Negentig procent van de tijd was het op onze planeet…
…te warm voor ijsvorming.
Dus toen de ijstijd tweeënhalf miljoen jaar geleden begon…
…had die een enorme impact.
Dit is het verhaal van hoe alles bevroor.
En van de opkomst van een dynastie…
…die het leven tot op de rand van uitsterven zou brengen.
HOOFDSTUK 8
HET HEDEN
Yellowstone is een van de koudste plekken in Amerika.
In de winter heeft het nog steeds te maken met dezelfde vrieskou…
…als in de ijstijd.
De temperatuur kan nog kouder worden dan -50 graden.
Alleen dat wat gemaakt is voor de kou, kan het overleven.
De dikke vacht van een bizon isoleert goed.
Ze hebben weinig energie nodig om warm te blijven.
Dat is maar goed ook.
Want het gras is moeilijk te vinden onder de sneeuw.
Maar bizons zijn niet de enige die honger hebben.
Wolven zijn ook bestand tegen de koudste winters.
Ze jagen al meer dan 100.000 jaar op bizons in Amerika.
Om de kudde uiteen te drijven, moet de roedel ze in beweging krijgen.
Paniek zorgt ervoor dat de wolven de bovenhand krijgen.
De kudde moet bij elkaar blijven.
Struikelen kan fataal zijn.
Maar ze kunnen niet eeuwig rennen.
Vooral niet in de diepe sneeuw.
Hun enige hoop is omdraaien en hun achtervolgers onder ogen te zien.
Alleen dan geeft de roedel het op.
Maar waar ze ook heen gaan…
…de wolven volgen ze.
Eeuwenoude vijanden die al duizenden jaren strijden.
Maar deze oertegenstanders hebben geluk.
Ze kunnen uitkijken naar het einde van de winter…
…en de opluchting van de lente.
Maar er was een tijd dat de winter…
…maar niet leek te eindigen.
2,5 MILJOEN JAAR GELEDEN
Tweeënhalf miljoen jaar geleden…
…zorgden veranderingen in de baan van de aarde…
…zeestromingen en koolstofdioxideniveaus ervoor dat de aarde abrupt afkoelde.
De grote ijstijd was begonnen.
En hij begon met een minuscuul ding.
Op zichzelf is een sneeuwvlok een breekbaar bevroren wonder.
Er zijn er geen twee hetzelfde.
Maar samen hebben sneeuwvlokken de wereld veranderd.
Zonder warme zomers om ze te smelten…
…raakte het noorden van de wereld bedekt met sneeuw.
In de loop van duizenden jaren werd de sneeuw dichter.
Hij vormde permanente ijskappen van enkele kilometers dik.
Hier, in dit stille rijk…
…was het bestaan bevroren.
Maar ten zuiden van de ijskappen…
…werd er een nieuwe wereld gecreëerd waar het leven het goed deed.
Over bijna het hele noordelijke halfrond…
…werd de toendra het meest uitgestrekte leefgebied op aarde.
20.000 JAAR GELEDEN
Zoogdieren die zich goed konden aanpassen, overheersten op deze koude plekken.
Waaronder de grootste en meest iconische zoogdieren van toen:
wolharige mammoeten.
Hun olifantachtige voorouders…
…waren miljoenen jaren eerder uit Afrika vertrokken…
…en hadden zich ontwikkeld tot deze aangepaste beesten.
Lang haar, kleinere oren en een kortere staart…
…helpen om de warmte vast te houden.
Ze worden geleid door een oud vrouwtje, de matriarch…
…die haar kennis doorgeeft aan de volgende generaties.
Generaties die ze moet beschermen.
Ze zijn groter dan de huidige leeuwen.
Deze holenleeuwen kunnen zelfs de grootste prooi neerhalen.
Maar kleine prooi is makkelijker.
Met maar weinig dekking proberen ze zich niet eens te verstoppen.
In plaats daarvan wachten ze af.
Tot het juiste moment daar is.
Het kalf moet dicht bij z'n beschermers blijven.
Maar de roofdieren hebben het in het vizier.
De mammoeten vormen 'n muur van slagtanden.
Maar de leeuwen gaan nergens heen.
De matriarch heeft er genoeg van.
Maar een van de leeuwen ziet een kans.
De tiener zal nooit meer bij de kudde weglopen.
Nu moeten de leeuwen zich verdedigen.
De moeder van het kalf…
…weet dat het een verloren zaak is.
Ze moeten zich wel terugtrekken…
…en de generaties die nog over zijn beschermen.
Het enige wat ze kunnen doen, is hun migratie voortzetten…
…over de koude toendra.
Hoewel de aarde nooit helemaal bedekt werd door ijs…
…was de impact wel wereldwijd te voelen.
Soms op de meest onverwachte manieren.
Omdat het meeste water nu ijs was…
…werd het land steeds droger.
Dit is de keerzijde van een ijstijd.
Ten zuiden van de toendra werden woestijnen twee keer zo groot.
Ze verzwolgen alles op hun pad.
Alleen de woestijnspecialisten die de extreme hitte konden weerstaan…
…konden zulke onherbergzame omstandigheden overleven.
Maar daar bleef de droogte niet bij.
Nog verder naar het zuiden verdwenen Afrika's tropische regenwouden…
…onverstoorbare schuilplekken voor meer dan 50 miljoen jaar…
…bijna helemaal.
Vervangen door uitgestrekte vlaktes van droog bos en grasland.
De impact op het leven was enorm.
Vooral voor één diersoort.
De primaten.
Bavianen delen 94 procent van hun DNA met ons.
En daarbij een cruciaal onderdeel van ons verhaal.
De afdaling van de boomtoppen naar een leven op de grond.
Daar stonden onze verwanten tijdens de ijstijd voor veel nieuwe uitdagingen.
Het leven op de grond is gevaarlijker.
Er leven grote roofdieren.
Wat compenseert voor de gebrekkige kracht en omvang van primaten…
…is dat we intelligent zijn en grote families hebben.
Maar genoeg voedsel vinden om iedereen te voeden…
…is een constante uitdaging.
Dus als er voedsel wordt gevonden…
…trekt het veel aandacht.
En als er waardevolle bronnen zijn…
…is een conflict onvermijdelijk.
Ook binnen je eigen soort.
Een rivaliserende troep die niet wil delen.
In het droge bos…
…is elke vrucht het vechten waard.
En elk gevecht telt.
De rivaliserende troep accepteert hun nederlaag.
Maar ze komen terug.
Om de uitdagingen van een onherbergzame wereld te boven te komen…
…vertrouwden primaten op hun sociale intelligentie.
Een eigenschap die na verloop van tijd…
…zou leiden tot één primatensoort die over de wereld zou heersen.
16.000 JAAR GELEDEN
De opeenhoping van ijs in het noorden beïnvloedde het klimaat op aarde.
Maar toen het leven gewend raakte aan koudere, drogere omstandigheden…
…veranderde alles.
Het ijs smolt toen de baan van de aarde weer veranderde.
De temperatuur steeg wereldwijd.
Wat begon als 'n aantal smeltwaterstromen…
…werd al snel een stortvloed.
In Noord-Amerika vormde het smeltwater een enorm gletsjermeer…
…van 600 meter diep en met een omtrek van 10.000 vierkante kilometer.
Het enige wat het water tegenhield om ook naar het westen te stromen…
…was een torenhoge ijsmuur.
Aan de andere kant was de muur bijna een kilometer hoog.
Een ogenschijnlijke onbreekbare barrière.
Maar niet lang meer.
Terwijl de temperatuur bleef stijgen en het smeltwatermeer bleef groeien…
…nam de druk aan die kant toe.
Het duurde niet lang of de muur brokkelde van binnenuit af.
Tot hij uiteindelijk instortte.
In een oogwenk breekt een meer ter grootte van de Ierse Zee door.
Dertig kilometer ten zuiden…
…zijn de eerste tekenen van de komende apocalyps te merken.
Aardschokken.
Ze merken 't gevaar op…
…maar ze kunnen nergens heen.
Het eerste wat ze zien is een muur van stof.
Met z'n honderd meter hoogte is hij de voorhoede van een tsunami.
In slechts tien uur…
…maakt de vloedgolf zichzelf een pad van 800 kilometer…
…dwars door het Amerikaanse continent, naar de zee.
Waar een natuurwonder normaal in duizenden jaren wordt gevormd…
…gebeurde dit in een paar uur.
Maar deze spektakels zijn van korte duur.
Een paar dagen later is er alleen nog…
…een griezelige stilte over.
De littekens van deze overstroming tekenen nog steeds het Amerikaanse landschap.
Maar sinds het begin van de ijstijd…
…zijn er meer dan 50 cycli van ijs dat vormt en smelt geweest.
Elke cyclus veroorzaakte z'n eigen overstroming.
Nadat het ijs van de laatste ijstijd was gesmolten…
…keerde het evenwicht langzaam terug.
Het regende regelmatiger.
Hierdoor konden de bossen herstellen.
Woestijnen werden kleiner en groener nu er weer water stroomde.
En waar water stroomt…
…vind je al snel leven.
De Donaudelta van Europa is een van de grootste moeraslanden ter wereld.
Hij ontstond na de laatste ijstijd…
…en werd al snel de thuisbasis van ongelooflijk veel diersoorten.
Er is veel voedsel en de witwangstern vliegt duizenden kilometers…
…om in deze wateren te kunnen broeden.
Het is de perfecte plek om een gezin te stichten.
Maar het is een vergeefse reis…
…als het mannetje te laat is om een vrouwtje te vinden.
Hij kan alleen maar naar het succes van de andere kijken.
Nu z'n rivaal weg is…
…grijpt hij z'n kans.
Eten is een goed cadeau…
…maar ze is niet onder de indruk.
Hij waagt toch een poging.
Maar tevergeefs.
Het afgewezen mannetje eet alleen.
Alleen met zo'n overvloed aan leven kunnen de vrouwtjes zo kieskeurig zijn.
Het einde van de ijstijd luidde niet alleen een tijd van overvloed in…
…maar ook een tijd van grote klimaatstabiliteit.
Dit tijdperk heet het holoceen.
11.700 JAAR GELEDEN
In dit tijdperk was het vooral warm en nat.
De gemiddelde temperatuur schommelde nog niet eens met één graden.
Hierdoor kon het leven overal ter wereld gedijen.
Elke soort heeft een ononderbroken familielijn van voorouders…
…die vier miljard jaar teruggaat…
…naar de oorsprong van het leven op aarde.
Maar niet iedereen deed het goed tijdens het holoceen.
Er vond een vreemde en zeer selectieve uitsterving plaats.
Overal ter wereld verdwenen de grootste landdieren.
Mammoeten, holenleeuwen en honderden andere diersoorten verdwenen.
Noord-Amerika werd bijzonder zwaar getroffen.
Het verloor meer dan 70 procent van z'n reuzen.
Maar niet alle.
Omdat er geen concurrenten waren…
…namen bizons de grote vlaktes over.
Ze zwierven in groten getale rond.
Maar ze waren niet alleen.
Met minder grote prooien om uit te kiezen…
…werden bizons de focus van een andere groep overlevenden.
Eeuwenoude vijanden.
Hun beste verdediging is om het gevaar in de gaten te houden…
…bij elkaar te blijven en rustig verder te gaan.
Maar dit zijn geen gewone jagers.
Want in de ijstijd verspreidde een nieuw roofdier zich.
Net als wolven…
…jaagden we in groepen.
En onze gebrekkige kracht en snelheid…
…compenseerden we met intelligentie en sluwheid.
De evolutie van onze grote, complexe hersenen…
…onderscheidde ons van andere primaten.
En het stelde ons in staat om steeds geavanceerder te jagen.
Door wolven na te doen…
…en met behulp van zorgvuldig geplaatste stenen stapels…
…dreven jagers de bizons kilometers op.
Tot ze ze precies hadden…
…waar ze ze wilden.
Alleen dan slopen ze op de kudde af.
Als ze zich te vroeg laten zien…
…hebben ze dagenlang voor niets moeite gedaan.
Hun beloning is niet de dood van één bizon…
…maar die van vele.
Genoeg voor iedereen tijdens de wintermaanden.
De val is gezet.
Ze hebben alleen wat aanmoediging nodig.
In het begin van het holoceen…
…had de mens zich vanuit Afrika naar bijna elk continent verspreid.
Hij was 's werelds gevaarlijkste roofdier geworden.
Terwijl onze opkomst bijdroeg aan het uitsterven van grote landdieren…
…had ons verhaal heel kort kunnen zijn…
…als we niet iets opmerkelijks hadden gedaan.
We bevrijdden ons van de onzekerheid van een jager-verzamelaarsbestaan…
…door een alliantie aan te gaan met de natuur.
Het stabiele klimaat van het holoceen…
…stelde onze voorouders in staat een unieke relatie aan te gaan…
…met planten.
Ze selecteerden met de hand bepaalde soorten…
…en zaaiden hun zaden daar waar ze het beste konden groeien.
Al deze zorg en aandacht…
…vergrootte de overlevingskansen van de planten.
In ruil daarvoor konden mensen de vruchten plukken.
Ze leerden meer voedsel te produceren en hoe ze er 't hele jaar mee konden doen.
En waar hun planten groeiden…
…had de mens succes.
Onze voorouders zorgden voor een stabiele voedselvoorziening.
En ze veredelden niet alleen planten.
Ze hielden dieren.
Over de hele wereld…
…ruilden veel jagers-verzamelaars hun nomadische levensstijl in…
…voor landbouw.
Langzaam maar zeker veranderde de wildernis.
Getemd door mensenhanden.
Bevrijd van de constante strijd om voedsel te vinden…
…groeide de menselijke bevolking…
…diversifieerde het werk…
…werd de samenleving complexer…
…en ontstonden er beschavingen.
We hebben iets bereikt wat geen enkele andere soort ooit heeft bereikt.
We ontsnapten en ontstegen aan de natuur.
De landbouw had alles veranderd.
Maar er kwam een nieuwe revolutie aan.
Onze vindingrijkheid heeft ons verder gebracht dan we ons konden voorstellen.
En ons verhaal staat nu op het aardoppervlak geschreven.
Wat ooit wild was, is getemd of verloren gegaan.
We zijn te succesvol voor ons eigen bestwil.
En voor dat van de planeet.
We veroorzaken nu de volgende massa-uitsterving.
Het is niet alleen dat we onszelf voeden…
…en daarmee meer dan de helft van al het bewoonbare land in beslag nemen.
Het is niet alleen dat het koolstofdioxide dat we uitstoten…
…de aarde sneller opwarmt…
…dan het ooit in de afgelopen 500 miljoen jaar is opgewarmd.
Het is ook niet alleen dat we de zeeën opwarmen en verzuren…
…hun natuurlijke balans verstoren en grote delen van het zeeleven doden.
Het is ook niet alleen dat we extreme weersomstandigheden veroorzaken…
…brand en uitdroging…
…die de aarde terugbrengen naar z'n dorre beginstaat.
Het niet alleen dat we een van die dingen doen…
…maar dat we ze allemaal doen.
Allemaal tegelijk.
En om het nog erger te maken…
…doen we het razendsnel.
Ze zijn zeldzaam, maar massa-uitstervingen veranderen de loop van de geschiedenis.
Tot nu toe heeft de aarde vijf van deze apocalyptische gebeurtenissen doorstaan.
Telkens ging meer dan drie vierde van het leven verloren.
Daarbij was de soort die ervoor dominant was…
…niet meer de dominante soort na die tijd.
De impact van een massa-uitsterving…
…hebben we al 66 miljoen jaar niet meer meegemaakt.
Nu zijn we op weg…
…naar de zesde.
Alleen al in de afgelopen 50 jaar…
…is de populatie van wilde dieren gemiddeld met 70 procent afgenomen.
En deze keer zijn wij verantwoordelijk.
Ondanks deze sombere voorspelling…
…is er nog een sprankje hoop.
Wij zijn de eerste soort in de hele geschiedenis van het leven…
…die begrijpt wat er met onze wereld gebeurt.
Wij zijn ook de eerste soort…
…die begrijpt wat er nodig is om het recht te zetten.
Onze intelligentie heeft ons zo ver gebracht.
Het is het enige dat ons kan redden.
Onze toekomst…
…en die van de planeet, moet nog geschreven worden.
Hoe we nu handelen, bepaalt het volgende hoofdstuk…
…in het verhaal van het leven.
Maar wat voor toekomst ons ook te wachten staat…
…als we iets hebben geleerd van het verleden…
…is het dat het leven altijd z'n weg weer terugvindt.
Ondertiteld door: Susan Oldemenger