Trong 90% lịch sử hành tinh của ta,
nó quá ấm để hình thành băng.
Nên khi Kỷ Băng Hà xảy ra 2,5 triệu năm trước,
tác động của nó là rất lớn.
Đây là câu chuyện về vụ đóng băng lớn
và sự trỗi dậy của một triều đại
sẽ đẩy sự sống đến bờ vực diệt vong.
SỰ SỐNG TRÊN HÀNH TINH XANH
CHƯƠNG 8
KỶ NGUYÊN CỦA BĂNG VÀ LỬA
NGÀY NAY
Yellowstone là một trong những nơi lạnh nhất nước Mỹ.
Vào mùa đông, nó vẫn phải trải qua những điều kiện giá lạnh
như đang ở kỷ băng hà.
Nhiệt độ có thể xuống dưới âm 50 độ.
Chỉ những kẻ sinh ra để sống trong cái lạnh mới sống sót nổi.
Bộ lông dày của bò rừng bizon cách nhiệt tốt đến nỗi
chúng cần rất ít năng lượng để giữ ấm…
cũng rất hợp lý,
bởi rất khó tìm thấy cỏ dưới tuyết.
Nhưng không chỉ có bò rừng bizon là những kẻ thèm ăn ở đây.
Sói cũng chịu được những mùa đông lạnh giá nhất…
và đã đi săn bò rừng bizon ở Mỹ suốt hơn 100.000 năm.
Để tách đàn bò ra,
bầy sói cần khiến chúng di chuyển.
Sự hoảng loạn sẽ cho phép bầy sói kiểm soát.
Đàn bò này phải bám sát nhau.
Một cú sảy chân cũng có thể là cái chết.
Nhưng bò rừng bizon không thể chạy mãi,
nhất là trong tuyết sâu.
Hy vọng duy nhất của chúng là quay đầu và đối mặt với những kẻ truy đuổi chúng.
Chỉ khi đó bầy sói mới chịu nhượng bộ.
Nhưng dù chúng có đi đâu,
bầy sói cũng sẽ bám theo.
Chúng là những kẻ thù lâu đời đã liên tục tuyên chiến suốt hàng thiên niên kỷ.
Thế nhưng những kẻ thù truyền kiếp này vẫn may mắn…
bởi chúng còn có thể mong ngóng mùa đông kết thúc
và mùa xuân tới giải vây.
Nhưng đã từng có thời mùa đông
dường như dài vô tận.
2,5 TRIỆU NĂM TRƯỚC
2,5 triệu năm trước,
những thay đổi trong quỹ đạo Trái Đất, dòng chảy đại dương và mức carbon dioxide
khiến hành tinh này nguội lạnh đột ngột.
Kỷ Băng Hà vĩ đại đã bắt đầu…
và nó bắt đầu từ những thứ nhỏ bé nhất.
Bản thân một bông tuyết đã là một kỳ quan băng giá mong manh.
Không bông nào giống bông nào.
Nhưng ghép lại, những bông tuyết đã thay đổi cả thế giới.
Không có mùa hè ấm áp để làm chúng tan chảy,
tuyết đã bao phủ phía Bắc địa cầu…
và sau hàng ngàn năm đã kết đặc lại
để tạo thành những tảng băng vĩnh cửu dày vài cây số.
Tại đây, ở cõi im lìm này,
sự sống bị đóng băng và không còn tồn tại…
nhưng về phía Nam các tảng băng,
một thế giới mới đã được tạo ra, nơi sự sống có thể phát triển.
Bao quanh gần như toàn bộ Bắc Bán cầu…
thảo nguyên-lãnh nguyên trở thành môi trường sống rộng lớn nhất Trái Đất.
20.000 NĂM TRƯỚC
Động vật có vú đã thích nghi tốt với cái lạnh thống trị các vùng đất băng giá này…
trong đó có loài lớn nhất và tiêu biểu nhất…
voi ma mút lông xoăn.
Tổ tiên giống voi của chúng
đã rời châu Phi hàng triệu năm trước đó
và tiến hóa thành những con thú cực kỳ chuyên biệt này.
Lông dài, tai nhỏ hơn và đuôi ngắn hơn
giúp chúng giữ nhiệt trong cái lạnh.
Chúng được một con cái già dẫn dắt, con voi cái đầu đàn,
kẻ sẽ truyền lại tri thức của nó cho nhiều thế hệ sau.
Những thế hệ nó cần phải bảo vệ.
Lớn hơn sư tử ngày nay,
sư tử hang động có thể hạ gục những con mồi lớn nhất…
nhưng nhỏ hơn thì dễ hơn.
Với việc có ít chỗ ẩn nấp, lũ mèo trơ tráo này thậm chí chẳng buồn trốn.
Thay vào đó, chúng kiên nhẫn
đợi thời điểm thích hợp.
Con voi con phải ở gần những kẻ bảo vệ nó…
nhưng lũ thợ săn đã nhắm vào nó.
Đàn voi ma mút hợp thành một bức tường ngà…
nhưng lũ sư tử không hề nao núng.
Con voi cái đầu đàn đã hết chịu nổi…
nhưng một trong các thợ săn đã nhìn ra cơ hội.
Con nhỏ này sẽ không bao giờ đi lạc đàn được nữa.
Giờ đến lượt lũ sư tử phòng thủ.
Mẹ của con voi con…
hiểu rằng sự đã rồi.
Chúng không còn cách nào khác ngoài lùi bước
và bảo vệ các thế hệ còn lại.
Chúng chỉ có thể tiếp tục di cư
qua thảo nguyên-lãnh nguyên lạnh giá.
Dù băng chưa bao giờ nhấn chìm toàn bộ hành tinh…
vẫn cảm nhận được tác động của nó trên toàn cầu…
đôi khi là theo những cách bất ngờ nhất.
Với việc phần lớn nước trên thế giới bị đóng băng,
đất liền ngày càng trở nên khô cằn.
Đó là mặt trái của kỷ băng hà.
Phía Nam thảo nguyên-lãnh nguyên,
các sa mạc đã rộng lên gần gấp đôi,
nuốt chửng mọi thứ trên đường đi của chúng.
Chỉ những chuyên gia sa mạc đã tiến hóa để chống chịu cái nóng cực độ
mới sống nổi trong điều kiện khắc nghiệt như vậy.
Nhưng sự khô hạn chưa dừng lại ở đó.
Xa hơn nữa xuống phía Nam, các rừng mưa nhiệt đới của châu Phi,
những khu bảo tồn sự sống ổn định đã hơn 50 triệu năm,
gần như biến mất hoàn toàn…
bị thay bằng một vùng rừng khô và đồng cỏ mênh mông.
Tác động lên sự sống là rất lớn,
nhất là với một nhóm động vật…
linh trưởng.
Khỉ đầu chó có chung 94% ADN với ta,
và một phần quan trọng trong câu chuyện của ta cũng giống của chúng…
đó là cuộc di cư từ những ngọn cây xuống đời sống dưới thềm rừng.
Tại đây, thời Kỷ Băng Hà,
anh chị em họ của ta đã đối diện nhiều thử thách mới.
Cuộc sống dưới mặt đất nguy hiểm hơn…
vì đó là nhà của những kẻ săn mồi lớn.
May thay, dù loài linh trưởng không đủ mạnh mẽ và to lớn,
ta lại bù lại bằng trí tuệ và những gia đình đông đúc.
Nhưng việc tìm đủ thức ăn cho nhiều miệng ăn
là một thử thách thường trực.
Nên khi tìm được thức ăn,
nó sẽ thu hút rất nhiều sự chú ý.
Và ở đâu có nguồn tài nguyên quý giá…
thì sẽ không thể tránh khỏi xung đột…
nhất là với chính đồng loại.
Một bầy khỉ đối địch không hề có ý định chia sẻ.
Trong khu rừng khô cằn…
mọt thức quả đều đáng giành giật…
và trận chiến nào cũng hệ trọng.
Bầy khỉ đối địch đã bỏ của chạy lấy người,
mà chúng sẽ còn quay lại.
Để vượt qua những thử thách của một thế giới thù địch hơn,
động vật linh trưởng dựa vào trí tuệ bầy đàn của chúng,
một đặc tính mà, theo thời gian,
sẽ dẫn đến việc một loài linh trưởng đạt đến sự thống trị toàn cầu.
16.000 NĂM TRƯỚC
Sự tích tụ băng ở phía Bắc đã ảnh hưởng đến khí hậu trên khắp hành tinh.
Nhưng khi sự sống vừa quen với điều kiện lạnh hơn, khô hơn
thì tất cả lại thay đổi.
Băng bắt đầu tan chảy khi quỹ đạo Trái Đất dịch chuyển một lần nữa…
và nhiệt độ toàn cầu bắt đầu tăng.
Thứ lúc đầu là một loạt các dòng suối băng tan
mau chóng trở thành một cơn đại hồng thủy.
Ở Bắc Mỹ, nước băng tan tạo thành một hồ băng khổng lồ
sâu 600 mét và có diện tích 10.000 cây số vuông.
Thứ duy nhất ngăn nước tràn sang vùng đất phía Tây
là một bức tường băng cao chót vót.
Ở nơi cao nhất, bức tường này cao gần một cây số…
một rào cản dường như không thể vượt qua…
nhưng không còn bao lâu nữa.
Khi nhiệt độ tiếp tục tăng và hồ nước băng tan ngày một dâng cao,
áp lực từ phía sau tăng dần.
Chẳng bao lâu, các bức tường bắt đầu sụp đổ từ trong ra ngoài…
đến khi rốt cuộc, màn sụp đổ thảm khốc xảy ra.
Trong nháy mắt, một hồ nước lớn bằng biển Ireland được giải phóng.
Cách đó 30 cây số về phía Nam,
xuất hiện tín hiệu đầu tiên về ngày tận thế sắp tới.
Những rung chấn.
Chúng cảm nhận được nguy hiểm…
nhưng chẳng biết trốn đi đâu.
Đầu tiên chúng thấy một bức tường bụi.
Cao 100 mét,
nó là thứ báo hiệu một trận sóng thần khổng lồ.
Chỉ trong mười tiếng,
trận đại lũ đã phá hủy một lộ trình dài 800 cây số
xuyên qua lục địa Mỹ, ra đến tận đại dương.
Những kỳ quan thiên nhiên có thể mất hàng thiên niên kỷ mới hình thành
được tạo ra chỉ trong vài giờ.
Nhưng những kỳ quan này chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn.
Chỉ vài ngày sau,
tất cả những gì còn lại
là sự im lặng đáng sợ.
Những vết sẹo sẽ còn mãi của trận đại lũ vẫn lưu dấu trên khung cảnh Mỹ ngày nay…
nhưng từ buổi bình minh của Kỷ Băng Hà,
đã có hơn 50 chu kỳ băng tích tụ và tan chảy…
mỗi chu kỳ đều gây ra những trận lũ kinh hoàng.
Khi sự hỗn loạn của vụ tan chảy lớn cuối cùng lắng xuống,
sự cân bằng từ từ trở lại trên khắp đất liền.
Lượng mưa trở nên đều đặn hơn…
cho phép các cánh rừng phục hồi.
Các sa mạc bị thu hẹp và xanh hóa
khi, một lần nữa, có nước chảy.
Và nơi nào có nước chảy,
sự sống sẽ sớm xuất hiện.
Đồng bằng sông Danube ở châu Âu
là một trong những vùng đất ngập nước lớn nhất thế giới.
Nó hình thành sau vụ tan chảy lớn cuối cùng
và nhanh chóng trở thành nơi cư ngụ của vô số loài động vật.
Với quá nhiều thức ăn để chọn,
chim nhàn đen sẽ đi hàng ngàn cây số để tới sinh sản ở vùng nước trù phú này.
Đây là nơi hoàn hảo để nuôi lớn một gia đình…
nhưng hành trình đó sẽ phí phạm
nếu con đực đến tìm con cái quá muộn.
Nó chỉ có thể đứng nhìn thành công của những đôi khác.
Với việc đối thủ đã đi mất,
giờ là cơ hội cho nó.
Thức ăn là một món quà tuyệt vời…
nhưng nàng chưa thấy ấn tượng.
Nó vẫn thử vận may…
nhưng vô hiệu.
Con đực bị hắt hủi này phải dùng bữa một mình.
Chỉ khi cuộc sống dư dả như vậy, con cái mới có thể kén chọn thế.
Sự kết thúc của Kỷ Băng Hà không chỉ mở ra một thời kỳ trù phú…
mà còn là một thời kỳ ổn định khí hậu tuyệt vời…
một thời kỳ được gọi là thế Toàn Tân.
11.700 NĂM TRƯỚC
Ở thời kỳ này,
điều kiện ấm áp, ẩm ướt chiếm ưu thế,
và nhiệt độ trung bình toàn cầu dao động dưới một độ C,
cho phép sự sống thăng hoa ở mọi nơi trên thế giới…
mỗi loài đều tự hào có một dòng dõi tổ tiên không bị gián đoạn
trải dài bốn tỷ năm
về tận gốc gác của sự sống trên Trái Đất.
Tuy nhiên, không phải mọi thứ đều phát triển ở thế Toàn Tân.
Một cuộc tuyệt chủng kỳ lạ và có chọn lọc đang diễn ra.
Trên khắp hành tinh,
các loài động vật trên cạn lớn nhất đang mất dạng.
Voi ma mút, sư tử hang động cùng hàng trăm loài khác đã biến mất.
Bắc Mỹ bị ảnh hưởng nặng nề,
mất hơn 70% số gã khổng lồ của nó…
nhưng không phải tất cả.
Khi không còn đối thủ,
bò rừng bizon đã chiếm những vùng đồng bằng lớn,
di chuyển với số lượng đông đảo…
nhưng không chỉ có chúng.
Với ít con mồi lớn hơn để lựa chọn…
bò rừng bizon trở thành mục tiêu chính của một nhóm những kẻ sống sót khác.
Những kẻ thù truyền kiếp.
Phòng tuyến tốt nhất của chúng là để mắt đến nguy hiểm,
bám sát nhau và bình tĩnh đi tiếp.
Nhưng đây không phải những thợ săn bình thường…
bởi Kỷ Băng Hà đã chứng kiến sự phát triển của một kẻ săn mồi mới.
Giống như loài sói,
ta đi săn theo nhóm.
Và mặc dù không quá khỏe mạnh và nhanh nhẹn…
ta lại bù lại bằng trí tuệ và sự khôn ngoan.
Sự tiến hóa của bộ não lớn và phức tạp của ta
đã khiến ta khác biệt với các loài linh trưởng khác
và cho phép ta đi săn theo những cách ngày càng tinh vi.
Bắt chước sói
và dùng những chồng đá xếp cẩn thận,
thợ săn quây bắt bò rừng bizon từ cách xa hàng cây số,
cho tới khi chúng đến đúng
nơi họ muốn chúng đến.
Khi đó họ mới áp sát sau lưng đàn bò.
Để lộ mình quá sớm
là nỗ lực mấy ngày trời sẽ đi tong.
Mục tiêu cao nhất của họ không phải giết được một con
mà là hạ được nhiều con…
để nuôi sống nhiều người trong những tháng mùa đông.
Bẫy đã đặt xong.
Họ chỉ cần thúc nhẹ.
Đầu thế Toàn Tân,
con người đã rời khỏi châu Phi để tới hầu hết các lục địa trên Trái Đất
và trở thành kẻ săn mồi nguy hiểm nhất thế giới.
Dù sự trỗi dậy của ta góp phần
khiến nhiều động vật trên cạn lớn tuyệt chủng trên toàn cầu,
câu chuyện của ta có thể đã ngắn chẳng tày gang
nếu như ta không làm được một việc phi thường.
Ta đã tự giải phóng khỏi sự bấp bênh của cuộc sống săn bắn hái lượm
bằng cách liên minh với thiên nhiên.
Khí hậu ổn định của thế Toàn Tân
cho phép tổ tiên ta phát triển mối quan hệ độc đáo…
với thực vật.
Họ chọn bằng tay một số loài
rồi gieo hạt giống ở nơi chúng có thể phát triển tốt nhất.
Ngần ấy sự quan tâm chăm sóc
đã gia tăng đáng kể cơ hội sống sót cho các loài thực vật đó,
để đổi lại, con người có thể gặt hái thành quả.
Họ đã học cách sản xuất thêm lương thực
và giữ chúng tồn tại quanh năm.
Và ở nơi cây cối của họ lớn được,
người dân sẽ sống thịnh vượng.
Tổ tiên của ta đã phát hiện ra cách đảm bảo nguồn cung lương thực ổn định.
Và họ không chỉ thuần hóa cây cỏ.
Cả động vật nữa.
Trên khắp thế giới,
nhiều người săn bắn hái lượm đã từ bỏ lối sống du mục…
để chuyển sang làm nông.
Chậm mà chắc, những vùng đất hoang đã được biến đổi,
được thuần hóa bởi bàn tay con người.
Được giải thoát khỏi cuộc chiến tìm thức ăn liên miên,
dân số loài người tăng lên,
công việc được đa dạng hóa,
xã hội trở nên phức tạp hơn,
và các nền văn minh được sinh ra.
Ta đã đạt được điều chưa loài nào từng làm được.
Ta đã tách rời thiên nhiên và vượt lên trên nó.
Nông nghiệp đã thay đổi tất cả…
nhưng một cuộc cách mạng khác sắp xảy ra.
Sự khéo léo của ta đã đưa ta đi xa hơn những gì ta có thể hình dung,
và câu chuyện của ta giờ được viết trên bề mặt Trái Đất.
Những gì từng là hoang dã đã bị thuần hóa hoặc mất đi.
Thành công của ta vượt quá lợi ích của chính ta
và của hành tinh này…
và giờ ta đang gây ra cuộc tuyệt chủng hàng loạt tiếp theo.
Không chỉ bởi việc ta làm ra cái ăn
đang chiếm hơn một nửa diện tích đất có thể sinh sống…
và không chỉ bởi lượng khí carbon dioxide ta đang thải ra
khiến hành tinh nóng lên nhanh hơn
bất cứ thời điểm nào khác trong 500 triệu năm qua.
Cũng không chỉ bởi ta đang đun nóng và a-xit hóa các đại dương,
phá hủy sự cân bằng tự nhiên của chúng
và giết chết những hệ sinh vật biển rộng lớn.
Cũng không chỉ bởi ta đang gây ra các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt,
hỏa hoạn và hạn hán,
kéo Trái Đất trở lại thời kỳ đầu cằn cỗi.
Và không chỉ bởi ta đang làm một trong những việc đó,
mà ta đang làm tất cả những việc đó,
tất cả, cùng lúc.
Và chưa dừng lại ở đó,
ta còn đang làm với tốc độ khủng khiếp.
Dù hiếm, những cuộc tuyệt chủng hàng loạt sẽ thay đổi toàn diện tiến trình lịch sử.
Tới nay, Trái Đất đã trải qua năm sự kiện mang tính tận thế như vậy,
mỗi sự kiện lại xóa sổ hơn ba phần tư toàn bộ sự sống.
Hơn nữa, những loài chiếm ưu thế trước tuyệt chủng
lại không phải những loài chiếm ưu thế sau tuyệt chủng.
Tác động của một cuộc tuyệt chủng hàng loạt
đã vắng bóng trong 66 triệu năm.
Giờ ta đang trên đà hướng tới
cuộc tuyệt chủng thứ sáu.
Chỉ trong 50 năm qua,
quần thể động vật hoang dã đã giảm trung bình gần 70%,
và lần này, ta là những kẻ gây ra.
Nhưng bất chấp dự báo nghiệt ngã đó,
vẫn có một tia hy vọng.
Ta là loài đầu tiên trong câu chuyện sự sống bốn tỷ năm
hiểu được chuyện gì đang xảy ra với thế giới của ta.
Ta cũng là loài đầu tiên
hiểu được cần làm gì để mọi thứ đi đúng hướng.
Trí tuệ của ta đã đẩy ta đến nước này,
nhưng nó cũng là thứ duy nhất cứu được ta.
Tương lai của ta,
và của hành tinh này,
vẫn chưa được định rõ.
Cách ta hành động bây giờ sẽ quyết định chương tiếp theo
trong câu chuyện sự sống.
Nhưng dù tương lai có ra sao…
nếu có một điều ta đã rút ra được từ quá khứ…
thì đó là sự sống sẽ luôn tìm ra cách.
Biên dịch: Christine Tran