1
00:00:12,595 --> 00:00:15,348
Trong 90% lịch sử hành tinh của ta,

2
00:00:16,516 --> 00:00:19,602
nó quá ấm để hình thành băng.

3
00:00:23,857 --> 00:00:28,445
Nên khi Kỷ Băng Hà xảy ra
2,5 triệu năm trước,

4
00:00:29,362 --> 00:00:31,740
tác động của nó là rất lớn.

5
00:00:45,253 --> 00:00:49,966
Đây là câu chuyện về vụ đóng băng lớn

6
00:00:51,176 --> 00:00:54,304
và sự trỗi dậy của một triều đại

7
00:00:54,804 --> 00:00:58,683
sẽ đẩy sự sống đến bờ vực diệt vong.

8
00:02:02,997 --> 00:02:07,418
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH

9
00:02:10,296 --> 00:02:11,840
CHƯƠNG 8

10
00:02:11,923 --> 00:02:17,470
KỶ NGUYÊN CỦA BĂNG VÀ LỬA

11
00:02:18,763 --> 00:02:24,185
NGÀY NAY

12
00:02:27,522 --> 00:02:32,569
Yellowstone là một trong những nơi
lạnh nhất nước Mỹ.

13
00:02:39,576 --> 00:02:45,248
Vào mùa đông, nó vẫn phải trải qua
những điều kiện giá lạnh

14
00:02:45,790 --> 00:02:47,709
như đang ở kỷ băng hà.

15
00:02:56,801 --> 00:03:00,305
Nhiệt độ có thể xuống dưới âm 50 độ.

16
00:03:03,183 --> 00:03:06,936
Chỉ những kẻ sinh ra
để sống trong cái lạnh mới sống sót nổi.

17
00:03:17,405 --> 00:03:20,700
Bộ lông dày của bò rừng bizon
cách nhiệt tốt đến nỗi

18
00:03:22,285 --> 00:03:24,746
chúng cần rất ít năng lượng để giữ ấm…

19
00:03:29,083 --> 00:03:30,752
cũng rất hợp lý,

20
00:03:30,835 --> 00:03:34,130
bởi rất khó tìm thấy cỏ dưới tuyết.

21
00:03:38,426 --> 00:03:42,722
Nhưng không chỉ có bò rừng bizon
là những kẻ thèm ăn ở đây.

22
00:03:48,478 --> 00:03:52,148
Sói cũng chịu được
những mùa đông lạnh giá nhất…

23
00:03:54,984 --> 00:04:00,448
và đã đi săn bò rừng bizon ở Mỹ
suốt hơn 100.000 năm.

24
00:04:14,420 --> 00:04:16,089
Để tách đàn bò ra,

25
00:04:17,173 --> 00:04:19,384
bầy sói cần khiến chúng di chuyển.

26
00:04:24,764 --> 00:04:27,684
Sự hoảng loạn
sẽ cho phép bầy sói kiểm soát.

27
00:04:40,613 --> 00:04:43,074
Đàn bò này phải bám sát nhau.

28
00:04:52,792 --> 00:04:55,169
Một cú sảy chân cũng có thể là cái chết.

29
00:05:03,303 --> 00:05:05,305
Nhưng bò rừng bizon không thể chạy mãi,

30
00:05:06,472 --> 00:05:08,641
nhất là trong tuyết sâu.

31
00:05:20,611 --> 00:05:25,825
Hy vọng duy nhất của chúng là quay đầu
và đối mặt với những kẻ truy đuổi chúng.

32
00:05:37,003 --> 00:05:40,923
Chỉ khi đó bầy sói mới chịu nhượng bộ.

33
00:05:47,930 --> 00:05:50,475
Nhưng dù chúng có đi đâu,

34
00:05:51,392 --> 00:05:53,561
bầy sói cũng sẽ bám theo.

35
00:05:59,484 --> 00:06:04,989
Chúng là những kẻ thù lâu đời đã liên tục
tuyên chiến suốt hàng thiên niên kỷ.

36
00:06:09,911 --> 00:06:14,040
Thế nhưng những kẻ thù truyền kiếp này
vẫn may mắn…

37
00:06:16,584 --> 00:06:19,420
bởi chúng còn có thể mong ngóng
mùa đông kết thúc

38
00:06:21,047 --> 00:06:22,715
và mùa xuân tới giải vây.

39
00:06:27,720 --> 00:06:30,723
Nhưng đã từng có thời mùa đông

40
00:06:32,433 --> 00:06:34,477
dường như dài vô tận.

41
00:06:37,814 --> 00:06:41,776
2,5 TRIỆU NĂM TRƯỚC

42
00:06:41,859 --> 00:06:44,070
2,5 triệu năm trước,

43
00:06:45,238 --> 00:06:51,077
những thay đổi trong quỹ đạo Trái Đất,
dòng chảy đại dương và mức carbon dioxide

44
00:06:51,744 --> 00:06:54,622
khiến hành tinh này nguội lạnh đột ngột.

45
00:06:59,043 --> 00:07:01,921
Kỷ Băng Hà vĩ đại đã bắt đầu…

46
00:07:04,882 --> 00:07:09,011
và nó bắt đầu từ những thứ nhỏ bé nhất.

47
00:07:15,393 --> 00:07:21,983
Bản thân một bông tuyết
đã là một kỳ quan băng giá mong manh.

48
00:07:23,234 --> 00:07:25,027
Không bông nào giống bông nào.

49
00:07:28,698 --> 00:07:33,119
Nhưng ghép lại,
những bông tuyết đã thay đổi cả thế giới.

50
00:07:36,831 --> 00:07:39,584
Không có mùa hè ấm áp
để làm chúng tan chảy,

51
00:07:40,668 --> 00:07:43,379
tuyết đã bao phủ phía Bắc địa cầu…

52
00:07:47,592 --> 00:07:51,637
và sau hàng ngàn năm đã kết đặc lại

53
00:07:52,388 --> 00:07:56,601
để tạo thành
những tảng băng vĩnh cửu dày vài cây số.

54
00:08:07,528 --> 00:08:10,781
Tại đây, ở cõi im lìm này,

55
00:08:11,574 --> 00:08:14,869
sự sống bị đóng băng và không còn tồn tại…

56
00:08:19,373 --> 00:08:21,375
nhưng về phía Nam các tảng băng,

57
00:08:22,043 --> 00:08:26,631
một thế giới mới đã được tạo ra,
nơi sự sống có thể phát triển.

58
00:08:29,884 --> 00:08:33,304
Bao quanh gần như toàn bộ Bắc Bán cầu…

59
00:08:35,598 --> 00:08:40,186
thảo nguyên-lãnh nguyên trở thành
môi trường sống rộng lớn nhất Trái Đất.

60
00:08:40,269 --> 00:08:44,649
20.000 NĂM TRƯỚC

61
00:08:51,155 --> 00:08:56,619
Động vật có vú đã thích nghi tốt với cái
lạnh thống trị các vùng đất băng giá này…

62
00:09:00,581 --> 00:09:04,961
trong đó có
loài lớn nhất và tiêu biểu nhất…

63
00:09:08,214 --> 00:09:09,674
voi ma mút lông xoăn.

64
00:09:12,301 --> 00:09:14,262
Tổ tiên giống voi của chúng

65
00:09:15,179 --> 00:09:17,974
đã rời châu Phi hàng triệu năm trước đó

66
00:09:18,516 --> 00:09:23,229
và tiến hóa thành
những con thú cực kỳ chuyên biệt này.

67
00:09:27,358 --> 00:09:31,904
Lông dài, tai nhỏ hơn và đuôi ngắn hơn

68
00:09:31,988 --> 00:09:34,323
giúp chúng giữ nhiệt trong cái lạnh.

69
00:09:40,037 --> 00:09:44,875
Chúng được một con cái già dẫn dắt,
con voi cái đầu đàn,

70
00:09:44,959 --> 00:09:48,379
kẻ sẽ truyền lại tri thức của nó
cho nhiều thế hệ sau.

71
00:09:52,592 --> 00:09:56,012
Những thế hệ nó cần phải bảo vệ.

72
00:10:12,945 --> 00:10:14,905
Lớn hơn sư tử ngày nay,

73
00:10:15,698 --> 00:10:19,952
sư tử hang động có thể hạ gục
những con mồi lớn nhất…

74
00:10:26,626 --> 00:10:29,170
nhưng nhỏ hơn thì dễ hơn.

75
00:10:35,593 --> 00:10:40,056
Với việc có ít chỗ ẩn nấp, lũ mèo
trơ tráo này thậm chí chẳng buồn trốn.

76
00:10:44,602 --> 00:10:47,647
Thay vào đó, chúng kiên nhẫn

77
00:10:48,522 --> 00:10:51,108
đợi thời điểm thích hợp.

78
00:10:57,114 --> 00:11:00,201
Con voi con phải ở gần những kẻ bảo vệ nó…

79
00:11:05,831 --> 00:11:09,126
nhưng lũ thợ săn đã nhắm vào nó.

80
00:11:28,229 --> 00:11:30,731
Đàn voi ma mút
hợp thành một bức tường ngà…

81
00:11:33,234 --> 00:11:36,904
nhưng lũ sư tử không hề nao núng.

82
00:11:51,252 --> 00:11:53,921
Con voi cái đầu đàn đã hết chịu nổi…

83
00:12:01,679 --> 00:12:05,182
nhưng một trong các thợ săn
đã nhìn ra cơ hội.

84
00:12:18,028 --> 00:12:21,866
Con nhỏ này
sẽ không bao giờ đi lạc đàn được nữa.

85
00:12:36,756 --> 00:12:40,718
Giờ đến lượt lũ sư tử phòng thủ.

86
00:12:46,599 --> 00:12:48,058
Mẹ của con voi con…

87
00:12:50,144 --> 00:12:52,521
hiểu rằng sự đã rồi.

88
00:12:57,568 --> 00:13:00,404
Chúng không còn cách nào khác
ngoài lùi bước

89
00:13:01,197 --> 00:13:04,158
và bảo vệ các thế hệ còn lại.

90
00:13:07,119 --> 00:13:10,831
Chúng chỉ có thể tiếp tục di cư

91
00:13:11,707 --> 00:13:14,710
qua thảo nguyên-lãnh nguyên lạnh giá.

92
00:13:31,936 --> 00:13:35,648
Dù băng chưa bao giờ nhấn chìm
toàn bộ hành tinh…

93
00:13:37,775 --> 00:13:41,111
vẫn cảm nhận được tác động của nó
trên toàn cầu…

94
00:13:47,576 --> 00:13:51,997
đôi khi là theo những cách bất ngờ nhất.

95
00:13:57,753 --> 00:14:00,965
Với việc phần lớn nước trên thế giới
bị đóng băng,

96
00:14:02,049 --> 00:14:04,885
đất liền ngày càng trở nên khô cằn.

97
00:14:06,846 --> 00:14:09,974
Đó là mặt trái của kỷ băng hà.

98
00:14:14,061 --> 00:14:16,105
Phía Nam thảo nguyên-lãnh nguyên,

99
00:14:16,689 --> 00:14:19,942
các sa mạc đã rộng lên gần gấp đôi,

100
00:14:20,943 --> 00:14:23,737
nuốt chửng mọi thứ
trên đường đi của chúng.

101
00:14:33,873 --> 00:14:39,795
Chỉ những chuyên gia sa mạc
đã tiến hóa để chống chịu cái nóng cực độ

102
00:14:40,296 --> 00:14:43,132
mới sống nổi
trong điều kiện khắc nghiệt như vậy.

103
00:14:48,053 --> 00:14:50,681
Nhưng sự khô hạn chưa dừng lại ở đó.

104
00:14:53,267 --> 00:14:58,063
Xa hơn nữa xuống phía Nam,
các rừng mưa nhiệt đới của châu Phi,

105
00:14:58,147 --> 00:15:02,276
những khu bảo tồn sự sống ổn định
đã hơn 50 triệu năm,

106
00:15:02,985 --> 00:15:06,030
gần như biến mất hoàn toàn…

107
00:15:13,662 --> 00:15:18,459
bị thay bằng
một vùng rừng khô và đồng cỏ mênh mông.

108
00:15:22,838 --> 00:15:25,215
Tác động lên sự sống là rất lớn,

109
00:15:25,883 --> 00:15:29,136
nhất là với một nhóm động vật…

110
00:15:32,723 --> 00:15:33,849
linh trưởng.

111
00:15:36,644 --> 00:15:41,357
Khỉ đầu chó có chung 94% ADN với ta,

112
00:15:43,317 --> 00:15:47,279
và một phần quan trọng trong câu chuyện
của ta cũng giống của chúng…

113
00:15:49,990 --> 00:15:54,870
đó là cuộc di cư từ những ngọn cây
xuống đời sống dưới thềm rừng.

114
00:16:04,630 --> 00:16:07,299
Tại đây, thời Kỷ Băng Hà,

115
00:16:07,883 --> 00:16:11,095
anh chị em họ của ta
đã đối diện nhiều thử thách mới.

116
00:16:17,977 --> 00:16:21,772
Cuộc sống dưới mặt đất nguy hiểm hơn…

117
00:16:35,327 --> 00:16:37,579
vì đó là nhà của những kẻ săn mồi lớn.

118
00:16:47,297 --> 00:16:51,635
May thay, dù loài linh trưởng
không đủ mạnh mẽ và to lớn,

119
00:16:53,554 --> 00:16:57,558
ta lại bù lại
bằng trí tuệ và những gia đình đông đúc.

120
00:17:06,150 --> 00:17:09,111
Nhưng việc tìm đủ thức ăn
cho nhiều miệng ăn

121
00:17:10,404 --> 00:17:12,573
là một thử thách thường trực.

122
00:17:22,583 --> 00:17:24,585
Nên khi tìm được thức ăn,

123
00:17:26,086 --> 00:17:28,088
nó sẽ thu hút rất nhiều sự chú ý.

124
00:17:39,183 --> 00:17:41,435
Và ở đâu có nguồn tài nguyên quý giá…

125
00:17:43,562 --> 00:17:46,190
thì sẽ không thể tránh khỏi xung đột…

126
00:17:51,820 --> 00:17:55,282
nhất là với chính đồng loại.

127
00:17:58,243 --> 00:18:01,872
Một bầy khỉ đối địch
không hề có ý định chia sẻ.

128
00:18:30,275 --> 00:18:31,652
Trong khu rừng khô cằn…

129
00:18:33,862 --> 00:18:36,657
mọt thức quả đều đáng giành giật…

130
00:18:42,454 --> 00:18:44,748
và trận chiến nào cũng hệ trọng.

131
00:19:15,028 --> 00:19:17,739
Bầy khỉ đối địch đã bỏ của chạy lấy người,

132
00:19:19,408 --> 00:19:20,909
mà chúng sẽ còn quay lại.

133
00:19:27,749 --> 00:19:31,170
Để vượt qua những thử thách
của một thế giới thù địch hơn,

134
00:19:31,795 --> 00:19:35,465
động vật linh trưởng
dựa vào trí tuệ bầy đàn của chúng,

135
00:19:36,675 --> 00:19:39,052
một đặc tính mà, theo thời gian,

136
00:19:39,136 --> 00:19:45,184
sẽ dẫn đến việc một loài linh trưởng
đạt đến sự thống trị toàn cầu.

137
00:19:54,109 --> 00:19:58,614
16.000 NĂM TRƯỚC

138
00:19:59,865 --> 00:20:04,912
Sự tích tụ băng ở phía Bắc đã ảnh hưởng
đến khí hậu trên khắp hành tinh.

139
00:20:08,999 --> 00:20:12,920
Nhưng khi sự sống
vừa quen với điều kiện lạnh hơn, khô hơn

140
00:20:13,921 --> 00:20:15,839
thì tất cả lại thay đổi.

141
00:20:21,595 --> 00:20:25,891
Băng bắt đầu tan chảy khi
quỹ đạo Trái Đất dịch chuyển một lần nữa…

142
00:20:28,143 --> 00:20:31,730
và nhiệt độ toàn cầu bắt đầu tăng.

143
00:20:40,489 --> 00:20:44,034
Thứ lúc đầu là
một loạt các dòng suối băng tan

144
00:20:44,117 --> 00:20:47,162
mau chóng trở thành một cơn đại hồng thủy.

145
00:21:04,179 --> 00:21:09,142
Ở Bắc Mỹ, nước băng tan
tạo thành một hồ băng khổng lồ

146
00:21:09,851 --> 00:21:15,857
sâu 600 mét
và có diện tích 10.000 cây số vuông.

147
00:21:21,363 --> 00:21:25,534
Thứ duy nhất
ngăn nước tràn sang vùng đất phía Tây

148
00:21:26,410 --> 00:21:29,705
là một bức tường băng cao chót vót.

149
00:21:35,127 --> 00:21:40,590
Ở nơi cao nhất,
bức tường này cao gần một cây số…

150
00:21:43,552 --> 00:21:46,430
một rào cản dường như không thể vượt qua…

151
00:21:49,641 --> 00:21:51,310
nhưng không còn bao lâu nữa.

152
00:22:00,527 --> 00:22:05,699
Khi nhiệt độ tiếp tục tăng
và hồ nước băng tan ngày một dâng cao,

153
00:22:06,575 --> 00:22:09,453
áp lực từ phía sau tăng dần.

154
00:22:18,253 --> 00:22:23,133
Chẳng bao lâu, các bức tường
bắt đầu sụp đổ từ trong ra ngoài…

155
00:22:38,023 --> 00:22:41,818
đến khi rốt cuộc,
màn sụp đổ thảm khốc xảy ra.

156
00:23:17,687 --> 00:23:23,276
Trong nháy mắt, một hồ nước
lớn bằng biển Ireland được giải phóng.

157
00:23:45,882 --> 00:23:47,676
Cách đó 30 cây số về phía Nam,

158
00:23:48,176 --> 00:23:51,680
xuất hiện tín hiệu đầu tiên
về ngày tận thế sắp tới.

159
00:23:55,600 --> 00:23:56,560
Những rung chấn.

160
00:24:00,021 --> 00:24:01,565
Chúng cảm nhận được nguy hiểm…

161
00:24:04,651 --> 00:24:06,445
nhưng chẳng biết trốn đi đâu.

162
00:24:27,215 --> 00:24:31,428
Đầu tiên chúng thấy một bức tường bụi.

163
00:24:35,098 --> 00:24:36,808
Cao 100 mét,

164
00:24:37,434 --> 00:24:40,353
nó là thứ báo hiệu
một trận sóng thần khổng lồ.

165
00:25:19,100 --> 00:25:20,936
Chỉ trong mười tiếng,

166
00:25:21,436 --> 00:25:25,357
trận đại lũ đã phá hủy
một lộ trình dài 800 cây số

167
00:25:26,024 --> 00:25:29,861
xuyên qua lục địa Mỹ,
ra đến tận đại dương.

168
00:25:40,539 --> 00:25:44,626
Những kỳ quan thiên nhiên có thể mất
hàng thiên niên kỷ mới hình thành

169
00:25:45,210 --> 00:25:47,963
được tạo ra chỉ trong vài giờ.

170
00:26:01,101 --> 00:26:05,063
Nhưng những kỳ quan này
chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn.

171
00:26:12,404 --> 00:26:13,905
Chỉ vài ngày sau,

172
00:26:14,739 --> 00:26:16,741
tất cả những gì còn lại

173
00:26:18,034 --> 00:26:19,786
là sự im lặng đáng sợ.

174
00:26:28,295 --> 00:26:34,884
Những vết sẹo sẽ còn mãi của trận đại lũ
vẫn lưu dấu trên khung cảnh Mỹ ngày nay…

175
00:26:38,221 --> 00:26:41,224
nhưng từ buổi bình minh của Kỷ Băng Hà,

176
00:26:41,766 --> 00:26:46,688
đã có hơn 50 chu kỳ
băng tích tụ và tan chảy…

177
00:26:49,316 --> 00:26:52,611
mỗi chu kỳ đều gây ra
những trận lũ kinh hoàng.

178
00:26:59,868 --> 00:27:03,288
Khi sự hỗn loạn
của vụ tan chảy lớn cuối cùng lắng xuống,

179
00:27:04,289 --> 00:27:07,167
sự cân bằng từ từ trở lại
trên khắp đất liền.

180
00:27:15,550 --> 00:27:17,677
Lượng mưa trở nên đều đặn hơn…

181
00:27:20,013 --> 00:27:22,390
cho phép các cánh rừng phục hồi.

182
00:27:27,604 --> 00:27:29,689
Các sa mạc bị thu hẹp và xanh hóa

183
00:27:30,357 --> 00:27:33,360
khi, một lần nữa, có nước chảy.

184
00:27:39,449 --> 00:27:41,034
Và nơi nào có nước chảy,

185
00:27:41,993 --> 00:27:44,746
sự sống sẽ sớm xuất hiện.

186
00:27:53,922 --> 00:27:55,882
Đồng bằng sông Danube ở châu Âu

187
00:27:55,965 --> 00:27:59,219
là một trong những vùng đất ngập nước
lớn nhất thế giới.

188
00:28:00,512 --> 00:28:03,056
Nó hình thành
sau vụ tan chảy lớn cuối cùng

189
00:28:03,765 --> 00:28:07,936
và nhanh chóng trở thành
nơi cư ngụ của vô số loài động vật.

190
00:28:14,484 --> 00:28:16,111
Với quá nhiều thức ăn để chọn,

191
00:28:16,611 --> 00:28:22,242
chim nhàn đen sẽ đi hàng ngàn cây số
để tới sinh sản ở vùng nước trù phú này.

192
00:28:23,702 --> 00:28:26,371
Đây là nơi hoàn hảo
để nuôi lớn một gia đình…

193
00:28:32,460 --> 00:28:36,047
nhưng hành trình đó sẽ phí phạm

194
00:28:36,673 --> 00:28:40,510
nếu con đực đến tìm con cái quá muộn.

195
00:28:46,975 --> 00:28:52,480
Nó chỉ có thể đứng nhìn
thành công của những đôi khác.

196
00:29:00,739 --> 00:29:02,365
Với việc đối thủ đã đi mất,

197
00:29:03,742 --> 00:29:05,285
giờ là cơ hội cho nó.

198
00:29:18,423 --> 00:29:20,383
Thức ăn là một món quà tuyệt vời…

199
00:29:23,511 --> 00:29:25,930
nhưng nàng chưa thấy ấn tượng.

200
00:29:33,313 --> 00:29:36,649
Nó vẫn thử vận may…

201
00:29:39,778 --> 00:29:40,820
nhưng vô hiệu.

202
00:29:46,493 --> 00:29:50,747
Con đực bị hắt hủi này
phải dùng bữa một mình.

203
00:29:54,459 --> 00:29:59,798
Chỉ khi cuộc sống dư dả như vậy,
con cái mới có thể kén chọn thế.

204
00:30:10,934 --> 00:30:15,271
Sự kết thúc của Kỷ Băng Hà
không chỉ mở ra một thời kỳ trù phú…

205
00:30:18,566 --> 00:30:22,570
mà còn là
một thời kỳ ổn định khí hậu tuyệt vời…

206
00:30:25,114 --> 00:30:28,701
một thời kỳ được gọi là thế Toàn Tân.

207
00:30:35,834 --> 00:30:40,588
11.700 NĂM TRƯỚC

208
00:30:44,259 --> 00:30:45,468
Ở thời kỳ này,

209
00:30:46,177 --> 00:30:48,847
điều kiện ấm áp, ẩm ướt chiếm ưu thế,

210
00:30:49,472 --> 00:30:55,228
và nhiệt độ trung bình toàn cầu
dao động dưới một độ C,

211
00:30:56,855 --> 00:31:01,818
cho phép sự sống thăng hoa
ở mọi nơi trên thế giới…

212
00:31:08,700 --> 00:31:13,746
mỗi loài đều tự hào
có một dòng dõi tổ tiên không bị gián đoạn

213
00:31:13,830 --> 00:31:16,875
trải dài bốn tỷ năm

214
00:31:16,958 --> 00:31:19,794
về tận gốc gác của sự sống trên Trái Đất.

215
00:31:45,320 --> 00:31:50,158
Tuy nhiên, không phải mọi thứ
đều phát triển ở thế Toàn Tân.

216
00:31:53,870 --> 00:31:59,167
Một cuộc tuyệt chủng kỳ lạ và có chọn lọc
đang diễn ra.

217
00:32:01,336 --> 00:32:02,545
Trên khắp hành tinh,

218
00:32:03,046 --> 00:32:06,174
các loài động vật trên cạn lớn nhất
đang mất dạng.

219
00:32:07,425 --> 00:32:12,805
Voi ma mút, sư tử hang động
cùng hàng trăm loài khác đã biến mất.

220
00:32:15,725 --> 00:32:18,186
Bắc Mỹ bị ảnh hưởng nặng nề,

221
00:32:19,145 --> 00:32:22,649
mất hơn 70% số gã khổng lồ của nó…

222
00:32:25,777 --> 00:32:27,278
nhưng không phải tất cả.

223
00:32:29,739 --> 00:32:32,033
Khi không còn đối thủ,

224
00:32:32,992 --> 00:32:36,079
bò rừng bizon
đã chiếm những vùng đồng bằng lớn,

225
00:32:37,080 --> 00:32:39,624
di chuyển với số lượng đông đảo…

226
00:32:55,890 --> 00:32:57,392
nhưng không chỉ có chúng.

227
00:33:04,107 --> 00:33:06,985
Với ít con mồi lớn hơn để lựa chọn…

228
00:33:09,070 --> 00:33:12,490
bò rừng bizon trở thành mục tiêu chính
của một nhóm những kẻ sống sót khác.

229
00:33:20,873 --> 00:33:23,459
Những kẻ thù truyền kiếp.

230
00:33:27,422 --> 00:33:31,426
Phòng tuyến tốt nhất của chúng
là để mắt đến nguy hiểm,

231
00:33:33,177 --> 00:33:36,431
bám sát nhau và bình tĩnh đi tiếp.

232
00:33:40,935 --> 00:33:43,646
Nhưng đây không phải
những thợ săn bình thường…

233
00:33:49,402 --> 00:33:53,698
bởi Kỷ Băng Hà đã chứng kiến
sự phát triển của một kẻ săn mồi mới.

234
00:34:01,581 --> 00:34:02,707
Giống như loài sói,

235
00:34:03,541 --> 00:34:05,001
ta đi săn theo nhóm.

236
00:34:08,963 --> 00:34:11,507
Và mặc dù
không quá khỏe mạnh và nhanh nhẹn…

237
00:34:13,801 --> 00:34:18,264
ta lại bù lại
bằng trí tuệ và sự khôn ngoan.

238
00:34:21,225 --> 00:34:25,229
Sự tiến hóa
của bộ não lớn và phức tạp của ta

239
00:34:25,313 --> 00:34:28,274
đã khiến ta khác biệt
với các loài linh trưởng khác

240
00:34:29,567 --> 00:34:33,780
và cho phép ta đi săn
theo những cách ngày càng tinh vi.

241
00:34:39,285 --> 00:34:40,912
Bắt chước sói

242
00:34:42,080 --> 00:34:45,166
và dùng những chồng đá xếp cẩn thận,

243
00:34:46,751 --> 00:34:50,797
thợ săn quây bắt bò rừng bizon
từ cách xa hàng cây số,

244
00:34:52,173 --> 00:34:54,509
cho tới khi chúng đến đúng

245
00:34:55,968 --> 00:34:57,345
nơi họ muốn chúng đến.

246
00:35:08,147 --> 00:35:12,068
Khi đó họ mới áp sát sau lưng đàn bò.

247
00:35:21,327 --> 00:35:23,621
Để lộ mình quá sớm

248
00:35:25,498 --> 00:35:28,876
là nỗ lực mấy ngày trời sẽ đi tong.

249
00:35:38,219 --> 00:35:41,389
Mục tiêu cao nhất của họ
không phải giết được một con

250
00:35:42,682 --> 00:35:44,142
mà là hạ được nhiều con…

251
00:35:49,730 --> 00:35:53,067
để nuôi sống nhiều người
trong những tháng mùa đông.

252
00:36:02,410 --> 00:36:04,453
Bẫy đã đặt xong.

253
00:36:09,876 --> 00:36:14,005
Họ chỉ cần thúc nhẹ.

254
00:37:00,468 --> 00:37:02,345
Đầu thế Toàn Tân,

255
00:37:03,054 --> 00:37:08,142
con người đã rời khỏi châu Phi
để tới hầu hết các lục địa trên Trái Đất

256
00:37:09,268 --> 00:37:13,022
và trở thành
kẻ săn mồi nguy hiểm nhất thế giới.

257
00:37:17,944 --> 00:37:19,737
Dù sự trỗi dậy của ta góp phần

258
00:37:19,820 --> 00:37:23,324
khiến nhiều động vật trên cạn lớn
tuyệt chủng trên toàn cầu,

259
00:37:23,866 --> 00:37:26,869
câu chuyện của ta
có thể đã ngắn chẳng tày gang

260
00:37:28,704 --> 00:37:31,374
nếu như ta không làm được
một việc phi thường.

261
00:37:35,002 --> 00:37:40,299
Ta đã tự giải phóng khỏi sự bấp bênh
của cuộc sống săn bắn hái lượm

262
00:37:41,092 --> 00:37:44,262
bằng cách liên minh với thiên nhiên.

263
00:37:47,306 --> 00:37:49,642
Khí hậu ổn định của thế Toàn Tân

264
00:37:49,725 --> 00:37:53,604
cho phép tổ tiên ta
phát triển mối quan hệ độc đáo…

265
00:37:55,898 --> 00:37:56,983
với thực vật.

266
00:38:02,321 --> 00:38:04,699
Họ chọn bằng tay một số loài

267
00:38:05,533 --> 00:38:09,745
rồi gieo hạt giống
ở nơi chúng có thể phát triển tốt nhất.

268
00:38:16,335 --> 00:38:18,587
Ngần ấy sự quan tâm chăm sóc

269
00:38:18,671 --> 00:38:22,717
đã gia tăng đáng kể
cơ hội sống sót cho các loài thực vật đó,

270
00:38:24,260 --> 00:38:29,098
để đổi lại,
con người có thể gặt hái thành quả.

271
00:38:34,020 --> 00:38:36,480
Họ đã học cách sản xuất thêm lương thực

272
00:38:37,064 --> 00:38:40,234
và giữ chúng tồn tại quanh năm.

273
00:38:44,405 --> 00:38:46,365
Và ở nơi cây cối của họ lớn được,

274
00:38:48,034 --> 00:38:49,452
người dân sẽ sống thịnh vượng.

275
00:38:53,080 --> 00:38:58,544
Tổ tiên của ta đã phát hiện ra cách
đảm bảo nguồn cung lương thực ổn định.

276
00:39:00,546 --> 00:39:03,966
Và họ không chỉ thuần hóa cây cỏ.

277
00:39:05,509 --> 00:39:06,802
Cả động vật nữa.

278
00:39:08,596 --> 00:39:09,930
Trên khắp thế giới,

279
00:39:10,014 --> 00:39:14,769
nhiều người săn bắn hái lượm
đã từ bỏ lối sống du mục…

280
00:39:17,104 --> 00:39:19,231
để chuyển sang làm nông.

281
00:39:20,691 --> 00:39:25,946
Chậm mà chắc,
những vùng đất hoang đã được biến đổi,

282
00:39:27,281 --> 00:39:29,950
được thuần hóa bởi bàn tay con người.

283
00:39:32,495 --> 00:39:35,623
Được giải thoát
khỏi cuộc chiến tìm thức ăn liên miên,

284
00:39:36,248 --> 00:39:38,209
dân số loài người tăng lên,

285
00:39:39,835 --> 00:39:41,796
công việc được đa dạng hóa,

286
00:39:43,506 --> 00:39:46,092
xã hội trở nên phức tạp hơn,

287
00:39:49,095 --> 00:39:52,014
và các nền văn minh được sinh ra.

288
00:39:59,021 --> 00:40:04,026
Ta đã đạt được
điều chưa loài nào từng làm được.

289
00:40:05,194 --> 00:40:10,032
Ta đã tách rời thiên nhiên
và vượt lên trên nó.

290
00:40:11,617 --> 00:40:15,371
Nông nghiệp đã thay đổi tất cả…

291
00:40:17,748 --> 00:40:21,335
nhưng một cuộc cách mạng khác sắp xảy ra.

292
00:41:13,762 --> 00:41:19,894
Sự khéo léo của ta đã đưa ta
đi xa hơn những gì ta có thể hình dung,

293
00:41:21,937 --> 00:41:26,942
và câu chuyện của ta
giờ được viết trên bề mặt Trái Đất.

294
00:41:30,529 --> 00:41:36,327
Những gì từng là hoang dã
đã bị thuần hóa hoặc mất đi.

295
00:41:40,956 --> 00:41:43,792
Thành công của ta
vượt quá lợi ích của chính ta

296
00:41:45,169 --> 00:41:46,921
và của hành tinh này…

297
00:41:49,590 --> 00:41:54,303
và giờ ta đang gây ra
cuộc tuyệt chủng hàng loạt tiếp theo.

298
00:42:00,226 --> 00:42:03,437
Không chỉ bởi việc ta làm ra cái ăn

299
00:42:03,938 --> 00:42:07,107
đang chiếm hơn một nửa
diện tích đất có thể sinh sống…

300
00:42:21,872 --> 00:42:26,168
và không chỉ bởi
lượng khí carbon dioxide ta đang thải ra

301
00:42:26,252 --> 00:42:28,379
khiến hành tinh nóng lên nhanh hơn

302
00:42:28,462 --> 00:42:32,925
bất cứ thời điểm nào khác
trong 500 triệu năm qua.

303
00:42:40,099 --> 00:42:45,396
Cũng không chỉ bởi ta đang đun nóng
và a-xit hóa các đại dương,

304
00:42:46,981 --> 00:42:49,233
phá hủy sự cân bằng tự nhiên của chúng

305
00:42:49,733 --> 00:42:53,529
và giết chết
những hệ sinh vật biển rộng lớn.

306
00:42:57,199 --> 00:43:01,954
Cũng không chỉ bởi ta đang gây ra
các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt,

307
00:43:03,539 --> 00:43:04,790
hỏa hoạn và hạn hán,

308
00:43:06,041 --> 00:43:09,920
kéo Trái Đất trở lại thời kỳ đầu cằn cỗi.

309
00:43:15,217 --> 00:43:18,679
Và không chỉ bởi
ta đang làm một trong những việc đó,

310
00:43:19,888 --> 00:43:22,683
mà ta đang làm tất cả những việc đó,

311
00:43:23,475 --> 00:43:28,022
tất cả, cùng lúc.

312
00:43:29,982 --> 00:43:32,484
Và chưa dừng lại ở đó,

313
00:43:33,444 --> 00:43:36,322
ta còn đang làm với tốc độ khủng khiếp.

314
00:43:46,707 --> 00:43:53,714
Dù hiếm, những cuộc tuyệt chủng hàng loạt
sẽ thay đổi toàn diện tiến trình lịch sử.

315
00:43:55,924 --> 00:44:01,680
Tới nay, Trái Đất đã trải qua
năm sự kiện mang tính tận thế như vậy,

316
00:44:03,015 --> 00:44:07,978
mỗi sự kiện lại xóa sổ
hơn ba phần tư toàn bộ sự sống.

317
00:44:11,440 --> 00:44:14,693
Hơn nữa, những loài chiếm ưu thế
trước tuyệt chủng

318
00:44:15,402 --> 00:44:19,490
lại không phải
những loài chiếm ưu thế sau tuyệt chủng.

319
00:44:23,786 --> 00:44:26,288
Tác động của
một cuộc tuyệt chủng hàng loạt

320
00:44:26,789 --> 00:44:30,959
đã vắng bóng trong 66 triệu năm.

321
00:44:32,378 --> 00:44:35,172
Giờ ta đang trên đà hướng tới

322
00:44:36,548 --> 00:44:38,092
cuộc tuyệt chủng thứ sáu.

323
00:44:45,516 --> 00:44:47,810
Chỉ trong 50 năm qua,

324
00:44:48,686 --> 00:44:54,233
quần thể động vật hoang dã
đã giảm trung bình gần 70%,

325
00:44:55,776 --> 00:45:01,657
và lần này, ta là những kẻ gây ra.

326
00:45:04,993 --> 00:45:08,288
Nhưng bất chấp dự báo nghiệt ngã đó,

327
00:45:09,039 --> 00:45:12,418
vẫn có một tia hy vọng.

328
00:45:16,255 --> 00:45:22,928
Ta là loài đầu tiên
trong câu chuyện sự sống bốn tỷ năm

329
00:45:23,762 --> 00:45:27,891
hiểu được chuyện gì đang xảy ra
với thế giới của ta.

330
00:45:30,144 --> 00:45:32,688
Ta cũng là loài đầu tiên

331
00:45:32,771 --> 00:45:36,525
hiểu được cần làm gì
để mọi thứ đi đúng hướng.

332
00:45:38,777 --> 00:45:43,031
Trí tuệ của ta đã đẩy ta đến nước này,

333
00:45:44,783 --> 00:45:48,412
nhưng nó cũng là thứ duy nhất cứu được ta.

334
00:45:55,043 --> 00:45:55,878
Tương lai của ta,

335
00:45:57,129 --> 00:45:58,589
và của hành tinh này,

336
00:45:59,089 --> 00:46:00,507
vẫn chưa được định rõ.

337
00:46:02,885 --> 00:46:07,055
Cách ta hành động bây giờ
sẽ quyết định chương tiếp theo

338
00:46:08,557 --> 00:46:10,934
trong câu chuyện sự sống.

339
00:46:20,402 --> 00:46:23,030
Nhưng dù tương lai có ra sao…

340
00:46:30,496 --> 00:46:33,373
nếu có một điều
ta đã rút ra được từ quá khứ…

341
00:46:39,797 --> 00:46:45,761
thì đó là sự sống sẽ luôn tìm ra cách.

342
00:48:57,893 --> 00:49:00,062
Biên dịch: Christine Tran