NETFLIX ORİJİNAL BELGESEL DİZİSİ
Sadece 50 yıl önce
sonunda aya gitmeye cesaret ettik.
İlk defa dönüp kendi gezegenimize baktık.
İnsan nüfusu o zamandan beri ikiye katlandı.
Bu diziyle, geride kalan doğa harikalarına göz atacak
ve insanlarla doğanın gelişimi için
korumamız gerekenleri ortaya çıkaracağız.
Ormanlar.
Yapraklarını döken ve dökmeyen, dünyadaki ağaçların yarısından fazlası
bu muazzam topluluklarda yerlerini alırlar.
Pek çoğumuz için buralar, gizemli ve bilinmezlikle dolu yerlerdir.
İklim için kilit noktası olan ormanlar, sayısız canlı türüne ev sahipliği yapar.
Geçmişte tereddüt etmeden onları yok ettik.
Buna rağmen ormanların, iyileşme konusunda hayret verici bir yetenekleri var.
MEVSİMLİK ORMANLAR
Burası kutup altı ormanlarının güney ucu.
Arktika Bölgesi'ne egemen olan orman.
Rusya'nın doğusuna doğru binlerce kilometre boyunca uzanan ormanlar
şu anda kışın ortasında büyük ölçüde sessizler.
Görünürde herhangi bir hayvan türü bulunmuyor.
Ama burası mitolojik sayılacak kadar nadir görülen bir hayvana ev sahipliği yapıyor.
Sibirya kaplanı.
Sayıları 600'ün altında.
Bunlar, Sibirya kaplanlarının şu ana kadar doğada çekilmiş en yakın görüntüleri.
Erkek Sibirya kaplanı
neredeyse 2.000 kilometrekarelik bir alanda geziyor
ve uzun kış süresince hayatta kalmasını sağlayacak kadar
av bulmak istiyorsa bunu yapmak zorunda.
Burası, yemek açısından imkânların kısıtlı olduğu bir yer.
Çam kozalağı.
Çam kozalakları kış aylarında büyük bir enerji sağlıyor.
Yaban domuzları bu kozalaklara bel bağlıyorlar.
Kozalakları hemen alıp gitmeleri gerekiyor...
...çünkü kendileri de kaplanlar için birer avlar.
Tüm hayvanlar hayat veren çam ağaçlarını aradıklarından,
uçsuz bucaksız ormanlık alanda bu saklambaç oyununu oynuyorlar.
Yasa dışı avlanma, Sibirya kaplanlarının soyunu tükenmenin eşiğine getirdi
ancak 1980'lerden beri sayıları yavaşça artmaya başladı.
Bu nadir görüntüler, geleceklerinin
avlanabilecekleri geniş ormanların varlığına bağlı olduğunu ortaya koyuyor.
Kutup altı ormanları doğuda Rusya'dan Avrupa'ya
oradan da Kuzey Amerika'ya kadar uzanır.
Bünyesinde 750 milyar ağaç bulunur
ve dünyadaki karbonun yüzde 40'ından fazlasını depoladığından
iklim değişikliğine karşı olan savaşta hayati bir öneme sahiptir.
Kış boyunca günler kısa ve sıcaklıklar çok düşük olduğundan
büyüme durma noktasına gelir.
Bu kadar kuzeydeki ormanlarda tropiklerdeki yağmur ormanlarına kıyasla
çok az sayıda hayvan yaşar.
Hayvanların çoğu, nehirlerde buldukları besinlere muhtaçtır.
Batı Alaska'da hem ilkbaharda hem de şimdiki gibi sonbaharda
somon balıkları okyanusu terk ederek
yumurtlama alanlarına ulaşabilmek için nehre yüzerler.
Denizden ormana yaptıkları bu yolculukları
dünya üzerinde bir habitattan diğerine yapılan en büyük besin aktarımını
temsil eder.
Balıklar, bu ormanda yaşayan tüm yırtıcı hayvanlar için
çok önemli bir mevsimlik besindir.
Kel kartallar tüm yıl boyunca burada yaşar ve nehrin yakınlarına yuva yaparlar.
Hâlen başlarında beyaz tüy bulunmayan kartal yavruları
ilk yıllarını ormanda yiyecek arayarak geçirirler.
Ancak dört yaşındaki bu dişi gibi olanlar
artık nehirde kendilerine bir yer bulmak için yeterince büyükler.
En başta tek bulabildiği, diğerlerinin bıraktığı artıklar oluyor.
Ve bunları bile mücadele etmeden alamıyor.
Başka bir yere bakması gerekecek.
Kutup altı ormanları uçsuz bucaksız olsa da
tüm yırtıcı hayvanlar, somon balıklarının yumurtladıkları yerleri bilirler.
Nehir donmaya başlarken rekabet daha da hararetlenir.
Bu yavrunun şansı yaver gitse de başarısı hemen fark ediliyor.
Bu dişinin bir avantajı var.
Dişiler yavruyken bile erkeklerden daha büyük olurlar.
Ve burada büyüklük önemlidir.
Kış ilerlerken,
yavru ve yetişkinlerin aşırı soğuklara göğüs germesi gerekiyor.
Dişi hayatta kalabilirse, dünyanın en büyük
ve zorlu ormanlarından birinde kendine yer kazanmış olacak.
Biraz daha güneyde en büyük sekoya ormanlarından biri bulunuyor.
Yakın zaman önce bu muazzam ağaçlar Kuzeybatı Pasifik'te yetişiyorlardı.
Şimdiyse bunların yalnızca yüzde beşi duruyor.
Buradaki koşullar o kadar ağır değil.
Rüzgârlar Pasifik Okyanusu'ndan sıcak ve nemli hava getirdiğinden
ağaçlar yıl boyunca büyüyebiliyorlar.
Nemli orman zeminindeki bitki örtüsüyle gizlenmiş
çok zengin bir yer altı dünyası bulunuyor.
Erkek sert derili semender.
Her ilkbaharda onu harekete geçiren gizemli bir dürtüyle
bir iribaş olarak yumurtadan çıktığı havuza geri dönüyor.
Ve oraya hemen varması gerekiyor.
Çünkü aynı fikre sahip olan...
...onun gibi birçok semender daha var.
Hepsi bir dişi arayışında
ancak balta girmemiş ormanda yüzlerce metre yürümek kolay bir iş değil.
Çok güçlü bir rekabet var.
Ve dişi başlamak için can atıyor.
Eşleştikten sonra erkeğin beklemesi gerekiyor
çünkü dişinin tüm yumurtalarını bırakması birkaç saat sürebilir.
Diğer erkekler onun yerini almak için fazla hevesliler.
Rekabet o kadar güçlü oluyor ki
bu kıvranan yumağın ortasında kalan dişilerin
havasızlıktan öldüğü biliniyor.
Ancak ilk partneri kavrayışını sürdürüyor.
Haftalar içinde yavruları yumurtadan çıkacak.
Hem de tam zamanında çünkü orman hızla değişmek üzere.
Yazın sonunda güneş, ormanı o kadar güçlü bir şekilde kavuruyor ki
ağaçlar kav kadar kuru oluyorlar.
Kuvvetli rüzgârlar alevleri yayıyor
ve sıcaklık 700 santigrat dereceye yükseliyor.
Sonucunda büyük bir tahribat ortaya çıkıyor.
Açıkta kalan orman zeminini süpüren rüzgâr,
küllerden bir hortum oluşturuyor.
Zemin yaşamdan yoksun görünüyor.
Ancak orman ölü olmaktan çok uzak.
Sadece birkaç ay içinde
çiçekler ve ağaç fideleri topraktan yükselecekler.
Aslında pek çoğu bu zorlu deneyim olmadan filizlenemezlerdi.
Yeni açan bitki örtüsünün üzerindeki güneş ışığı,
yeni bitkilerin yetişmesi için gerekli enerjiyi sağlıyor.
Daha eski ve köklü sekoyalar, kalın ve alevlere dirençli
kabukları sayesinde yangını atlatmayı başarıyorlar.
Bu doğal direnç, bu ormanların sağlıklı kalabilmesi için son derece gerekli.
Ancak çoğu orman kendi başına iyileşemiyor.
Pek çoğunun iyileşmesinde hayvanlar rol oynuyor.
Ağaçlar ve burada yaşayan canlılar birbirine bağlı durumdadır.
Ve bu bağlılığın en belirgin olduğu yerse,
Hindistan'daki Batı Gat Dağları'dır.
Küresel çapta önemli olan bu yaşam alanı,
Hindistan'da bulunan hayvan türlerinin üçte birini bünyesinde barındırıyor.
Aslan kuyruklu şebekler.
Pek çok ağaç türünün meyvesiyle beslenen bu hayvanlar,
dışkılayarak, zarar görmemiş tohumları
dağıtmış oluyorlar.
Ancak bu maymunların çok azı uzaklara yolculuk ediyor.
Bitkilerin, tohumlarını uzak mesafelere göndermeleri için
başka bir ulaşım türüne ihtiyaçları var.
Kanatlar.
Neredeyse iki metre genişliğinde kanatlara sahip olan büyük boynuzgagalar,
bu kanatlar sayesinde yiyecek aramak için uzun mesafeli yolculuklara çıkabiliyorlar.
40 civarı farklı türde ağacın meyvesiyle beslenen boynuzgagalar,
yedikleri, sindirilemeyen bu tohumları
Batı Gat'ın her yerine taşırlar.
Bu nedenle boynuzgagaların ilgisini çekmek ağaçların yararına olur.
İncirlerin tadı güzel olsa da
aslında çok besleyici değiller
bu nedenle bunlardan çok fazla yemesi gerekiyor.
Bu çok yorucu bir iş olabilir.
Ancak herkes serbestçe yiyemez.
Meyveleri olan tek bir incir ağacı bile çok sayıda boynuzgagayı kendine çeker.
Kıyasıya bir rekabet ortaya çıkar.
Erkeklerin havada yaptıkları bu düello daha önce hiç kaydedilmemişti
ve amacı tam olarak anlaşılamadı.
Bu yaptıkları sadece yemek üzerine bir atışma olabilir
ancak bundan daha fazlası varmış gibi görünüyor.
Galip gelen, dişilere gücünü ve becerisini
gösterme şansına erişiyor.
Erkekler şüphesiz ki yaranmaya çok hevesliler.
Boynuzgagalar için çiftleşmeler özellikle büyük önem taşıyor
çünkü biriyle eşleştikten sonra dişi ve erkek arasındaki bağ
bir ömür boyu sürecek.
Bu atışmalardan orman da faydalanıyor
çünkü yenilmiş bir boynuzgaga bile
bir sonraki öğün için arayışa çıktığında tohumları çok geniş alanlara yayacak.
Ormandaki ağaçlar ve hayvanlar arasındaki ilişki
her zaman bu kadar uyumlu olmuyor.
Burası Afrika'nın en büyük ormanı Miombo,
adını bölgede yaygın olan bir ağaç türünden almış.
Batıda Angola'dan, doğuda Mozambik'e kadar
binlerce kilometre boyunca uzanıyor.
Miombo kurak mevsimlerde
Afrika'nın güney bölgesinden hayvanları kendine çekiyor.
Filler bulabilirlerse son derece besleyici olduğundan çimeni tercih ediyorlar.
Bunu bulamadıklarındaysa
Miombo'da bol miktarda bulunan yaprak ve dallarla besleniyorlar.
Ancak tek aç olan onlar değiller.
Bu mopane solucanları
aslında solucan değil, birer tırtıl.
Çok kalabalık bir şekilde aynı anda yumurtadan çıkıyorlar.
Ve orman, yeni yapraklar ortaya çıkarırken saldırılarına başlıyorlar.
O kadar iştahlı yiyorlar ki
sadece altı hafta içinde boyutları 40 katına ulaşıyor.
Bu bir milyonluk ordu, gelişimlerini tamamlayana kadar
tüm ormandaki yaprakları tüketmiş olacaklar.
Ancak Miombo kendini toparlıyor.
Tırtılların gitmesiyle
ağaçlar ikinci kez yaprak üretiyorlar.
Bu yeni ziyafet bu sefer de filleri kendine çekiyor.
Tırtıllar kadar seçici değiller.
Ağacın her bir kısmını yiyecekler.
Ve aç bir fil bir gün içinde 200 kiloluk bitki yiyebilir.
Yine de bu tahribatın bile faydaları bulunuyor.
Afrika'da nesli tükenmekte olan türlerden biri için ormanı şekillendiriyor.
Av köpekleri.
En sık görüldükleri yerler çayırlar olsa da
aslında öncelikli yaşam alanı olarak bu açık arazileri tercih ediyorlar.
Otlanan fillerin açtığı bu alanlar
köpeklerin avladıkları hayvanları kendine çekiyor.
Miombo ormanı, köpekler için harika bir av alanı.
Ve aynı zamanda yavrularını yetiştirmek için de mükemmel bir yer.
Yavrular, avdan dönen yetişkinleri büyük bir heyecanla karşılıyorlar.
Yemek.
Yavrular, hayatlarının ilk üç ayında yer altında barınıyorlar.
Şimdiyse açık alanda uzun süre
kalabilecek kadar kendilerine güveniyorlar.
Ve tüm yavru köpekler gibi onlar da eğleniyorlar.
Oynamak yavrular için büyük önem taşıyor
çünkü bu şekilde, ileride sürü olarak avlanmaya başladıklarında
ihtiyaç duyacakları sosyal bağları oluşturuyorlar.
Miombo hem avlanma hem de barınma açısından
av köpekleri için her zaman önemli bir yer olmuştur.
Burası, nesli tükenmekte olan
bu hayvanlar için hiç bu kadar önemli olmamıştı.
Ancak ihtiyaç duydukları yaşam alanını yaratarak hayatta kalmaları
ancak diğer hayvanların da burada olmasıyla sağlanabilir.
Madagaskar'da
en garip ağaç türlerinden birinin yaygın olduğu bir orman bulunuyor.
Baobab ağaçları.
Ada 80 milyon yıldan beri izole durumda.
Bu çok büyük zaman süresince buradaki hayvanlar ve bitkiler
diğer yerlere göre çok farklı biçimlere büründüler.
Bu, bu ormanı gezegenimizdeki en değerli ormanlardan biri hâline getiriyor.
Bu bir maymun değil, onun uzak akrabası olan lemur.
Madagaskar'a özgü en az 40 farklı lemur türü bulunuyor
ve bunların hepsinin nesli tükenmek üzere.
Lemurlar orman için hayati öneme sahipler.
Onlar olmazsa bazı ağaçlar türleri hayatta kalamaz.
Ormanda lemur avlama konusunda uzmanlaşmış bir tür bile bulunuyor.
Bu, Madagaskar'ın en güçlü avcısı
ve varlığı tehlike yaratıyor.
Boyları bir buçuk metreye kadar ulaşabilen bu hayvanlara
vahşi doğada çok nadir rastlanıyor.
Fossa.
Fossalar yılın büyük bölümünde yalnız yaşasalar da
üreme mevsiminde kendilerine has bir şekilde bir araya gelirler.
Yetişkin dişilerin her biri, özel çiftleşme ağaçlarından birine yerleşir.
Yarım düzine erkek fossa ağacın altında toplansa da...
...dişinin meşgul olduğu ortada.
Bu nedenle erkeklerden biri kokusunu bırakıyor.
Aradığını belli etmek için kullandığı bir çeşit kartvizit.
Dişinin onu fark edip etmeyeceğini görmek için beklemek zorunda.
Dişinin şu anki randevusu tüm gece sürebilir.
Ormanın en güç avcılarının aklı başka yerde olduğundan, diğer hayvanlar da
gece yaptıkları işlerine rahatsız edilmeden devam edebilirler.
Bunlar sadece Madagaskar'da bulunan tam gelişmemiş yaprak böcekleri.
Bu sıra dışı şekle sahip olmalarının nedeni bilinmiyor.
Ağaç öz suyundan beslenerek
ihtiyaç duydukları kısımları emip geri kalanını,
tatlı öz su olarak da bilinen tatlı bir sıvı hâlinde salgılarlar.
Ve bu tatlı öz su da küçük bir lemur türü için besin olur.
Dünyanın en küçük primatlarından biri olan
gri fare lemuru sadece 15 santimetre uzunluğa sahiptir.
Çok hareketli olduğundan enerji veren besinlere ihtiyaç duyuyor.
Şeker damlaları lezzetli olsalar da
çok besleyici değiller.
Bu nedenle bir damlasının bile ziyan olmasına izin vermeyecek.
Aşağıdaki erkek fossalar hâlâ sıranın onlara gelmesini bekliyorlar.
Yiyebildiği kadar yedikten sonra
gündüz saatlerinde uyumak üzere
güvenli yuvasına geri dönüyor.
Fossaların çiftleşme ağacının altında
durum pek de tatmin edici görünmüyor.
Yukarıdaki çiftin hâlâ meşgul olduğu ortada.
Ya başka bir çiftleşme ağacı bulacak ya da sabırlı olması gerekecek.
Ancak yine de başarısızlığa uğrayabilir.
İnsanların ormanda yaratmaya devam ettiği tahribatlar sonucunda
son 20 yılda Madagaskar fossalarının üçte biri yok oldu.
Bu görüntülerin çekilmesinden beri
bu orman ve bir zamanlar içinde bulunan eşsiz yaşam
tamamıyla yok oldu.
Madagaskar'daki kuru ormanların sadece yüzde üçü varlığını sürdürüyor.
Şu anda dünya genelinde
bir zamanlar gezegenimizi kaplayan ormanların yarısından fazlasını yok ettik.
Sadece bir zamanlar orada yaşayan canlıları kaybetmekle kalmadık,
aynı zamandan tüm gezegenin iklimini de değiştiriyoruz.
Ancak onlara bir şans tanırsak gezegenimizdeki ormanlar
neredeyse inanılmaz bir biçimde çabuk iyileşebiliyorlar.
Belki de bu iyileşme özelliklerine dair gösterilebilecek en iyi kanıt,
en büyük felaketlerden birinin yaşandığı bölgedir.
Çernobil.
1986'da Çernobil Nükleer Santrali'ndeki dört reaktörden biri patladı.
Geleceğin bu ütopik vizyonunu hayalet kasabaya dönüştürdü.
100.000'den fazla insan derhâl tahliye edildi
ve bir daha dönmediler.
Patlamanın yaşandığı bölge önümüzdeki 20.000 yıl yaşanabilir bir yer olmayacak.
Yine de bölgede, radyasyona rağmen şaşırtıcı bir gelişme görüldü.
Sadece on yıl içinde
harabeye dönüşmüş kentte bitkiler filizlenmeye başladı.
Ve orman kendini yeniden oluşturduğunda hayvanlar ortaya çıkmaya başladı.
En başta bu ziyaretçilere nadiren rastlandığı düşünülse de...
...kısa zaman sonra eski kentin,
yerleşik ve büyümekte olan bir vahşi yaşam topluluğuyla dolu olduğu anlaşıldı.
Sadece 20 yıl içinde Avrupa'daki vahşi yaşamın hâkim olduğu yerlerdekine
yakın sayıda bir hayvan nüfusunun oluştuğu saptandı.
Banliyöde gezen karacalar artık burada sık görülen bir manzara hâline geldi.
Nesli tükenmekte olan Prezewalski yaban atı sürüleri
bir zamanların hareketli kentinde başıboş dolaşıyorlar.
Bunların belki de en şaşırtıcı olanı,
bu ormanların en güçlü avcısının tekrar ortaya çıkması.
Kurtlar.
Bunun gibi yırtıcılar
ancak avları ve onları çevreleyen orman da büyüyorsa geri dönerler.
Yapılan araştırmalara göre
yasaklı bölgede, dışarısına göre yedi kat daha fazla kurt bulunuyor.
Korunmasız hiçbir insan
ölümcül bir risk olmadan burada uzun süre kalamaz.
Ancak bizi dışarı atan radyasyon,
vahşi yaşamın geri dönebileceği bir yer yarattı.
Çernobil'de sadece 30 yıl içinde görülen bu etkileyici değişim
ormanların olağanüstü iyileşme gücünün bir kanıtı.
Ormanlara gerekli alanı yaratıp, biraz zaman tanırsak
yeniden dünyanın her yerini
yakın zaman içinde yok ettiğimiz
zengin ve büyük çeşitlilik içeren hayvan ve bitki topluluğuyla kaplayabilirler.
Gezegenimizi iyileştirecek olan, daha fazla ormanın olduğu bir gelecektir.
Ormanlarımızı iyileştirmek adına
neler yapmamız gerektiğini öğrenmek için lütfen ourplanet.com'u ziyaret edin.
Tüm dünyanın Birlikte şarkı söylediğini duyabiliyorum
Tüm dünyanın Ya şimdi ya hiç dediğini duyabiliyorum
Çünkü hâlâ geç değil Bazı şeyleri değiştirip
Sorunların arasında bağlantı kurarsak
Tüm dünyanın Bu işte birlikteyiz dediğini duyabiliyorum
Bu işte birlikteyiz
Alt yazı çevirmeni: Müge Öznalcı