgvuldig geplaatste stenen stapels…

232
00:34:46,751 --> 00:34:50,797
…dreven jagers de bizons kilometers op.

233
00:34:52,173 --> 00:34:54,509
Tot ze ze precies hadden…

234
00:34:55,968 --> 00:34:57,345
…waar ze ze wilden.

235
00:35:08,106 --> 00:35:12,068
Alleen dan slopen ze op de kudde af.

236
00:35:21,285 --> 00:35:23,621
Als ze zich te vroeg laten zien…

237
00:35:25,498 --> 00:35:28,876
…hebben ze dagenlang
voor niets moeite gedaan.

238
00:35:38,177 --> 00:35:41,013
Hun beloning
is niet de dood van één bizon…

239
00:35:42,682 --> 00:35:44,142
…maar die van vele.

240
00:35:49,689 --> 00:35:53,067
Genoeg voor iedereen
tijdens de wintermaanden.

241
00:36:02,326 --> 00:36:04,453
De val is gezet.

242
00:36:09,876 --> 00:36:14,005
Ze hebben alleen wat aanmoediging nodig.

243
00:37:00,468 --> 00:37:02,345
In het begin van het holoceen…

244
00:37:02,970 --> 00:37:08,142
…had de mens zich vanuit Afrika
naar bijna elk continent verspreid.

245
00:37:09,185 --> 00:37:13,022
Hij was 's werelds
gevaarlijkste roofdier geworden.

246
00:37:17,860 --> 00:37:22,949
Terwijl onze opkomst bijdroeg
aan het uitsterven van grote landdieren…

247
00:37:23,824 --> 00:37:26,869
…had ons verhaal heel kort kunnen zijn…

248
00:37:28,621 --> 00:37:31,332
…als we niet
iets opmerkelijks hadden gedaan.

249
00:37:34,961 --> 00:37:40,299
We bevrijdden ons van de onzekerheid
van een jager-verzamelaarsbestaan…

250
00:37:41,008 --> 00:37:44,262
…door een alliantie
aan te gaan met de natuur.

251
00:37:47,223 --> 00:37:49,600
Het stabiele klimaat van het holoceen…

252
00:37:49,684 --> 00:37:53,604
…stelde onze voorouders in staat
een unieke relatie aan te gaan…

253
00:37:55,856 --> 00:37:56,983
…met planten.

254
00:38:02,280 --> 00:38:04,907
Ze selecteerden met de hand
bepaalde soorten…

255
00:38:05,449 --> 00:38:09,745
…en zaaiden hun zaden
daar waar ze het beste konden groeien.

256
00:38:16,294 --> 00:38:18,587
Al deze zorg en aandacht…

257
00:38:18,671 --> 00:38:22,717
…vergrootte
de overlevingskansen van de planten.

258
00:38:24,176 --> 00:38:29,098
In ruil daarvoor
konden mensen de vruchten plukken.

259
00:38:33,978 --> 00:38:40,234
Ze leerden meer voedsel te produceren
en hoe ze er 't hele jaar mee konden doen.

260
00:38:44,363 --> 00:38:46,073
En waar hun planten groeiden…

261
00:38:47,992 --> 00:38:49,452
…had de mens succes.

262
00:38:53,080 --> 00:38:58,544
Onze voorouders zorgden voor
een stabiele voedselvoorziening.

263
00:39:00,546 --> 00:39:03,966
En ze veredelden niet alleen planten.

264
00:39:05,468 --> 00:39:06,802
Ze hielden dieren.

265
00:39:08,512 --> 00:39:09,930
Over de hele wereld…

266
00:39:10,014 --> 00:39:14,769
…ruilden veel jagers-verzamelaars
hun nomadische levensstijl in…

267
00:39:17,021 --> 00:39:19,231
…voor landbouw.

268
00:39:20,524 --> 00:39:25,946
Langzaam maar zeker
veranderde de wildernis.

269
00:39:27,198 --> 00:39:29,950
Getemd door mensenhanden.

270
00:39:32,370 --> 00:39:35,498
Bevrijd van de constante strijd
om voedsel te vinden…

271
00:39:36,207 --> 00:39:38,209
…groeide de menselijke bevolking…

272
00:39:39,794 --> 00:39:41,796
…diversifieerde het werk…

273
00:39:43,422 --> 00:39:46,092
…werd de samenleving complexer…

274
00:39:49,095 --> 00:39:52,014
…en ontstonden er beschavingen.

275
00:39:58,979 --> 00:40:04,026
We hebben iets bereikt wat geen enkele
andere soort ooit heeft bereikt.

276
00:40:05,152 --> 00:40:10,032
We ontsnapten en ontstegen aan de natuur.

277
00:40:11,575 --> 00:40:15,371
De landbouw had alles veranderd.

278
00:40:17,748 --> 00:40:21,335
Maar er kwam een nieuwe revolutie aan.

279
00:41:13,762 --> 00:41:19,894
Onze vindingrijkheid heeft ons verder
gebracht dan we ons konden voorstellen.

280
00:41:21,854 --> 00:41:26,942
En ons verhaal staat nu
op het aardoppervlak geschreven.

281
00:41:30,488 --> 00:41:36,327
Wat ooit wild was,
is getemd of verloren gegaan.

282
00:41:40,831 --> 00:41:43,792
We zijn te succesvol
voor ons eigen bestwil.

283
00:41:45,044 --> 00:41:46,921
En voor dat van de planeet.

284
00:41:49,465 --> 00:41:54,303
We veroorzaken nu
de volgende massa-uitsterving.

285
00:42:00,142 --> 00:42:03,812
Het is niet alleen dat we onszelf voeden…

286
00:42:03,896 --> 00:42:07,441
…en daarmee meer dan de helft van al
het bewoonbare land in beslag nemen.

287
00:42:21,830 --> 00:42:26,168
Het is niet alleen
dat het koolstofdioxide dat we uitstoten…

288
00:42:26,252 --> 00:42:28,295
…de aarde sneller opwarmt…

289
00:42:28,379 --> 00:42:32,925
…dan het ooit in de afgelopen
500 miljoen jaar is opgewarmd.

290
00:42:40,057 --> 00:42:45,396
Het is ook niet alleen
dat we de zeeën opwarmen en verzuren…

291
00:42:46,981 --> 00:42:53,529
…hun natuurlijke balans verstoren
en grote delen van het zeeleven doden.

292
00:42:57,116 --> 00:43:01,954
Het is ook niet alleen dat we
extreme weersomstandigheden veroorzaken…

293
00:43:03,497 --> 00:43:04,790
…brand en uitdroging…

294
00:43:05,958 --> 00:43:09,920
…die de aarde terugbrengen
naar z'n dorre beginstaat.

295
00:43:15,217 --> 00:43:18,679
Het niet alleen
dat we een van die dingen doen…

296
00:43:19,847 --> 00:43:22,683
…maar dat we ze allemaal doen.

297
00:43:23,475 --> 00:43:28,022
Allemaal tegelijk.

298
00:43:29,982 --> 00:43:32,484
En om het nog erger te maken…

299
00:43:33,444 --> 00:43:36,322
…doen we het razendsnel.

300
00:43:46,707 --> 00:43:53,714
Ze zijn zeldzaam, maar massa-uitstervingen
veranderen de loop van de geschiedenis.

301
00:43:55,841 --> 00:44:01,680
Tot nu toe heeft de aarde vijf van deze
apocalyptische gebeurtenissen doorstaan.

302
00:44:02,931 --> 00:44:07,978
Telkens ging meer dan drie vierde
van het leven verloren.

303
00:44:11,440 --> 00:44:14,693
Daarbij was de soort
die ervoor dominant was…

304
00:44:15,319 --> 00:44:19,490
…niet meer de dominante soort na die tijd.

305
00:44:23,786 --> 00:44:26,580
De impact van een massa-uitsterving…

306
00:44:26,664 --> 00:44:30,959
…hebben we al 66 miljoen jaar
niet meer meegemaakt.

307
00:44:32,378 --> 00:44:35,172
Nu zijn we op weg…

308
00:44:36,548 --> 00:44:37,758
…naar de zesde.

309
00:44:45,516 --> 00:44:47,810
Alleen al in de afgelopen 50 jaar…

310
00:44:48,686 --> 00:44:54,233
…is de populatie van wilde dieren
gemiddeld met 70 procent afgenomen.

311
00:44:55,734 --> 00:45:01,657
En deze keer zijn wij verantwoordelijk.

312
00:45:04,868 --> 00:45:08,288
Ondanks deze sombere voorspelling…

313
00:45:08,997 --> 00:45:12,418
…is er nog een sprankje hoop.

314
00:45:16,213 --> 00:45:22,928
Wij zijn de eerste soort
in de hele geschiedenis van het leven…

315
00:45:23,679 --> 00:45:27,891
…die begrijpt
wat er met onze wereld gebeurt.

316
00:45:30,018 --> 00:45:32,688
Wij zijn ook de eerste soort…

317
00:45:32,771 --> 00:45:36,525
…die begrijpt wat er nodig is
om het recht te zetten.

318
00:45:38,694 --> 00:45:43,031
Onze intelligentie heeft ons
zo ver gebracht.

319
00:45:44,742 --> 00:45:48,412
Het is het enige dat ons kan redden.

320
00:45:55,002 --> 00:45:55,878
Onze toekomst…

321
00:45:57,129 --> 00:46:00,507
…en die van de planeet,
moet nog geschreven worden.

322
00:46:02,885 --> 00:46:07,055
Hoe we nu handelen,
bepaalt het volgende hoofdstuk…

323
00:46:08,557 --> 00:46:11,351
…in het verhaal van het leven.

324
00:46:20,319 --> 00:46:23,030
Maar wat voor toekomst
ons ook te wachten staat…

325
00:46:30,496 --> 00:46:33,373
…als we iets hebben geleerd
van het verleden…

326
00:46:39,713 --> 00:46:45,761
…is het dat het leven
altijd z'n weg weer terugvindt.

327
00:48:57,893 --> 00:49:00,062
Ondertiteld door: Susan Oldemenger