Przez 90% historii naszej planety
było tu zbyt ciepło, by mógł wytworzyć się lód.
Więc kiedy dwa i pół miliona lat temu zaczęła się epoka lodowcowa,
jej wpływ na życie był ogromny.
Oto historia wielkiego mrozu
oraz początków dynastii,
która miała doprowadzić życie na skraj zagłady.
ŻYCIE NA PLANECIE ZIEMIA
ROZDZIAŁ ÓSMY
EPOKA LODU I OGNIA
CZASY OBECNE
Park Yellowstone to jedno z najzimniejszych miejsc w Ameryce.
Zimą wciąż panują tam te same mroźne warunki,
co w epoce lodowcowej.
Temperatura może spaść poniżej minus 50 stopni.
Przetrwają tylko ci, którzy są w stanie znieść ten chłód.
Grube futro bizonów zapewnia im tak dobrą izolację,
że potrzebują mało energii, by się ogrzać.
To spora zaleta,
bo pod śniegiem trudno o trawę.
Ale nie tylko bizony poszukują pożywienia.
Wilki też potrafią przetrwać najmroźniejsze zimy…
i polują na bizony w Ameryce od ponad 100 000 lat.
By rozdzielić stado,
trzeba zmusić je do ruchu.
Panika daje wilkom kontrolę.
Stado musi trzymać się razem.
Potknięcie może okazać się zabójcze.
Ale nie mogą biec wiecznie,
zwłaszcza w głębokim śniegu.
Ich jedyna nadzieja to odwrócić się i stawić czoła przeciwnikom.
Dopiero wtedy wilki ustępują.
Ale gdziekolwiek pójdą bizony,
wilki podążą za nimi.
To odwieczni wrogowie, którzy toczą tę bitwę od tysięcy lat.
Ale ci starożytni przeciwnicy mają szczęście…
bo mogą wyczekiwać końca zimy
i początku wiosny.
Ale był taki czas, gdy zima…
nigdy się nie kończyła.
2,5 MILIONA LAT TEMU
Dwa i pół miliona lat temu
zmiany orbity Ziemi,
prądów oceanicznych i poziomu dwutlenku węgla
doprowadziły do gwałtownego ochłodzenia planety.
Nastała epoka lodowcowa.
A wszystko zaczęło się od czegoś naprawdę maleńkiego.
Pojedynczy płatek śniegu to kruche, lodowe arcydzieło.
Nie ma dwóch takich samych.
Ale razem płatki śniegu zmieniły świat.
Bez ciepłego lata, które by je stopiło,
śnieg pokrył północną część świata…
i przez wiele tysięcy lat kondensował się,
tworząc trwałe warstwy lodu o grubości kilku kilometrów.
Tutaj, w tej cichej krainie,
życie zostało zamrożone.
Ale na południe od lądolodu
powstał nowy świat, w którym mogło kwitnąć życie.
Stepy tundry otaczają prawie całą półkulę północną…
i w tym czasie stały się najbardziej rozległym siedliskiem świata.
20 000 LAT TEMU
Ssaki, które przystosowały się do zimna,
zdominowały te mroźne tereny.
Wśród nich były te największe i najbardziej charakterystyczne…
mamuty.
Ich słoniopodobni przodkowie
opuścili Afrykę miliony lat wcześniej
i wyewoluowali w te wysoko wyspecjalizowane bestie.
Długa sierść, mniejsze uszy i krótsze ogony
pomagają im utrzymać ciepło.
Przewodzi im stara samica,
matka rodu,
która przekazuje swą wiedzę kolejnym pokoleniom.
Pokoleniom, którym musi zapewnić bezpieczeństwo.
Lwy jaskiniowe są większe od dzisiejszych lwów
i mogą powalić nawet największą ofiarę…
ale mniejsze łatwiej pokonać.
Ciężko tu o kryjówkę, ale one nawet nie próbują się skradać.
Zamiast tego grają na czas,
czekając na odpowiedni moment.
Młode trzyma się blisko swych obrońców…
ale myśliwi mają je na oku.
Mamuty tworzą ścianę kłów…
ale lwy nigdzie się nie wybierają.
Matka rodu ma już dość.
Ale jeden z łowców dostrzega okazję.
Ten młodzik już nigdy nie odłączy się od stada.
Teraz to lwy muszą się bronić.
Matka młodego mamuta…
wie, że to przegrana sprawa.
Muszą się wycofać
i ochraniać pozostałe pokolenia.
Mogą jedynie kontynuować swą podróż
przez zimne stepy tundry.
Choć lód nigdy nie pokrył całej planety…
jego wpływ był odczuwalny na całym świecie.
Czasem w zupełnie nieoczekiwany sposób.
Większość wody została uwięziona w postaci lodu,
więc ląd stawał się coraz bardziej suchy.
To druga strona epoki lodowcowej.
Na południe od stepów tundry
obszar pustyń prawie się podwoił,
pożerając wszystko na swojej drodze.
Tylko specjaliści od pustyni,
którzy przystosowali się do życia w zabójczym upale,
mogli przetrwać w tak surowych warunkach.
Ale na tym susza się nie skończyła.
Jeszcze dalej na południe, w tropikalnych lasach deszczowych Afryki,
stabilne sanktuaria życia, które istniały od 50 milionów lat,
prawie całkowicie zniknęły…
i zostały zastąpione przez rozległe tereny suchych lasów i łąk.
Wpływ na życie był ogromny,
a zwłaszcza na jedną grupę zwierząt…
naczelne.
Pawiany dzielą z nami 94% DNA,
a także kluczową część naszej historii…
zejście z wierzchołków drzew, by prowadzić życie na dnie lasu.
Tutaj, podczas epoki lodowcowej,
nasi kuzyni stanęli przed wieloma wyzwaniami.
Życie na ziemi jest bardziej niebezpieczne.
Są tam duże drapieżniki.
Na szczęście
brak siły i rozmiarów
naczelne nadrabiają inteligencją i dużymi rodzinami.
Ale zdobywanie pożywienia dla wielu osobników
to ciągłe wyzwanie.
Więc każdy znaleziony posiłek
przyciąga wielu zainteresowanych.
A tam, gdzie cenne zasoby…
konflikt jest nieunikniony.
Zwłaszcza w obrębie własnego gatunku.
Grupa rywali nie ma ochoty się dzielić.
W suchym lesie…
warto walczyć o każdy owoc…
i liczy się każde starcie.
Rywale się wycofują,
ale jeszcze tu wrócą.
By pokonać wyzwania tego wrogiego świata,
naczelne polegały na swej inteligencji społecznej.
Była to cecha, która z czasem miała zapewnić jednemu z nich
panowanie nad światem.
16 000 LAT TEMU
Nagromadzenie lodu na północy wpłynęło na klimat na całej planecie.
Ale gdy życie przyzwyczaiło się do chłodu i suszy,
wszystko się zmieniło.
Lód zaczął topnieć, gdy orbita Ziemi znów się zmieniła,
a temperatury na świecie zaczęły rosnąć.
Strumienie wody z roztopionego lodu
wkrótce przekształciły się w potop.
W Ameryce Północnej roztopione wody utworzyły ogromne jezioro lodowcowe
o głębokości 600 metrów
i powierzchni 10000 kilometrów kwadratowych.
Jedynym, co powstrzymywało wodę przed zalaniem lądu na zachodzie,
była wielka ściana lodu.
Po drugiej stronie ściana miała prawie kilometr wysokości.
Była pozornie nie do pokonania…
ale nie na długo.
Wraz ze wzrostem temperatury i topnieniem lodowców
ciśnienie z tyłu ściany wciąż rosło.
Wkrótce ściany lodu zaczęły kruszyć się od środka…
aż doszło do katastrofalnego zawalenia.
W jednej chwili na ląd wylała się równowartość Morza Irlandzkiego.
Około 30 kilometrów na południe
pojawiła się pierwsza zapowiedź apokalipsy.
Wstrząsy.
Wyczuwają zagrożenie…
ale nie mają gdzie się ukryć.
Najpierw widzą ścianę pyłu.
Ma sto metrów wysokości.
To zapowiedź ogromnego tsunami.
W zaledwie dziesięć godzin
ogromna powódź przetacza się przez 800 kilometrów lądu,
przecinając kontynent aż do oceanu.
Cuda natury, których powstanie zajęłoby tysiące lat,
kształtują się w zaledwie kilka godzin.
Ale te widowiska
są krótkotrwałe.
Kilka dni później
jedyne, co pozostaje,
to upiorna cisza.
Nieusuwalne blizny po tej wielkiej powodzi
są wciąż widoczne w krajobrazie Ameryki.
A jednak od początku epoki lodowcowej
było ponad 50 cykli gromadzenia się i topnienia lodu…
i każdy z nich powodował własne wielkie powodzie.
Gdy ustał zamęt wywołany ostatnim topnieniem,
ląd zaczął odzyskiwać równowagę.
Opady stały się bardziej regularne…
co pozwoliło odżyć lasom.
Pustynie skurczyły się i zazieleniły, gdy znów popłynęła na nich woda.
A tam, gdzie płynie woda,
wkrótce pojawia się życie.
Delta Dunaju w Europie to jedno z największych mokradeł świata.
Powstała po ostatnim wielkim topnieniu
i szybko stała się domem dla ogromnego bogactwa zwierząt.
Nie brakuje tu pokarmu,
więc rybitwy białowąse pokonują tysiące kilometrów,
by się tu rozmnażać.
To idealne miejsce, by założyć rodzinę…
ale podróż może okazać się daremna,
jeśli samiec przybędzie zbyt późno, by znaleźć sobie samicę.
Może jedynie
obserwować sukces innych.
Rywal odleciał,
więc to jego szansa.
Jedzenie to świetny prezent…
ale ona nie jest pod wrażeniem.
Samiec i tak spróbuje szczęścia.
Bezskutecznie.
Odtrącony samiec
musi jeść sam.
Tylko przy tak wielkim bogactwie życia samice mogą być tak wybredne.
Koniec epoki lodowcowej zapoczątkował nie tylko czas obfitości,
ale także okres stabilności klimatu…
znany jako holocen.
11 700 LAT TEMU
W tym okresie panowały ciepłe i wilgotne warunki,
a średnia globalna temperatura wahała się o mniej niż jeden stopień Celsjusza,
co pozwoliło na rozkwit życia we wszystkich zakątkach świata.
Każdy istniejący gatunek ma nieprzerwaną linię rodową,
która sięga czterech miliardów lat wstecz,
do początków życia na Ziemi.
A jednak nie wszystko kwitło w holocenie.
Był to okres dziwnego i bardzo selektywnego wymierania.
Na całej planecie znikały największe zwierzęta lądowe.
Zniknęły mamuty, lwy jaskiniowe i setki innych gatunków.
Szczególnie ucierpiała Ameryka Północna,
która straciła ponad 70% swoich olbrzymów.
Ale nie wszystkie.
W obliczu braku rywali
bizony przejęły wielkie równiny,
wędrując po nich w wielkich stadach.
Ale nie były tam same.
Liczba dużych zwierząt znacznie się zmniejszyła,
więc bizony stały się celem innej grupy ocalałych.
Ich odwiecznych wrogów.
Ich najlepsza obrona to stała czujność,
trzymanie się razem i unikanie konfrontacji.
Ale to nie są zwykli myśliwi.
Bo w epoce lodowcowej pojawił się nowy drapieżnik.
Tak jak wilki,
polowaliśmy w grupach.
A niedobór siły i szybkości…
nadrabialiśmy inteligencją i sprytem.
Wykształcenie dużych, złożonych mózgów
wyróżniło nas na tle innych naczelnych
i pozwoliło nam polować w o wiele bardziej wyszukany sposób.
Naśladując wilki
i używając starannie ułożonych stosów kamieni,
myśliwi zaganiali bizony przez wiele kilometrów,
aż znalazły się dokładnie tam,
gdzie tego chcieli.
Dopiero wtedy zbliżają się do stada.
Gdyby ujawnili się zbyt wcześnie,
wiele dni wysiłku poszłoby na marne.
Ich ostateczną nagrodą nie jest śmierć jednego,
ale upadek wielu…
by wykarmić dużą grupę podczas zimowych miesięcy.
Pułapka zastawiona.
Potrzebują tylko odrobiny zachęty.
We wczesnym holocenie
ludzie rozprzestrzenili się z Afryki na niemal wszystkie kontynenty
i stali się najgroźniejszym drapieżnikiem świata.
Nasz rozwój przyczynił się do wyginięcia dużych zwierząt lądowych,
ale nasza historia mogła być krótka,
gdybyśmy nie dokonali czegoś niezwykłego.
Uwolniliśmy się od niepewności życia opartego na zbieractwie i łowiectwie,
zawierając sojusze z naturą.
Stabilny klimat holocenu
umożliwił naszym przodkom nawiązanie wyjątkowej więzi…
z roślinami.
Wyselekcjonowali niektóre gatunki
i zasiali ich nasiona tam, gdzie miały najlepsze warunki wzrostu.
Ta troska i opieka
dramatycznie zwiększyły szanse roślin na przetrwanie,
dzięki czemu ludzie mogli zebrać plony tej współpracy.
Nauczyli się produkować więcej jedzenia
i przechowywać je przez cały rok.
Tam, gdzie uprawiano rośliny,
był i dobrobyt.
Nasi przodkowie odkryli, jak zapewnić sobie zapasy żywności.
Udomowili nie tylko rośliny.
Zwierzęta też.
Na całym świecie
wielu łowców-zbieraczy porzuciło koczowniczy tryb życia…
na rzecz rolnictwa.
Powoli, ale systematycznie, przyroda zmieniała swe oblicze,
okiełznana pracą ludzkich rąk.
Wolne od ciągłego poszukiwania pożywienia,
populacje ludzi rozrastały się.
Pojawiały się nowe zadania,
a społeczeństwo stawało się bardziej złożone.
W końcu narodziły się cywilizacje.
Osiągnęliśmy coś, czego nie dokonał żaden inny gatunek.
Uwolniliśmy się od natury i wznieśliśmy się ponad nią.
Rolnictwo zmieniło wszystko…
ale miała nadejść kolejna rewolucja.
Nasza pomysłowość zaprowadziła nas dalej, niż mogliśmy sobie wyobrazić…
a nasza historia jest teraz zapisana na powierzchni Ziemi.
To, co kiedyś było dzikie, zostało okiełznane lub utracone.
Nasz wielki sukces zaszkodził nam
i naszej planecie…
i teraz sami powodujemy kolejne masowe wymieranie.
Nie chodzi tylko o to,
że produkcja żywności pochłania połowę terenów mieszkalnych…
ani o to, że dwutlenek węgla, który uwalniamy do atmosfery,
ogrzewa naszą planetę szybciej niż kiedykolwiek
w ciągu ostatnich 500 milionów lat.
Nie chodzi też o to, że ocieplamy i zakwaszamy oceany,
niszcząc ich naturalną równowagę
i zabijając wielkie ilości morskich stworzeń.
Nie tylko powodujemy ekstremalne zjawiska pogodowe,
pożary i susze,
które przywracają Ziemię do jej jałowych początków.
Nie chodzi o to, że robimy którekolwiek z tych rzeczy,
ale o to, że robimy je wszystkie
w tym samym czasie.
A co gorsza,
robimy to z piorunującą prędkością.
Choć masowe wymieranie to rzadkość, zmienia bieg historii na ogromną skalę.
Jak dotąd Ziemia przetrwała pięć takich apokaliptycznych zdarzeń,
a każde z nich zniszczyło ponad trzy czwarte gatunków.
Co więcej, dominujące gatunki sprzed katastrofy
nie pozostają na szczycie po jej zakończeniu.
Skutki masowego wymierania
nie były odczuwane przez 66 milionów lat.
Obecnie jesteśmy na dobrej drodze
do szóstego.
Tylko w ciągu ostatnich 50 lat
populacja dzikich zwierząt spadła średnio o prawie 70%
i tym razem
to my jesteśmy za to odpowiedzialni.
Ale mimo tej ponurej prognozy,
wciąż jest iskierka nadziei.
Jesteśmy pierwszym gatunkiem
w ciągu czterech miliardów lat życia na Ziemi,
który rozumie, co dzieje się z naszym światem.
Jesteśmy też pierwszym gatunkiem,
który wie, jak można to naprawić.
Nasza inteligencja zaprowadziła nas tak daleko
i tylko ona może nas ocalić.
Nasza przyszłość
i przyszłość planety
nie jest przesądzona.
To, co teraz zrobimy,
zdefiniuje kolejny rozdział
w historii życia.
Ale jakakolwiek przyszłość nas czeka…
przeszłość nauczyła nas…
że życie zawsze znajdzie jakiś sposób.
Napisy: Marta Racka