NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Sadece 50 yıl önce
sonunda aya gitmeye cesaret ettik.
İlk defa dönüp
kendi gezegenimize baktık.
İnsan nüfusu o zamandan beri iki kattan fazla arttı.
Bu diziyle, geride kalan doğa harikalarına göz atacak,
insanların ve doğanın gelişimi için
korumamız gerekenleri ortaya çıkaracağız.
Tatlı su.
Hayvan ya da bitki, karada yaşayan her canlı
buna bağlıdır.
Buna rağmen tatlı suyun yalnızca yüzde birine erişebiliyoruz.
TATLI SULAR
Orta Avustralya çölü.
Dünya üzerindeki en sıcak ve kuru yerlerden biri.
Gerçekte burada hiçbir şey yaşayamaz.
Yine de on yılda bir bu uçsuz bucaksız, boş çöl bir dönüşüm geçirir.
Bunun gerçekleşmesi için 2,000 kilometre kuzeyinde
bir zincirleme tepkinin tetiklenmesi gerekir.
Her sene bu bölgede musonun nem yüklü bulutları
oluşmaya başlar.
Nihayetinde patladığında da süreç başlar.
Yıllardır kuru olan nehir yatakları bir anda dolar.
Birleşen sel suları, kıtanın iç kesimlerine
ve en alçak bölgelerine doğru akar.
Buradaki çölde toplanan bu sular Avustralya'nın en büyük gölü olan
Kati Thanda, Eyre Gölü'nü oluştururlar.
Çok sayıda balık bu geniş su yollarında yüzerek
büyümekte olan göle doğru ilerler.
Pelikanlar yüzlerce kilometre uzaklıktaki Avustralya'nın kıyılarından buraya gelir.
Çoğu, gölün dolduğunu hayatlarında sadece bir kez görecek,
bu yüzden gölün oluştuğunu ve ona nereden ulaşacaklarını nasıl bildikleri
hâlâ gizemini koruyor.
Bu yeni sularda çok fazla yiyecek bulunduğundan kuşlar üremeye başlar.
Ancak zamanları azalıyor.
Pelikanlar besleniyor...
...besleniyor...
...ve besleniyorlar.
Yavrular çabucak büyümeliler
çünkü birkaç hafta içinde buradan ayrılacak kadar güçlü olmaları gerekiyor.
Ancak süre kısıtlı
çünkü ebeveynleri yalnızca su hâlâ buradayken
yiyecek bulabilecekler.
Genç pelikanlar ilk uzun yolculuklarına çıkıyorlar.
Kıyıya doğru zorlu bir yolculuk olacak
çünkü en yakındaki 500 kilometre uzaklıkta bulunuyor.
Göl yakında kuruyacak
ve sular bir on yıl daha geri dönmeyebilir.
Ani canlanma ve yok oluşun gözlemlendiği bu değişim, istisnai bir olay.
Ancak her yerde tatlı suya erişim
gittikçe daha belirsiz ve öngörülemez bir hâle geliyor.
Bununla birlikte gezegendeki tatlı suların büyük bir kısmı kilit altında bulunuyor.
Neredeyse üçte ikisi kutupların etrafında donmuş bir vaziyette duruyor.
Birkaç kilometre kalınlığındaki bu buz,
milyonlarca yıldır burada bulunuyor olabilir.
Her yaz bunların bir kısmı eriyerek
buzulun merkezine doğru kendine yol yapar.
Bu büyük mağaralar güzel ve etkileyici olsalar da
buzulların sürekli hareket hâlinde olmasından ötürü tehlike arz ederler.
Kutuplardan uzakta bile
her kış tatlı suların büyük bir kısmı donar.
Ancak bahar geldiğinde bu geniş, karlı su haznelerinin erimesiyle
büyük bir yolculuk başlar.
Buz gibi sular, sarp dağ yamaçlarından
aşağı inerken hayat veren bir madde toplarlar.
Oksijen.
Burada, Güney Amerika'daki And Dağları'nın nehirlerinde,
güçlü akıntılarla
baş edebilenler yaşamlarını sürdürebilirler.
Ve sel ördekleri bunlardan biridir.
Bu soğuk su kaynakları oksijen bakımından zengin olsalar da
çok az miktarda besin içerirler.
Sel ördekleri, yüzeyin altında buldukları
besinleri toplarlar.
Taş sineği ve mayıs sineği larvaları
solungaçlarıyla sudaki oksijeni alırlar.
Düz vücutları, akıntının amansız çekimine karşı koyar.
Karasinek larvası.
Ördeklerin en sevdiği avlardan biri.
Özel ağız yapılarıyla
hızla geçen küçük besin taneciklerini ayırabilirler.
Arka taraflarındaki kancalar kayalara tutunmalarını sağlar
ancak akıntı bazen karşı konulmaz olabilir.
Yine de kendilerini geri çekebilecekleri özel bir güvenlik şeritleri bulunur.
Oksijen yönünden zengin bu sulara her yıl ziyaretçiler gelir.
Somon balığı.
Hayatlarının büyük kısmını Pasifik Okyanusu'nda geçirdiler.
Şimdiyse yetişkin hâlde döndükleri Kuzey Amerika nehirlerine
yumurtalarını bırakacaklar.
Somonların, şelalelerin üzerine sıçramak gibi olağanüstü bir yetenekleri var
ancak onlar bile kendi başlarına inşa ettiğimiz barajları geçemiyorlar.
Bugün Pasifik somonlarının sayısı, eskiye oranla yüzde bir azalmış durumda
ve bu, diğer birçok hayvan için sorunlara yol açıyor.
Alaska bozayıları, şelalede onları bekliyorlar.
Bu balıklar olmadan
ayılar, uzun kış uykuları boyunca hayatta kalmak için
ihtiyaç duydukları yağ depolarını oluşturamazlar.
En iyi balıkçılık noktaları için sert bir rekabet var.
Suyun, sert kayalar üzerinden aktığı yerlerde az besin toplaması nedeniyle
buralarda az sayıda bitki yetişiyor.
Ancak burada, Güney Amerika'daysa
Macarenia adlı bu bitki büyümeyi başarıyor.
Her yıl birkaç aylığına,
su seviyesi güneş ışığının dibe ulaşabileceği kadar azaldığında
Macarenia çiçek açar.
Burası Kolombiya'nın gökkuşağı nehri, Caño Cristales.
Ancak bazen su, yer altında güneş ışığının erişemeyeceği
yerlerde kaybolur
ve orada hiçbir bitki yaşayamaz.
Gezegendeki tatlı suların yüzde 30'u ya gözenekli kayaların içinde
ya da yer altı gölleri ve nehirleri olarak
toprak yüzeyinin altında yer alır.
Yağmurla suda oluşan asit
yavaşça kireç taşını çözerek büyük mağaralar yaratır.
Florida eyaletinin altında da bu tür geçit ve odalardan oluşan bir labirent yatar.
Büyük bir kısmı çoraktır.
Ancak suyun yüzeye çıktığı yerler hayat doludur.
Bol miktarda balık bulunur.
Dolayısıyla balık yiyenler de buradadır.
Su samurları.
Eyaletin her tarafında tatlı sular
Dünya'nın en zengin su kaynağından yüzeye çıkar.
Her türlü yaşamın geliştiği nehirleri ve göletleri beslerler,
Florida'ya özgü bir tür de bunların arasındadır.
Manatiler.
Çoğu, yazları denizde geçirseler de
kış yaklaştığında nispeten daha sıcak olan
nehirlere yüzerler.
Ve burada bol miktarda bulunan tatlı su bitkilerinden otlanırlar.
Ancak insanların artık bu kaynaklardan çok fazla su alması
ve pek çoğunu da kirletmesi nedeniyle
manatiler kış yuvalarını kaybediyorlar.
Nispeten daha sığ olan nehirler çabuk ısınırlar
ve baharda tüm Avrupa'da
yükselen sıcaklıklar canlı sayısında ani bir artışı tetikler.
Macaristan'daki Tisza Nehri'nde dev mayıs sinekleri ortaya çıkmaya başlıyor.
Üç yıl boyunca larva olarak su altında yaşadılar.
Şimdiyse sadece üç saatliğine
milyonlarca kanatlı yetişkin birlikte dans ederek ölmeden önce çiftleşiyorlar.
Bu sıra dışı manzara bir zamanlar Doğu Avrupa'da sıkça görülüyordu
ancak çoğu nehre inşa edilen barajlar ve buralardaki kirlilik nedeniyle
mayıs sinekleri büyük ölçüde yok oldular.
Ancak nehirler temiz olduğunda doğal yaşam çabucak geri dönüyor.
En ihtişamlı dalgıçlar olan yalıçapkınları.
En maharetli kavrayıcılar olan balık kartalları.
Brezilya ve Arjantin sınırında yer alan Iguazu Şelaleleri.
Bunlar gezegendeki en büyük şelalelerdir.
Her saniye binlerce tonluk tatlı su üzerilerinden gürleyerek akar.
Iguazu'daki suyun büyük çoğunluğu 1,000 kilometre uzaklıktaki
Amazon yağmur ormanlarından gelir.
Burada su, orman üst bitki tabakasının yüzeyinden buhar olarak yükselir.
Tek bir ağaç günde 1,000 litre su verebilir.
Buhar gökyüzüne yükseldiğinde yoğunlaşarak buluta dönüşür.
Her gün ormandan 20 milyar ton su çıkar
ve bu, Amazon Nehri'nde akan sudan daha fazladır.
Yağmur ormanları yok olursa
bu hayat veren döngü de son bulacaktır.
Bulutlar kıta boyunca hareket ederken sularını dökerek
tarlaları ve ormanları sularlar.
Ve Brezilya'nın ovalarında
Dünya'nın en büyük tropikal ıslak alanı olan
Pantanal'ı yaratırlar.
Ancak mevsim değişiklikleri her sene nehrin debisini azaltıyor,
bu yüzden Pantanal'da sadece birkaç nehir yatağı kaldı.
Bu, süper avcının da işine yarar.
Jaguar.
Usta bir yüzücü olsa da suyun içindeyken
onu bu kadar korkulan bir avcıya dönüştüren öldürücü hamlesini yapamaz.
Şimdi kurak mevsimde...
...nehir kıyıları biraz kalabalıklaşabilir.
Ancak jaguar kıyıdaki avı gözüne kestirdi.
Kapibara.
Başarıya ulaşmak için yaklaşmalı.
İki kapibara tedbirsiz bir şekilde sığ kesimde duruyorlar.
Birbirlerini gördüler.
İlk önce hangisi koşacak?
Nehrin daha ilerisinde yoğun bitki örtüsü daha iyi bir kamuflaj sağlıyor...
...ancak buradaki kıyı çok yüksekte bulunuyor.
Kapibaraların hassas işitme duyuları vardır.
Gürültülü bir ayak sesiyle...
...fırsat yok oluyor.
Bir başka başarısızlık.
Belki de farklı bir avı deneme zamanı gelmiştir.
Bunlardan biriyle mücadele etmek riskli olabilir
ancak jaguarın karnı çok aç.
Jaguar bir kaymanı yakalayacaksa
kaymanın karşılık vermesini engellemek için boğazını ısırıp bırakmamalıdır.
Avının tam üstünde olacak şekilde yerini almalı.
Bu çok tehlikeli bir durum.
Kayman dönerek jaguarı boğmayı deniyor.
Av ve avcı eşit güce sahip gibi görünüyorlar.
Jaguar bırakmayacak.
20 dakika sonra tükenmenin eşiğindeyken jaguar galip geliyor.
Bazen bir nehrin akışı göller tarafından engellenir.
Birlikteyken dünyadaki tüm nehirlerin toplamından 40 kat fazla su içerirler.
Afrika'daki Tanganyika Gölü
Dünya'daki erişilebilir tatlı suların beşte birini bünyesinde barındırır.
Ancak büyüklüğü göz önüne alındığında Tanganyika çok az hayat içerir.
Neredeyse bir buçuk kilometre derinliğe sahiptir
ancak dipte su çok az hareket eder ve hiç oksijen bulunmaz.
Sadece yüzeye yakın alanda, üst kısımdaki 150 metrede
su, hayatın var olabilmesi için yeterli miktarda oksijen içerir.
Ancak burada zengin bir yaşam bulunur.
Burada çoğu başka hiçbir yerde bulunmayan
250 tür çiklit balığı gözlemlenmiştir.
Bu kalabalık sularda yoğun bir rekabet ortamı oluşur.
Erkek callipterus çiklit balıkları deniz kabuğu toplarlar.
Bir erkeğin ne kadar çok deniz kabuğu olursa o kadar çok dişiyi cezbeder.
Ve bu balığın işleri yolunda gidiyor.
Komşusunun daha küçük bir yığını var.
Ve komşusu bir hırsız.
Arkasını döndüğü anda...
...hırsız baskın yaparak...
...bir kabuk çalıyor.
Daha büyük yığının sahibi olan çalışkan balık bunu fark etmemiş gibi duruyor.
Bu nedenle hırsız, suçu tekrar...
...ve tekrar işliyor.
En büyük yığına sahip olana kadar devam ediyor.
Kabukların tek amacı sergilenmek değil.
Dişiler tarafından beşik olarak kullanılacaklar.
Bir dişi geliyor.
Çok küçük, erkeğin sadece onda biri büyüklüğe sahip.
O kadar küçük ki kabuğun içine girebiliyor.
Oraya yumurtalarını bırakıyor ve erkek çabucak onları döllüyor.
Dişi, yavrular çıkana kadar iki hafta boyunca içeride kalıp onları koruyacak.
Tanganyika'daki çiklitlerin en büyüğü olan imparator çiklit balığı.
Neredeyse bir metre uzunluğundaki bu dişi, yavrusunu açıkta büyütmek zorunda.
Bu nedenle yavruları korumak, ebeveynler için tam zamanlı bir iş.
Ancak tüm bu balıkların geleceği belirsizliğini koruyor.
Küresel sıcaklıklar arttıkça Tanganyika Gölü de ısınıyor.
Suları eskisi gibi iyi bir şekilde karışmıyor
bu nedenle tepedeki oksijenli tabaka küçülüyor.
Güneydoğu Asya'daki Mekong Nehri.
4,000 kilometre uzunluğa sahip olan nehir dünyadaki en geniş şelaleyi oluşturur.
Bugün 60 milyondan fazla insanın geçinmesi buraya bağlıdır.
Muson yağmurları o kadar muazzam bir su dalgası yaratırlar ki
şelalelerin kendisi neredeyse kaybolur.
Mekong'un Tibet Platosu'ndan başlayan
uzun yolculuğu boyunca topladığı su, tortularla doludur.
Su, selin öncesinde bile çok geniş bir alanı kaplar.
Açıktaki bu kökler, su seviyesinde
görülecek olan büyük artışın bir kanıtıdır.
Sel bölgeye ulaştığında
ağaçlar, dallarına kadar suya batarlar.
Sel suları birkaç aylığına tatlı su balıkları için gezegenin
en büyük üreme alanını yaratır.
Bir türün, oksijenin az olduğu sığ sulardaki yaşamın
zorluklarına karşı özellikle zekice bir çözümü var.
Kavgacı siyam balığı.
Erkek yüzeyden aldığı havayla nefes alır
ve üreme sezonunda bu becerisini
kabarcıklardan bir sal yapmak için kullanır.
Günler boyunca çalışır.
Yakında bekleyen bir dişi salı incelemek için yükselir.
Nazik bir şekilde birbirlerini kucaklarlar.
Bu birleşme, dişiyi yumurtalarını bırakmaya teşvik eder.
Yumurtalar aşağı doğru inerken erkek tarafından döllenirler.
İkisi de dikkatlice yumurtaları toplar...
...ve her birini teker teker kabarcık yuvasına yerleştirirler.
Bu durgun sularda oksijen az olsa da
yumurtalar, gelişmelerine yetecek kadarını
kabarcıklardan alacaklar.
Selin doruk noktası henüz yaşanmadı.
Sonunda Mekong'dan gelen su o kadar fazla olur ki
Tonlé Sap Gölü kurak mevimdeki boyutundan beş kat daha fazla genişler.
Çok büyük miktarda balık, bu yeni beslenme alanlarına doğru yüzer.
İnsanlar 1,000 yıldır bu mevsimsel balıkları avlıyorlar.
Nehrin yarısına ağ atarak
diğer yarısını,
geri kalan balıkların yüzmesi ve üremesi için boş bırakıyorlar.
Mekong Nehri aslında iç su balıkçılığının dünyada en fazla yapıldığı yerdir.
Dünya çapında insanların yakaladıkları tatlı su balıklarının beşte biri
bu akarsu ağından gelmektedir.
Ancak dünya genelindeki
diğer pek çok nehir gibi Mekong'un geleceği de
giderek artan bir risk altında bulunuyor.
Gezegenin en uzun nehirlerinin
üçte ikisinden fazlasının doğal akışlarını,
başka şeylerin yanı sıra, baraj inşa ederek değiştirdik.
Bu nedenle dünya genelindeki pek çok nehir artık akmıyor.
Doğu Afrika'daki Tanzanya'da bulunan Ruaha'da yaşayan
bu filler su arıyorlar.
Her birinin günde 200 litre su içmesi gerek ve burada hiç yok gibi görünüyor.
Ancak filler baobab ağacının yüksek miktarda nem içerdiğini biliyorlar.
Ve zor durumda kaldıklarında bundan büyük miktarda yiyorlar.
Aslanlar da suya ihtiyaç duyuyorlar.
Ve aslanların istediği su, avlarının toplanacağı yerde bulunuyor.
Bu nedenle hem av hem de avcılar nehre doğru yol alıyorlar.
30 yıl öncesine kadar
Afrika'nın bu bölgesindeki nehirlerde hiç kuraklık yaşanmamıştı.
Şimdiyse tarım faaliyetleri için buralardan büyük miktarlarda su alınıyor
ve kurak mevsimde nehirler izole havuzlara dönüşüyorlar.
Su aygırları gün boyunca serinlemek için akan suya bel bağlıyorlar
ancak şimdi çamurla idare etmeleri gerekiyor.
Su seviyesi düştükçe daha da sıkışıyorlar.
Öfkelenmeye başlıyorlar.
Çamur havuzları her gün daha da küçülüyor ve su aygırlarının durumu kötüleşiyor.
Acil su arayışında olan mandalar.
Aslanlar su birikintisine daha önce varıyorlar.
Ancak mandalar çaresizce tatlı suya ihtiyaç duyduklarından ilerliyorlar.
Her gün su içmeleri gerekiyor.
Her içişleri bir risk taşıyor...
...ancak mandaların başka çaresi yok.
Kuraklık devam ettikçe mandalar güçten düşmeye başlıyorlar.
Oranlar aslanların lehine değişiyor.
Filler kendi nehirlerine vardılar.
Kuruduğu için burada başka hiçbir şey bulunmuyor.
Ancak filler, başkalarının bulamadığı yerlerde su bulabilirler.
Nehir yatağındaki kumlarda çukur kazmak için hortumlarını kullanırlar.
Kilometrelerce uzaktan açık suları
tespit etmelerini sağlayan sıra dışı koku duyuları,
aynı zamanda yer altında, yüzeye yakın bir yerde bulunan
suları saptamalarına da yardımcı olur.
Kazdıkları kuyular şiddetli kuraklıklarda onları hayata bağlar.
Kurak mevsimin zorlukları Doğu Afrika ovalarındaki hayatın
her zaman bir parçası olmuştur
ancak gezegen ısındıkça
ve biz kendi gayelerimiz için bu kadar fazla su kullandıkça,
daha sık görülmeye başlanan kuraklıklar daha şiddetli bir hâle geliyorlar.
Kuzey Amerika, Nebraska'daki Platte Nehri.
Kanada turnaları her sene hayvanlar aleminde görülen
en büyük göçü gerçekleştirerek, Amerika üzerinden kuzeye uçarken buraya uğrarlar.
Burası en önemli konaklama yerlerinden biridir.
Nehir eskiden ovanın her yönden bir buçuk kilometrelik alanını su altında bırakırdı.
Burası onların yemek yemesi ve dinlenmesi için mükemmel bir yerdi.
Şimdiyse baraj yaptığımız nehirden
kendi kullanımımız için o kadar çok su aldık ki
turnalar için geriye çok az bir yer kaldı.
Ancak çevreyi koruma yanlıları artık nehrin akışını,
turnaların ihtiyaç duyduğu kumsalları yaratacak şekilde düzenliyorlar.
Suya ihtiyacı olan yalnız biz değiliz...
...ancak dünyadaki tatlı suların akmasını sağlama gücüne sahibiz...
...ve bunların nasıl paylaşılacağını belirleyebiliriz.
Tatlı suların akmasını sağlamak adına neler yapmamız gerektiğini öğrenmek için
lütfen ourplanet.com'u ziyaret edin.
Tüm dünyanın Birlikte şarkı söylediğini duyabiliyorum
Tüm dünyanın Ya şimdi ya hiç dediğini duyabiliyorum
Çünkü hâlâ geç değil Bazı şeyleri değiştirip
Sorunların arasında bağlantı kurarsak
Tüm dünyanın Bu işte birlikteyiz dediğini duyabiliyorum
Bu işte birlikteyiz
Alt yazı çevirmeni: Müge Öznalcı