NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Sadece 50 yıl önce
sonunda aya gitmeye cesaret ettik.
İlk defa dönüp
kendi gezegenimize baktık.
İnsan nüfusu o zamandan beri ikiye katlandı.
Bu diziyle, geride kalan doğa harikalarına göz atacak
ve insanlarla doğanın gelişimi için
korumamız gerekenleri ortaya çıkaracağız.
Yunuslar.
Paniğe kapılıyorlar.
Yalancı katil balinalar tarafından avlanıyorlar.
Yunuslar ani ataklarda daha hızlıdır.
Ancak avcıları da son derece dayanıklıdır.
Katil balinalar etraflarını sarmak üzereyken...
...yunuslar, avcılarından kaçmak için ani bir dönüş yapıyorlar.
Bu olağanüstü olaylar, pek azımızın gitmeye cesaret ettiği
kıyıdan çok uzaklarda gerçekleşiyor.
Burası, herhangi bir ülkenin sınırlarının ötesinde bulunan bir okyanus.
Hâkim olunamaz, vahşi ve kuralsız.
AÇIK DENİZLER
Hiçbir şey, açık denizlerle olan ilişkimizi
mavi balinadan daha iyi simgeleyemez.
200 tonluk ağırlıkları ve 30 metrelik boylarıyla
mavi balinalar şimdiye kadar var olmuş en büyük hayvanlardır.
Ancak yaşamlarının büyük bir kısmı hâlâ gizemini korumaktadır.
Denizlerin ücra köşelerinde yaşayan mavi balinalar...
...tüm okyanusları tropiklerden kutuplara kadar dolaşırlar.
Son zamanlarda
kıyıya yaklaştıkları birkaç özel yeri keşfettik.
Meksika'nın Pasifik kıyısındaki
Kaliforniya Körfezi.
Burası mavi balinalar için bir sığınak.
Karşınızda dünyanın en büyük yenidoğan balina yavrusu.
Yavru bir mavi balina.
Sadece bir aylık,
daha şimdiden sekiz metre uzunluğa ve altı ton ağırlığa sahip.
Annesi koruyucu yüzgeçleriye ona siper oluyor.
Birbirlerini kucaklayarak aralarındaki yakın bağı güçlendiriyorlar.
Bunlar bir anne mavi balina ve yavrusunun
şu ana dek çekilmiş en yakın görüntüleri.
Bu dişi sadece iki ya da üç yılda bir doğurabiliyor
o yüzden her yavru son derece kıymetli.
Yavru bir ayda üç ton ağırlık kazanacak.
Bir zamanlar 300.000'den fazla mavi balina bulunuyordu
ancak son yüzyılda acımasızca avlandıklarından
sadece birkaç 1.000 tanesi hayatta kalabildi.
Artık koruma altına alınan
mavi balinaların sayısı yavaş yavaş artış gösteriyor.
Bu yavru yakında açık denizleri dolaşmak için
bu korunaklı sulardan ayrılacak.
Açık denizlerin, zarar veremeyeceğimiz kadar geniş olduklarını sanıyorduk.
Ancak şimdi bu dişinin okyanustaki evi hiç olmadığı kadar büyük bir tehlike altında.
Bu geniş mavilikte, bize okyanusların ne kadar zengin olabileceğini hatırlatan
birkaç el değmemiş yer bulunuyor.
Dönücü yunuslar.
Pasifik'te,
Orta Amerika'daki Kosta Rika açıklarında
çok sayıda dönücü yunus toplanmaya başlıyor.
Karmaşık sosyal ilişkilerle bağlanmış
bireylerden oluşan dönücüler, gruplar hâlinde yaşarlar.
Yunuslar, tıklama ve ıslık seslerinden oluşan bir dil kullanarak
sürekli olarak temas ve iletişim içindedirler.
Sarı yüzgeçli orkinoslar tarafından takip ediliyorlar.
Orkinoslar yemek bulma konusunda yunuslara güveniyorlar.
Herkes aynı avı arıyor.
Işıldakgiller.
Gezegende en fazla bulunan balık türü.
Parmağımızdan ufak olan
ışıldakgiller zamanlarının çoğunu derinlerde saklanarak geçirirler.
Bu nedenle hayret uyandıran sayılarına rağmen onları avlamayız.
Hâlâ gelişimini sürdürebilen birkaç balık türü arasında yer alıyorlar.
Yunus sürüsü, avlarına yaklaştıkça giderek daha da büyüyor.
Bu sürüde 10.000 yunus bulunuyor olabilir.
Yüzeyde bulunan her birinin altında 20 yunus daha yüzüyor.
Bir çeşit sonar olan ekolokasyon kullanan yunuslar,
bu yolla derinlerdeki ışıldakgilleri bularak
onları yüzeye sürüyorlar.
Sürünün altında devriye gezerek,
avlarının derinlere kaçmasını engelliyorlar.
Yunuslar karınlarını doyurduklarında
diğer avcılar için de bir sürü av kalıyor.
Mobula vatozları saldırıyor.
Mümkün olduğu kadar çok avlanabilmek için bir düzen içinde saldırıyorlar.
Ağızlardan oluşan bir blok, avlarını topluyor.
Biz avlamadığımız için ışıldakgiller ve onların avcıları büyüyüp gelişiyorlar.
Tüm bu avcılar bile muazzam sürünün sayısını azaltamadılar.
Açık denizdeki çoğu yaşam, güneşin gücünün en fazla etkiye
sahip olduğu ince bir yüzey tabakasında yoğunlaşır.
Güneşle aydınlanan bu sığ yerler şaşırtıcı bir şekilde döllenir.
Yunuslar atık üretirken, besin maddelerini derinden yüzeye
geri dönüştürerek hayati bir rol oynarlar.
Bu deniz gübresi,
açık denizdeki tüm yaşamın temelini oluşturmaya yardımcı olur.
Fitoplankton.
Sürüklenen mikroskobik bitkiler.
Deniz suyundaki besin maddelerini güneşten gelen enerjiyle birleştiren
fitoplankton, buradaki besin zincirlerinin temelini oluşturur.
Yani en küçük balıktan, en büyük balinaya kadar tüm hayvanlar,
yemek için nihayetinde bu küçük bitkilere bel bağlar.
Fitoplankton da bu hayvanların ürettiği
besinlerden faydalanır.
En önemlisi, fitoplankton aynı zamanda soluduğumuz oksijenin yarısını üretir.
Yani nerede yaşarsanız yaşayın,
aldığınız her nefes için bu muhteşem küçük bitkilere
teşekkür edebilirsiniz.
Uygun koşullarda, okyanusun çok büyük bir kısmını
yeşile döndürecek kadar çoğalabilirler.
Fitoplankton şaşırtıcı bir şekilde bulut oluşumunda da hayati bir rol oynar.
Okyanustan buharlaşan nem,
planktonun yarattığı küçük parçacıkların etrafında yoğunlaşır.
Bu damlacıklar birleşerek devasa bulutları oluştururlar.
Atmosferde 20 metre yükselebilirler.
Güneş'in enerjisini uzaya geri yansıtan bu okyanus bulutları,
dünyayı yükselen sıcaklıklardan korumaya yardımcı olurlar.
Okyanuslar, soluduğumuz oksijenin yarısını üretmekle kalmaz,
aynı zamanda havayı ve iklimi de yönlendirerek
hayat veren tatlı suları tüm dünyaya taşırlar.
Açık denizler, gezegenimizin yaşam destek sistemidir.
Çok geniş bir yer kaplamaları sebebiyle çok büyük bir güce sahiplerdir.
Okyanuslar, dünyanın üçte ikisini kaplar ve bu sadece yüzeydeki kısmıdır.
Aynı zamanda büyük bir derinliğe sahiplerdir.
Bu keşfedilmemiş alanlara ancak ezici basınca
karşı koyabilecek özel bir denizaltıyla yolculuk edebiliriz.
Okyanusların ortalama derinliği hemen hemen dört kilometredir,
en derin noktası da on kilometreden fazladır.
Derinler, yaşama elverişli alanın yüzde 95'ini oluşturur.
Bu yabancı dünya, garip ve gizemli varlıklara ev sahipliği yapar.
Bundan daha garip olan çok az canlı bulunur.
Yıllardır yalnızca arada sırada karaya vuranlardan var olduklarını biliyorduk.
Canlı olarak neredeyse hiç görülmediler.
Kürek balığı.
On metre uzunluğa sahip.
Dikey olarak asılı kalır
ve sırt yüzgeci boyunca yaptığı ritmik hareketlerle
yüzey ve derinlikler arasında kolayca gidip gelir.
200 metreden aşağıda bitkilerin büyümesi için yeterli ışık bulunmadığından
derin deniz hayvanları, deniz karı denilen, yüzeyden aşağı doğru inen
besinlere bel bağlarlar.
Taç denizanası, avını ağına düşürmek için dokunaçları ileri uzanmış bir şekilde
sürüklenir.
Yedi kilometre derinlikte yaşayan bu canlılar her okyanusta bulunurlar.
Derinlik o kadar geniş ki bunlar en fazla bulunan denizanaları olabilirler.
Eskiden derinlerde çok az yaşamın var olduğunu düşünürdük
ancak bilim adamları artık
burada tahmin edilenden on kat daha fazla canlı yaşadığına inanıyorlar.
Bu nedenle henüz keşfedilmemiş pek çok tür olmalı.
Bu kabuklu derin deniz hayvanı, Cystisoma, cam kadar saydam.
Gizlenmek için çabalamıyor.
Bu alaca karanlık kuşağında
görünmezlik, yemek bulma ile yemek olma arasındaki fark olabilir.
Devasa gözleri, karanlıkta görmek için zorlanır.
1.000 metrenin altına ışık nüfuz etmez.
Bu karanlıkta, hayvanlar kendi ışıklarını yaratırlar.
Biyolüminesans.
Bu ejderha balığı, parlayan tuzağıyla kurbanlarını korkutucu dişlerine çekiyor.
Aşağıya yaptığımız yolculukların çoğunda yeni bir şeyle şaşkınlığa uğruyoruz.
Derin denizde yaşayan fenersiler.
Olağanüstü duyargaları,
cazibesine kapılmış olan avının en ufak hareketini bile saptayacak.
Burada, derin denizin ortasında avcılar bir sabır oyunu oynuyorlar.
Sonunda 1.000 metre derinliğindeki
dibe ulaşıyoruz.
Derin deniz bitkileri, Dünya'nın yüzeyinin yarısından fazlasını kaplıyor.
Ancak buna rağmen Ay'ın yüzeyiyle ilgili daha çok şey biliyoruz.
Köpek balıklarının uzak akrabası olan sıçansıların boyları
iki metre uzunluğa erişebiliyor.
Bu boydaki çok az tür, çorak deniz tabanında yaşamını sürdürebilir.
Enerjilerini korumak için yavaş hareket eden sıçansılar,
dip tortularına gömülmüş olan avları aramak için
ağızlarının etrafında bulunan elektrikli özel duyargaları kullanırlar.
Deniz tabanından yükselen kayalar, çöldeki vaha gibidir.
Bu kaplan kum köpek balığının da buraya gelmek için iyi bir sebebi var.
Florida açıklarının 500 metre altında bulunan
nadir bir sıcak nokta.
Lophelia. Derin deniz mercan resifi.
Eskiden mercanların sadece
sıcak ve güneşli sığ denizlerde bulunduğunu düşünüyorduk.
Ancak derin deniz resifleri, şaşırtıcı şekilde sığ sulardaki akrabalarına oranla
deniz tabanında daha fazla yer kaplıyor.
Bu su altı ormanları,
zengin deniz yaşamı toplulukları için barınak ve yiyecek sağlar.
Aynı zamanda çoğu derin deniz canlısı için çok önemli bir yuvadır.
Mercanlar, anemon benzeri birçok bireyden,
sert bir iskeletle bağlanmış kolonilerde yaşayan poliplerden oluşur.
Polipler, dokunaçlarında bulunan yakıcı hücreler sayesinde
yanlarından geçen avları yakalarlar. Bu onların tek besin kaynağıdır.
Ancak avlarını her zaman ellerinde tutamazlar.
Bir deniz halkalı solucanı, mercanın içinde kendine yuva kurmuş.
Yeni bir av olup olmadığını görmek için polipleri kontrol ediyor...
...ve bunu mercandan çalıyor.
Ancak bu hırsızlık aslında sağladığı koruma için kestiği bir haraç.
Saldıran denizkestaneleri mercanları yiyor.
İntikam zamanı.
Denizkestanesinin koruyucu iğnesi olsa da şaşırtıcı bir silahı olan solucan...
...saldırıya geçiyor.
Denizkestanesi gönderildi...
...ve solucan yuvasını kurtardı.
Çoğu derin deniz canlısı gibi...
...bu mercanlar da çok yavaş bir şekilde büyüyorlar.
Bazı mercanlar 40.000 yaşında olabilirler.
Yüzeyden çok uzakta bulunsalar da yine de bu mercanlara erişebiliyoruz.
Açık denizde açılan balık ağları deniz tabanını tarayarak
resifleri birer enkaza çeviriyor.
Derin deniz mercanların yarısı şimdiden yok oldu.
Bu toplulukların iyileşmesi yüzyıllar alacak.
Herhangi bir ülkenin sınırlarının ötesinde bulunan
vahşi açık denizler çok az korunuyorlar.
Bunların en vahşisiyse, albatroslara ev sahipliği yapan...
...Güney Okyanusu'dur.
Albatroslar tek başlarına karadan uzakta yaşarlar.
Bir günde yüzlerce kilometre mesafe katedebilen albatroslar
yemek arayışlarında bir seferde haftalarca yol alabilirler.
Ölü bir ayı balığı nadir görülen bir fırsat.
İlk gelenler dev fırtına kuşları oluyor.
Cesedi parçalamak için güçlü gagalarını kullanıyorlar.
Denizlerin akbabası olarak bilinen
dev fırtına kuşları, Antarktika sularındaki en güçlü leşçillerdir.
Olağanüstü bir koku alma duyusuna sahip olan kara kaşlı albatroslar,
20 kilometre uzaktan bir kokuyu takip edebilirler.
Kara kaşlılar fırsat bulduklarında ağız dolusu lokmalar almalılar.
Daha saldırgan olan dev fırtına kuşlarının zorbalığına maruz kalıyorlar.
Rekabete girmek için çok küçük olan Wilson'ın fırtına kuşları
çılgınlığın kenarından artıkları topluyorlar.
Bu küçük narin fırtına kuşları, her okyanusta bulundukları için
en yaygın görülen deniz kuşlarıdır.
Normalde yalnız yaşayan bu kuşlar ancak böyle toplandıklarında
açık denizlerin sunduğu zengin yaşamın değerini anlayabiliyoruz.
Son varan gezgin albatros oluyor.
Diğer kuşları gölgede bırakan gezgin albatros, egemenlik kurmak için
büyüklüğünü ve üç metrelik kanat açıklığını kullanıyor.
Dev fırtına kuşları bile geri çekiliyorlar.
Gezgin albatros sonunda kendi payını alıyor.
Son yıllarda albatros ve diğer deniz kuşlarının
sayıları azalmaya başladı.
Çok uzun mesafelere seyahat etmeleri,
onları düzensiz ve aşırı sömürülmüş okyanusun tehliklerine maruz bırakıyor.
Bu, açık denizdeki tüm avcılar için bir sorun teşkil ediyor.
Bu devler yemek arayışlarında okyanusları baştan başa geçerler.
Üç metreden fazla uzunluğa ve 500 kilo ağırlığa erişebilirler.
Mavi yüzgeçli orkinos.
Mükemmel bir şekilde tasarlanmış olan orkinoslar, hız için yaratılmışlardır.
Yüzlerce orkinostan oluşan muazzam sürüler hâlinde avlanırlar.
Hedefleri, hamsi sürüsü.
Yavaşça, panik yaratmamaya dikkat ederek yüzeyde bir daire şeklini alana dek...
...hamsilerin etrafını sarıyorlar.
Ve sonrasında saldırıyorlar.
Bu eş güdümlü bir avlanma.
Orkinoslar, hamsileri
hareket hâlinde tutmak için sırayla aynı yönden saldırıyorlar.
Ağız dolusu bir lokma alan her bir orkinos arkadaki yerini almak için ayrılıyor.
Saldırı, yeni dalgalarla devam ediyor.
Mavi yüzgeçli orkinos,
gücü ve müthiş hızıyla okyanusun en etkileyici avcılarından biridir.
Aynı zamanda denizdeki en değerli balıktır.
O kadar değerlidir ki tek bir mavi yüzgeçli orkinos Japonya'da
bir milyon dolara alıcı bulabilir.
Bu yüzden belki de
neredeyse yok olmaya mahkum olmaları kaçınılmazdır.
Tehlike altında olanlar yalnızca mavi yüzgeçli orkinoslar değil.
Onlarca yıldır devam eden
sürdürülemez balıkçılık faaliyetleri, balık stoklarının azalmasına neden oldu.
Stokların üçte biri yok oldu.
Plastik kirliliği, okyanuslar için tehlike yaratan bir sorun olsa da
endüstriyel balıkçılığa dayalı aşırı avlanma çok daha fazla tehlike içeriyor.
Bu şekilde avlanmaya devam edersek
yok olacak tek şey balıkçılık olmayacak.
Tüm okyanus sistemi de aynı kaderi paylaşacak.
Sadece köpek balığı yüzgeci çorbası yapmak için
her yıl 100 milyon köpek balığı öldürülüyor.
Okyanuslardaki büyük avcıların yüzde 90'ı yok oldu.
Besin zincirinin tepesinde onlar olmadan, tüm deniz yaşamı topluluğunun
sayısı azalıyor ve tanınamayacak ölçüde değişiyorlar.
Kalamarlar artan bir oranla balıkların yerlerini alıyorlar.
Hem avcılarının hem de rakiplerinin sayısını ciddi bir şekilde azalttığımızdan
kalamarlar onların yerine geçiyor...
...ve bu, okyanustaki ciddi bir dengesizliğe işaret ediyor.
Çabuk üreyen kalamarların hızlı büyüyen birçok yavrusu olur,
bu nedenle avladığımız balıklardan kalan boşlukları çabucak doldururlar.
Yumurtalarını bir kapsül içinde deniz tabanına bırakırlar.
Bu sıcak ve sığ sularda yavrular daha da büyük bir hızla büyürler.
Deniz yaşamındaki bu köklü değişiklikler
avcıları da duruma uyum sağlamalaya zorluyor.
Ayı balıkları, hamsi ve sardalya gibi enerji bakımından
zengin avları yemeyi tercih ederler
ancak bunları bulamadıklarından
daha fazla kalamar tüketmek zorunda kalıyorlar.
Bu şekilde avlanmaya devam edersek, biz de yediğimiz balıkları
değiştirmek zorunda kalacağız.
Ancak okyanuslarda sürdürülebilir bir şekilde avlanabilirsek
balıklar, olağanüstü bir üretkenlik sergileyerek
bol miktarda besin sağlayabilirler.
Okyanusların şaşırtıcı bir hızla iyileşme gücüne
sahip olduğunu şimdiden görebiliyoruz.
Kambur balinalar.
Her okyanusta yaşayan kambur balina,
kutuplardaki beslenme alanından, tropiklerdeki üreme alanına kadar
tüm açık denizde yol alır.
Ancak balinalar her zaman böyle bir özgürlüğe sahip değillerdi.
Bir zamanlar sayıları 100.000'in üzerinde olan kambur balinaların nesli,
son yüzyılda avlanma nedeniyle tükenme noktasına geldi.
Sadece birkaç 1.000 tanesi bu saldırılardan sağ çıkabildiler.
Düzenlenen büyük protestolar sonucunda
1986'da ticari balina avcılığı yasağı geldi.
O zamandan beri kambur balinaların sayısı istikrarlı bir şekilde artıyor.
Balinalar, Güney Afrika açıklarındaki bu alan gibi
eski beslenme alanlarına geri dönüyorlar.
Karides benzeri küçük bir kabuklu olan krillerin mevsimsel bolluğundan
faydalanmak için bir araya geliyorlar.
Balinalar ağız dolusu su yutarak
krilleri, çenelerini kaplayan sert kıllardan oluşan
bir eleğe hapsederler.
Her bir balina günde bir tondan fazla yiyebilir.
Besin bol olunca, kürklü foklar da kendi paylarını almaya geliyorlar.
Bu olağanüstü görüntüler birkaç yıl önce hayal dahi edilemiyordu.
Yüzlerce balinadan oluşan devasa gruplar oluşturuyorlar.
Bu, bir asırdır görülen en büyük balina topluluğu.
Balinalar, fitoplanktonun büyümesini sağlayan yüzey sularını
zenginleştiren besinleri geri dönüştürür
ve fitoplankton da kendini sürdüren mükemmel bir döngüyle krilleri besler.
Balinalar, yunuslar, orkinoslar ve köpek balıkları gibi
büyük avcılardan oluşan sağlıklı bir topluluğun,
iyi işleyen bir okyanus için gerekli olduğunu artık biliyoruz.
Ve iyi işleyen bir okyanus da gezegenimizin sağlığı ve insanlık için
hayati bir önem taşıyor.
Olağanüstü bir gelişmeyle
kambur balinalar neredeyse tekrar eski sayılarına ulaştılar.
Ancak bu süre zarfında
okyanuslara, insanlık tarihinde daha önce görülmemiş derecede bir zarar verdik.
Ancak küresel çapta bir iş birliğiyle
okyanuslarımız tekrar iyileşip büyüyebilirler.
Balinaları uluslararası bir anlaşmayla kurtardık.
Şimdi de okyanuslarımızı kurtarmanın zamanı geldi.
Açık denizleri korumak adına neler yapmamız gerektiğini öğrenmek için
lütfen ourplanet.com'u ziyaret edin.
Tüm dünyanın Birlikte şarkı söylediğini duyabiliyorum
Tüm dünyanın Ya şimdi ya hiç dediğini duyabiliyorum
Çünkü hâlâ geç değil Bazı şeyleri değiştirip
Sorunların arasında bağlantı kurarsak
Tüm dünyanın Bu işte birlikteyiz dediğini duyabiliyorum
Bu işte birlikteyiz
Alt yazı çevirmeni: Müge Öznalcı