Gezegenimiz tarihinin %90'ında
hava buz oluşamayacak kadar sıcaktı.
Bu nedenle iki buçuk milyon yıl önce Buzul Çağı geldiğinde
etkisi çok büyük oldu.
Bu, büyük bir donun
ve yaşamı yok olmanın eşiğine getirecek
bir hanedanın yükselişinin hikâyesi.
GEZEGENİMİZDE YAŞAM
8. BÖLÜM
BUZ VE ATEŞ ÇAĞI
GÜNÜMÜZ
Yellowstone, Amerika'nın en soğuk yerlerinden biri.
Kışın, buzul çağının getirdiği dondurucu koşullardan bazılarına
hâlâ dayanabilir.
Sıcaklıklar eksi 50 derecenin altına düşebilir.
Yalnızca soğuğa dayanıklı yaratılanlar hayatta kalabilir.
Bizonun kalın kürkü o kadar iyi yalıtım sağlıyor ki
ısınmak için çok az enerjiye ihtiyacı var.
Bu da işine geliyor
çünkü karın altında ot bulmak zor.
Ama burada aç olan sadece bizonlar değil.
Kurtlar da en soğuk kışlara dayanabiliyor…
…ve 100.000 yılı aşkın süredir Amerika'da bizon avlıyorlar.
Sürüyü bölmek için kurtların onları harekete geçirmesi gerek.
Panik, kurtlara kontrol sağlıyor.
Bizon sürüsü birbirinden ayrılmamalı.
Tek bir hata ölümle sonuçlanabilir.
Ama bizonlar sonsuza dek koşamaz,
özellikle de derin karda.
Tek çareleri dönüp peşindekilere göğüs germek.
Ancak o zaman kurt sürüsü hız keser.
Ama nereye giderlerse gitsinler
kurtlar peşlerinden gidecek.
Binlerce yıldır savaşan ezelî düşmanlar.
Ancak bu eski rakipler şanslı…
…çünkü kışın bitip baharın gelmesini
dört gözle bekleyebilirler.
Ama kışın bitmek bilmediği
bir dönem vardı.
İKİ BUÇUK MİLYON YIL ÖNCE
İki buçuk milyon yıl önce Dünya'nın yörüngesindeki değişiklikler,
okyanus akıntıları ve karbondioksit seviyeleri
gezegenin aniden soğumasına neden oldu.
Büyük Buzul Çağı gelmişti…
…ve küçücük şeylerle başlamıştı.
Tek başına bir kar tanesi kırılgan, donmuş bir harikadır.
Her biri birbirinden farklıdır.
Ama birlikte kar taneleri dünyayı değiştirdi.
Onları eritecek sıcak yazlar olmayınca
Kar, dünyanın kuzeyini kapladı…
…ve binlerce yıl boyunca sıkışarak
birkaç kilometre kalınlığında kalıcı buz tabakaları oluşturdu.
Burada, bu sessiz diyarda
hayat donup kalmıştı…
…ama buz tabakalarının güneyinde
yaşamın gelişebileceği yeni bir dünya oluştu.
Neredeyse tüm kuzey yarım küreyi çevreleyen tundra bozkırı…
…Dünya'nın en geniş habitatı hâline geldi.
20.000 YIL ÖNCE
Soğuğa iyi adapte olmuş olan memeliler bu kutup bölgelerinde hüküm sürüyordu.
En büyük ve en ikonik olanları dâhil.
Yünlü mamutlar.
File benzeyen ataları
milyonlarca yıl önce Afrika'dan ayrılmış,
bu tam donanımlı hayvanlara dönüşmüştü.
Uzun tüyleri, daha küçük kulakları ve daha kısa kuyrukları sayesinde
soğukta ısıyı muhafaza edebiliyorlar.
Sürünün reisi olan yaşlı bir dişi onlara rehberlik edip
bildiklerini gelecek nesillere aktarıyor.
Koruması gereken nesillere.
Günümüz aslanlarından büyük olan mağara aslanları
en büyük avları bile alt edebilir.
Ancak küçük avlar daha kolay.
Çok siper de olmayınca
cüretkâr kediler saklanmaya bile çalışmıyor.
Aksine fırsat kollayıp
doğru anı bekliyorlar.
Buzağı, koruyucularının yakınında durmalı…
…ama avcılar onu gözüne kestirdi.
Mamutlar dişlerden bir duvar oluşturuyor…
…ama aslanların bir yere gittiği yok.
Dişi reisin canına yetti…
…ama avcılardan biri bir fırsat görüyor.
Genç bir daha asla sürüden ayrılmayacak.
Şimdi savunma sırası aslanlarda.
Buzağının annesi…
…durumun ümitsiz olduğunu biliyor.
Geri çekilip
kalan nesilleri korumaktan başka çareleri yok.
Tek yapabilecekleri
soğuk tundra bozkırlarında göçlerini sürdürmek.
Buz, gezegeni hiçbir zaman tamamen kaplamasa da…
…etkisi hâlâ dünyanın her yerinde hissediliyordu.
Bazen en beklenmedik şekillerde.
Dünyadaki suyun çoğu buz tuttuğundan
topraklar giderek kurudu.
İşte bu, buzul çağının diğer yüzü.
Tundra bozkırının güneyinde
çöller neredeyse iki katına çıkmış,
önlerine çıkan her şeyi yutuyordu.
Sadece aşırı sıcağa dayanacak şekilde evrimleşmiş çöl ustaları
bu elverişsiz koşullarda hayatta kalabilmişti.
Ama kuruma bununla sınırlı kalmamıştı.
Daha güneyde de 50 milyonu aşkın yıldır istikrarlı yaşam sığınakları olan
Afrika'nın tropik yağmur ormanları
neredeyse tamamen yok olup…
…yerini kuru orman ve otlaklardan oluşan bir enginliğe bırakmıştı.
Yaşam üzerindeki etkisi çok büyüktü,
özellikle de bir grup hayvan üzerinde.
Primatlar.
Babunlar DNA'larının %94'ünü bizimle paylaşır.
Hikâyemizin büyük bir kısmı da ortaktır.
Ağaç dallarından orman zeminindeki yaşama iniş.
Burada, Buzul Çağı'nda kuzenlerimiz
birçok yeni zorlukla karşılaştı.
Yerdeki yaşam daha tehlikeli.
Büyük yırtıcılara ev sahipliği yapıyor.
Neyse ki primatların güç ve büyüklükteki eksikliğini
zekâ ve geniş ailelerle kapatıyoruz.
Ama çok boğaz doyuracak kadar yiyecek bulmak
sürekli bir zorluk.
Bu nedenle yiyecek bulunduğunda
çok dikkat çekiyor.
Değerli bir kaynağın olduğu yerde de…
…çatışma kaçınılmaz.
Özellikle de kendi türünüzle.
Paylaşmaya istekli olmayan rakip bir birlik.
Kuru ormanda…
…her meyve uğruna savaşmaya değer…
…ve her savaş önemli.
Rakip birlik zarardan dönüyor
ama tekrar gelecekler.
Daha elverişsiz bir dünyanın zorluklarıyla başa çıkmak için
primatlar sosyal zekâlarına güveniyordu.
Bu özellik
zaman içinde bir primat türünün
küresel egemenliğe ulaşmasını sağlayacaktı.
16.000 YIL ÖNCE
Kuzeydeki buz birikimi gezegenin her yerinde iklimi etkiledi.
Ama yaşam daha soğuk, daha kuru koşullara alıştığı anda
her şey değişti.
Dünya'nın yörüngesi bir kez daha değişip küresel sıcaklıklar artmaya başlayınca…
…buzlar erimeye başladı.
Bir dizi buzul suyu nehri olarak başlayan şey
kısa sürede bir tufana dönüştü.
Kuzey Amerika'da buzul suları 600 metre derinliğinde,
10.000 kilometrekarelik bir alanı kaplayan devasa bir buzul gölü oluşturdu.
Suyun batıya akmasını engelleyen tek şey
yüksek bir buzdan duvardı.
Diğer tarafta duvar neredeyse bir kilometre yüksekliğindeydi.
Görünüşte durdurulamaz bir bariyerdi.
Ama fazla uzun sürmedi.
Sıcaklıklar yükselmeye devam edip buzul suyu gölü büyüdükçe
arkadan gelen basınç arttı.
Çok geçmeden duvarlar içten dışa parçalanmaya başladı.
Ta ki sonunda feci bir şekilde çökene kadar.
Bir anda
İrlanda Denizi büyüklüğünde bir göl serbest kaldı.
30 kilometre güneydeyiz,
işte yaklaşan kıyametin ilk alameti.
Sarsıntılar.
Tehlike seziyorlar…
…ama saklanacak yer yok.
İlk gördükleri şey tozdan bir duvar.
100 metre yüksekliğinde,
dev bir tsunaminin öncüsü.
Sadece 10 saat içinde
devasa sel Amerika kıtasından
okyanusa uzanan 800 kilometrelik bir yolu paramparça ediyor.
Normalde oluşması binlerce yıl sürecek doğa harikaları
birkaç saat içinde oluşuyor.
Ama bu manzaraların ömrü kısa.
Yalnızca birkaç gün sonra
geriye sadece
ürkütücü bir sessizlik kalıyor.
Bu devasa selin silinmez izleri bugün hâlâ Amerika tabiatında görülüyor.
Ancak Buzul Çağı'nın başlangıcından beri
her biri destansı taşkınlara sebep olmuş…
…50 döngüden fazla buzul oluşumu ve erimesi oldu.
Son büyük erimenin hengâmesi yatışınca
toprak yavaş yavaş dengesine kavuştu.
Yağışlar daha düzenli hâle gelerek…
…ormanların toparlanmasını sağladı.
Sular yeniden akmaya başlayınca
çöller küçüldü ve yeşerdi.
Suyun aktığı yerlere
çok geçmeden yaşam geldi.
Avrupa'nın Tuna Deltası
dünyanın en büyük sulak alanlarından biri.
Son büyük erimeden sonra oluştu
ve hızla inanılmaz zenginlikte bir hayvan yaşamına ev sahipliği yaptı.
Bolca yiyecek olduğundan
bıyıklı sumrular
bu zengin sularda üremek için binlerce kilometre yol katetti.
Aile kurmak için mükemmel bir yer…
…ama bir erkek geç kalıp da dişi bulamazsa
yolculuk boşa gidiyor.
Tek yapabildiği başkalarının başarısını izlemek.
Rakibi gidince
ona şans doğuyor.
Yiyecek harika bir hediye…
…ama dişi etkilenmiyor.
Yine de şansını deniyor…
…ama nafile.
Reddedilen erkek yemeğini mecburen tek başına yiyor.
Ancak yaşam bu kadar cömert olduğunda dişiler böyle seçici olmayı göze alabilir.
Buzul Çağı'nın sonu yalnızca bolluk dönemini değil…
…Holosen Devri olarak bilinen…
…büyük bir iklim dengesi dönemini de başlattı.
11.700 YIL ÖNCE
Bu dönemde
sıcak, nemli koşullar hüküm sürdü
ve ortalama küresel sıcaklıklardaki dalgalanma
bir santigrat dereceden azdı.
Bu da dünyanın her köşesinde yaşamın gelişmesini sağladı.
Her türün dört milyar yıl geriye,
Dünya'daki yaşamın başlangıcına uzanan
kesintisiz bir soyu vardı.
Ancak Holosen'de her şey gelişmiyordu.
Tuhaf ve son derece seçici bir yok oluş yaşanıyordu.
Gezegenin her yerinde
en büyük kara hayvanları yok oluyordu.
Mamutlar, mağara aslanları ve yüzlerce başka tür tarihe karıştı.
Özellikle Kuzey Amerika zarar görmüş,
devlerinin %70'ini kaybetmişti.
Ama hepsini değil.
Rakip olmayınca
bizonlar büyük ovaları ele geçirdi.
Kalabalık sürüler hâlinde dolaşıyorlardı…
…ama yalnız değillerdi.
Büyük av seçenekleri azalınca…
…bizonlar diğer hayatta kalanların odağı hâline geldi.
Ezelî düşmanlar.
En iyi savunmaları tehlikeye karşı tetikte olmak,
birbirlerinden ayrılmamak ve sakince yola devam etmek.
Ama bunlar sıradan avcılar değil.
Çünkü Buzul Çağı yeni bir yırtıcının yayılmasına yol açtı.
Kurtlar gibi biz de gruplar hâlinde avlanıyorduk.
Güç ve hızdaki eksikliğimizi…
…zekâ ve kurnazlıkla kapatıyorduk.
Büyük, karmaşık beyinlerimizin evrimi
bizi diğer primatlardan ayırıp
giderek daha karmaşık şekillerde avlanmamızı sağladı.
Kurtları taklit eden
ve özenle yerleştirilmiş taş yığınları kullanan avcılar
bizonları kilometrelerce uzağa sürüyordu.
Ta ki bizonlar tam istedikleri yere varana kadar.
Ancak o zaman sürüye arkadan yaklaşıyorlar.
Çok erken ortaya çıkarlarsa
günlerin emeği boşa gider.
Büyük ödülleri bizonlardan birinin ölümü değil,
birçoğunun yenilip…
…kış ayları boyunca çok boğaz doyurması.
Tuzak kuruldu.
Tek ihtiyaçları olan biraz cesaret.
Holosen'in başlarında
insanlar Afrika'dan Dünya'nın hemen her kıtasına yayılmış
ve dünyanın en tehlikeli yırtıcısı hâline gelmişlerdi.
Yükselişimiz büyük kara hayvanlarının küresel olarak yok olmasına yol açsa da
olağanüstü bir şey yapmamış olsaydık
hikâyemiz kısa sürebilirdi.
Doğayla ittifak kurarak
avcı-toplayıcı varlığının belirsizliğinden kurtulduk.
Holosen'in dengeli iklimi
atalarımızın bitkilerle eşsiz bir ilişki geliştirmesine…
…olanak sağladı.
Bazı türleri elle seçip
o türlerin tohumlarını en iyi yetişebilecekleri yerlere ektiler.
Tüm bu özen ve dikkat
bitkilerin hayatta kalma ihtimalini önemli ölçüde artırdı.
Karşılığında da insanlar bunun meyvelerini toplayabildi.
Daha fazla yiyecek üretmeyi
ve yıl boyu sürdürmeyi öğrendiler.
Bitkilerinin büyüdüğü yerde
insanlar zenginleşti.
Atalarımız istikrarlı bir besin kaynağının nasıl sağlanacağını keşfetti.
Evcilleştirdikleri şey sadece bitkiler değildi.
Hayvanlar da vardı.
Dünya çapında
birçok avcı-toplayıcı göçebe yaşam tarzından vazgeçip…
…çiftçiliğe yöneldi.
Yavaş ama emin adımlarla vahşi doğa dönüşüme uğrayıp
insan eliyle evcilleştirildi.
Sürekli yiyecek bulma mücadelesi vermekten kurtulan insanların nüfusu arttı,
işler çeşitlilik kazandı,
toplum daha karmaşık hâle geldi…
…ve medeniyetler doğdu.
Başka hiçbir türün başaramadığı bir şeyi başardık.
Doğadan kurtulup onu geride bıraktık.
Tarım her şeyi değiştirdi…
…ama yeni bir devrim yaklaşıyordu.
Yaratıcılığımız bizi
hayal edebileceğimizden çok daha ileri taşıdı
ve hikâyemiz artık Dünya'nın yüzeyinde yazılı.
Bir zamanlar vahşi olan şeyler ya evcilleştirildi ya da yitip gitti.
Başarımızın kendimiz ve gezegen için
olumsuz sonuçları da oldu…
…ve şu anda sonraki kitlesel yok oluşa sebep oluyoruz.
Sorun sadece karnımızı doyurmak için
yaşanabilir toprakların yarısından fazlasını kaplamamız…
…ve açığa çıkardığımız karbondioksidin
gezegenimizi son 500 milyon yılda hiç olmadığı kadar ısıtması değil.
Sorun sadece okyanusları ısıtıp asitleştirerek
doğanın dengesini bozmamız
ve geniş çeşitlilikte deniz canlılarını öldürmemiz de değil.
Dünya'yı ilk çorak hâline döndüren aşırı hava olaylarına,
yangına ve kuraklığa
neden olmamız da değil.
Sorun bunlardan birini yapıyor olmamız değil,
hepsini birden
aynı anda yapıyor olmamız.
Daha da kötüsü
bunları çok hızlı yapıyoruz.
Nadir de olsa
kitlesel yok oluşlar tarihin seyrini benzersiz bir şekilde değiştiriyor.
Şimdiye kadar Dünya, bunun gibi beş tane kıyamet olayı yaşadı.
Her biri tüm yaşamın dörtte üçünden fazlasını yok etti.
Dahası, her kitlesel yok oluşun sonunda
baskın türler değişiyor.
Kitlesel yok oluş etkisi
66 milyon yıldır hissedilmedi.
Şimdi altıncıya doğru
ilerliyoruz.
Sadece son 50 yılda
vahşi yaşam nüfusu ortalama %70 azaldı
ve bu sefer bunun sorumlusu biziz.
Ancak bu korkunç tahmine rağmen
hâlâ bir umut ışığı var.
Dört milyar yıllık yaşam hikâyesinde
dünyamıza neler olduğunu anlayan ilk tür biziz.
Bunu düzeltmek için
neler gerektiğini anlayan ilk tür de biziz.
Zekâmız bizi buraya kadar getirdi
ve bizi kurtarabilecek tek şey o.
Geleceğimiz
ve gezegenin geleceği
henüz yazılmadı.
Yaşam hikâyesindeki sonraki bölümü
bugün yaptıklarımız belirleyecek.
Ama gelecek ne getirirse getirsin…
…geçmişten öğrendiğimiz bir şey varsa…
…o da hayatın her zaman bir yolunu bulduğu.
Alt yazı çevirmeni: Duygu Mengioğlu