Duela 6000 urte,
gizakiek lehenengo aldiz Afrika atzean utzi zuten.
Eta orduz geroztik ez gara gelditu,
Lurraren txoko guztietara bidaiatuz.
Baina geure bidaia askotako bat baino ez da.
Etengabe
milioika animalia mugimenduan dabiltza.
Eta gure planetaren ongizatea horren mende dago.
Migrazioa biziraupena bermatzeko berebiziko garrantzia duen estrategia da.
Elikatu…
ugaldu,
edo etxez aldatzeko.
Eta bere arriskuak ditu.
Telesail honek bidaia harrigarriak jarraitzen ditu
inoiz baino azkarrago aldatzen ari den mundu batean.
Eta orain hasi gara ulertzen
Lurreko bizidun guzti-guztiok
mugitzeko askatasunaren mendeko garela.
LEHENENGO ATALA: MUNDUA BETI MUGIMENDUAN
Urtero, Botswanako lur hauek eraldatu egiten dira.
Orban hauek duela hiru hilabete urez estalita egon zireneko aztarna dira.
Orduan, aberats eta berdeak.
Orain, agor eta idorrak.
Aldaketa honen ondorioz, animaliak pilaka abian jartzen dira.
Afrikar bufaloak Kalahari basamortua zeharkatzen ari dira,
azken ur-tanten bila.
Taldeek bat egin dute, bufalo saldo erraldoi bat sortuz.
Afrikako handiena.
Urteko migrazioa egiten ari dira
urrutiko zingira batera.
Eta beste animalia batzuk zain dituzte.
Lehoi hauek bufalo ehizari trebeak dira.
Eta saldo erraldoiaren etorrera
beren urteko unerik garrantzitsuena da.
Asteak daramatzate bufalo tropelaren zain.
Begiak zeruertzean tinko josita, agertzen den guztiari so.
Azkenean!
Hurbiltzen ari den horda adar eta giharrez eginiko horma bat da.
Lehoiek puntu ahul bat aurkitu behar dute.
Hauxe izan daiteke.
Ar bakarti bat.
Taldetik aldenduta egonda ere,
lehoi bat baino lau aldiz astunagoa da,
baita Afrikako animaliarik arriskutsuenetakoa ere.
Lehoi taldea kontu handiz hurbildu behar da.
Banan-banan, disimuluan harengana doaz,
ehizatzeko interesik ez balute bezala.
Antolatzen ari dira, ordea.
Emeek txandaka erasotzen dute…
harrapakina nekaraziz.
Orain, ar sendoak borrokara batu egiten dira.
Lehoi taldeak hain ongi menderatu du teknika,
non hiru minututan besterik ez
beren etsai beldurgarriena garaitu baitute.
Lehoiek beharrezko duten migrazio hau
urtaroei lotutako askotako bat da.
Eta era berean, urtaroak
beste bidaia baten ondorio dira:
gure planetak Eguzkiaren inguruan burutzen duen urtebeteko bira.
Mugituz doala,
Lurrak 23,5 graduko makurdura du.
Eta horrek urtaroak sortzen ditu.
Nola liteke hori? Adi ipar poloari.
Urtean sei hilabetez Eguzkitik urruntzen da,
iluntasuna eta negua eraginez.
Hurrengo sei hilabeteetan, Eguzkirantz gerturatu
eta egun luzeak izaten dira.
Urtebete irauten duen ziklo honek
Lurreko bizidunen mugimendu handienak eragiten ditu.
Ipar hemisferioan urteko aldaketarik handiena ekartzen du.
Udaberria.
MARTXOA
Martxoaren bukaeran, egunak inoiz baino azkarrago luzatu egiten dira.
Eguzki orduak nagusitu egiten dira, lurrazala azkar berotuz.
Eta ekaitzak sortuz.
Ipar hemisferioa epeldu egiten da,
baita hezetu ere.
Landareentzako giro aparta.
Lur gaina berdetu egiten da.
ETIOPIA
Eta bada animalia bat
landa berpiztuak ustiatzen parekorik ez duena.
Duela astebete,
Etiopian, basamortuko oti hau
apenas mugitzen zen izaki bakarti eta lasaia zen.
Jada ez.
Janaria ugaritzen denean,
otiak taldekoiak bihurtzen dira.
Mugitzen hasten dira
eta hamar aldiz azkarrago ugaltzen dira.
Otien populazioa igo ahala,
zelaiak suntsitzen dituzte.
Beraz, janari gehiago aurkitzeko
aurrera jarraitu behar dute.
Taldea handitu egiten da.
Handitu eta handitu.
Bidean topatzen duen landare oro irensten du.
Baina hau hasiera besterik ez da.
Oinez ezin dira urrunegi joan.
Haratago joateko,
itxura aldatu behar dute.
Hegalak ateratzen zaizkie.
Orain, are eta gose handiagoarekin,
armada hegalaria zerurantz abiatzen da.
Jan…
eta hegan.
Jan…
eta hegan.
Batu eta talde izugarri handia osatu dute,
azken 70 urteetako oti-laino handiena.
Berrehun mila milioi indibiduo.
Beraz, talde osoa elikatzeko
urrun eta azkarrago mugitu behar dira.
Ehun kilometro egiten dituzte
egunero.
Herrialdez herrialde ibiltzen dira…
baina harrigarriena da
Itsaso Gorria ere zeharkatzen dutela.
Oti-laino batek Himalaia utzi eta Tibetera iristen den lehen aldia da.
Noranahi doala ere,
nahaspila sortzen du.
Mugitzen segituko du urtaro aldaketak lehorteak ekarri arte.
Janaria desagertu orduko…
otiak ere bai.
APIRILA
Apirilean, iparraldean egunak geroz eta luzeagoak dira.
Eguzki orduen igoerak ozeanoak berotzen ditu,
eta algak haztearekin batera, elikagaiak ere ugaritu egiten dira.
Izaki jakin batentzat, abian jartzeko unea iritsi da.
Gauerdia da Columbia Britainiarraren urruneko irla batean.
Lurrazpian…
zerbait mugitzen ari da.
Antzinako pottorro txita hau arrautzetatik atera berria da,
baina bere bizitzako bidaiarik gogorrena hastear dago.
Oraindik ez du mokadurik hartu
eta jateko behar bizia du.
Ama harremanetan jarri da.
Irla osoan zehar txita gosetiak habiatik ateratzen dira
gurasoen deiari jarraituz.
Baina janaririk espero badute,
etsipenak hartuko ditu.
Itsasoan soilik elikatzen den itsas hegazti bakarra da.
Txitak haraino iritsi behar dira.
Oraindik hegan egin ezinik,
uretara iristeko modu bakarra
oinez ibiltzea da.
Harrapakariak saihesteko ilundu arte itxaroteak zentzua badu ere,
nora zoazen ikustea apur bat zailagoa da.
Eta golf pilota bat bezain txiki-txikia zarenean,
inguruak oztopo ugari ditu.
Enbor baxuenak ere bidea moz dezake…
baita emari txikiko erreka batek ere.
Batzuentzat, bidaia hasi baino lehen amaitu da.
Baina ez txita honentzat.
Hondartza, azkenean!
Hurrengo bi urteetan ukituko duen azken lur zatia da.
Ama aurkitzeko
ilunpean deika hasten da.
Berriro elkarrekin.
Baina txitak ez du oraindik jan.
Jakirik hurbilenera iristeko etengabe igeri egiten dute,
hirurogeita hamar kilometro zeharkatuz.
Hementxe, ama urpean murgilduko da
txitaren lehen krill bazka eskuratzeko.
Baina geldialdi txiki bat baino ez da.
Ama-umeak milaka kilometro zeharkatzen dituzte igerian.
Iparraldeko ur oparoetara migratzea hilabeteko bidaia da
eta han bapo jango dute.
Ziur asko hegazti jaio berri batek egiten duen bidaiarik luzeena da.
Eta udan zehar ozeanoak hain oparoak direnez,
pottorroek ia bizitza osoa itsasoan igaro dezakete.
MAIATZA
Hawaiitik 1600 kilometro ipar-mendebaldera
lur zati baztertu bat aurkitzen da:
Laysan.
Bertan munduko itsas hegaztirik handiena bizi da.
Laysaneko albatrosa.
Txita honek sei aste besterik ez ditu
eta distantzia luzeak egiten izugarri trebea bihurtuko da.
Hegan milioika kilometro burutu eta 60 urte bizi ditzake.
Baina orain, lau hilabeterekin,
oraindik ez daki hegan egiten
eta ez dauka nora jo.
Pottorroak ez bezala,
berak hemen itxaron behar du
gurasoek janaria ekarri arte.
Beharbada 3000 kilometrotara dabiltza arrantzan.
Itxaronaldi luzea izan daiteke.
Euripean…
haize latza…
edo bero itogarria jasanez.
Zeruertzean agertzen den txori orok itxaropena dakar.
Albatros bat.
Baina okerreko espeziea.
Hanka beltzak ditu.
Baina ez dago dudarik: janaria dakar.
Goseak amorratuta, gure txitak proba egiten du.
Argi dago ama honentzat familiak lehentasuna duela.
Baina salbazioa badirudi ere,
heriotza-zigorra izan liteke.
Uharte osoan zehar txitak hiltzen ari dira.
Ozeanoa plastikoz josia dagoenez gero,
Lurreko bazter urrunenetara ere iristen da…
korronteak ekarria.
Gurasoek plastikozko zatiak janariarekin nahasi
eta umeei ematen dizkiete,
nahi gabe heriotza eraginez.
Irlako txita guzti-guztiek plastikoa dute urdailean.
Gehiegi jan dutenak gosez hiltzen dira.
Laysaneko albatrosak arrisku oso larrian daude.
Plastiko gehien irensten duten itsas hegaztiak dira.
Urtero, egoera gero eta okerragoa da.
Azkenean, itsasoan hiru aste pasa ondoren…
aita itzuli egin da.
Denbora luzez urrun egon dira
eta beren harremana berritu behar dute.
Txitaren azken otordua izan liteke.
Ziurrenik plastikoz kaltetuta dago.
Orain, aitak Pazifikotik bidaiatuz igaroko du bizitza osoa,
kumea zoriaren mende utzita.
Baina arazoak ez dira amaitu.
Albatrosek digeritzen zailak diren atalak bota egiten dituzte,
hala nola, txipiroien moko edo maskorrak.
Baina metxeroak edo tapoiak botatzea zailagoa da.
Baina gure txita
biziraule bat da.
Eta horrelaxe,
airera igotzeko gero eta gertuago dago.
Aste gutxi barru, haize egokiak jotzen badu,
bere estreinaldi handia egin ahal izango du
itsasoko bidaiaririk handienetako bat bezala.
Gure planeta okertuak espazioan egiten duen bidaiak
eragin handia du leku zehatz batean.
EKAINA
Udara da iparraldean.
Artikoa Eguzkiari begira dago
eta egunez argia bete-betean jasotzen du,
izotzez estalita dagoen ozeanoa urtuz.
Mundu aldakor honetan bizirauteko,
bizidunek berarekin batera mugitu behar dira.
Urtero, hartz zuri honen etxea hainbeste aldatzen da,
non ezin baita lurralde batean finkatu.
Milaka kilometro zeharkatu behar ditu
itsas txakurren bila.
Baina uda oro, izotza urtzen hasten denean,
pixkanaka ibiltzeari utzi…
eta igerian hasi behar da.
Egunero zortzi ordu igarotzen ditu uretan.
Harrapakinak 30 kilometrotara usaindu ditzake.
Soberan daki itsas txakur bizardun hau gertu dagoela.
Itsas txakurra ez da arriskuaz ohartu…
eta hartzak horrela jarraitzea nahi du.
Igerian ehizatuz arrakasta izateko probabilitatea oso baxua da.
Agian hirugarrenean asmatu.
Hartz gazte honek oraindik ez du itsasotik zelatatzeko abilezia menderatu.
Baina trebatu beharko du,
urtez urte gero eta beharrezkoago izango baitu.
Klima epeltzen ari da.
Eta aldaketa honek gehien eragindako eremua
Artikoa da.
Aurten, 38 graduko tenperatura kezkagarrira iritsi da…
eta izotza inoiz baino azkarrago ari da urtzen.
Benetan kaltetuena Artikoko animalia hau izan da.
Elikatzeko,
mortsak itsas hondo sakonak behar dituzte,
txirla ugari,
eta atseden hartzeko izotz-plakak.
Baina horretarako gero eta leku gutxiago dagoenez…
urtero, udak latzagoak dira.
Bereziki ama berria bazara.
Duela hiru egun taldea utzi zuen bere kabuz erditzeko.
Ordutik ez da kumearen albotik aldendu.
Edoskitzean, amek janari bikoitza behar dute.
Baina kumeak ezin dituzte bakarrik utzi elikagai bila joateko.
Beraz, ama besteen bila joango da
bere kumea zaintzen lagundu diezaioten.
Mortsa jaioberria lehen egunetik igeri egiteko gai da.
Baina ez du bidaia luzeak egiteko nahikoa indar.
Beraz, bere lehen bidaian
arrekonkon joango da.
Urtez urte izotz gutxiago dagoenez,
laguntza aurkitzeko urrun igeri egin beharko dute.
Eta ordura arte, amak ezingo du jan.
Mortsak aurkitu arren,
izotz geruza baxua izan behar du kumea gora igo dadin.
Altuegia.
Hauxe bai, egokia dirudi.
Baina izotzaren eskasia dela-eta,
leku gutxi dago.
Ongietorria ez da behar bezain beroa izan.
Izotz asko aurkitu arren,
laguntzarik gabe ama ezin da elikatu
eta umearekin geratu behar da.
Bila jarraitu behar dute.
Hurrengo hiru urteetan kumeak amaren beharra izango du.
Ama nora,
biak hara.
Hurrengo hamarkadan, udako itsas izotza guztiz desager liteke.
Hori gertatuko balitz,
Artikoko bidaiari trebeenek ere nora joan ez lukete.
Ekainaren bukaeran,
Lurraren inklinazioak bete-betean eragiten dio iparraldeari
eta inoiz baino eguzki ordu gehiago ditu.
Pazifikoko bazter batean urteko aukerarik onena izaten da.
Sei hilabetez,
Alaskako Bering itsasoa hutsik eta bizirik gabe ikusten da.
Baina ekaineko egun batean…
dena aldatzen da.
Xibarta baleak iritsi dira
hilabeteko bidaia luze baten ondoren…
garaiz beren egutegiko unerik berezienerako.
Milaka eta milaka bale.
Pazifiko osoan zehar,
beste bidaiari asko ere bidean dira.
Gabai ilunak garaiz iristeko lasterka doaz…
egunero deskantsurik gabe mila bat kilometro hegan eginez.
ZEELANDA BERRIA
Hain gertakizun handia da,
non munduko beste puntatik iristen baitira.
65 000 kilometroko bidaia,
gure planetako migrazio biderik luzeena.
Milioika, baleekin batzen dira.
Denak elikatzera etorri dira.
Animalia gehien biltzen dituen ikuskizun handienetako bat da.
Hemen, duela bost hilabete,
zazpi eguzki ordu baino ez zituzten egunean.
Orain, ordea, 17 dira.
Aldaketa honek krilla eta planktonaren bat-bateko hazkundea eragiten du.
Baleen kasuan, urte osoan gozatuko duten jaki bakarra izan liteke.
Uda osoan
bakoitzak 900 tona janari irentsiko ditu.
Guztira 90 egun dituzte ahal duten guztia jateko.
Laster egunak motzagoak izango dira eta bankete zoragarria amaitu egingo da.
Orduan, hegoaldera itzuliko dira.
Gure planeta makurtuaren mugimenduak eragindako ondorioak
ikaragarriak izan daitezke, baina laburrak.
Hilabetez udako egun luzeez gozatu ondoren,
Ipar Pazifikoko tenperatura maila altuenera iristen ari da.
OZEANO PAZIFIKOA
Ozeanoko harrapakari bat aldaketaz jabetu da
eta norabide berri bat hartu du.
Tigre-marrazo bat da,
Pazifikoa zeharkatuz milaka kilometroko odisea burutzen ari da.
Lurraren eremu magnetikoak gidaturik,
zuzenean bere helbururantz igerian dabil.
OZEANO PAZIFIKOA
Laysaneko uhartea.
Eta ez da bakarra.
Marrazoen artean bidaiari handienetakoa da espezie hau.
Eta besteak baino harrapakin zerrenda zabalagoa du.
Hegaztiak barne.
Laysaneko albatrosa ez du ezer jan
duela bi aste gurasoek abandonatu zutenetik.
Janaria aurkitzeko,
uhartea atzean utzi behar du.
Baina munduko itsas hegaztirik handienak bultzada handia behar du.
Edozein unetan gerta liteke.
Uztailean, ozeanoen berotzeak elikatuta ekaitz tropikalak sortzen dira itsasoan…
haizea Laysanera ekarriz
eta albatros gaztearentzat, hemendik alde egiteko txartela.
Haizea indartuz doa,
albatros bat altxatzeko behar besteko indarra izan arte.
Hanka beltzeko txitak beti dira lehenak.
Kume baten lehen hegaldia ez da oso luzea izaten.
Eta hemen, azkena ere izaten da maiz.
Tigre-marrazoak heldu dira.
Eta oso trebeak dira.
Albatros gazteentzat ez da egoera itxaropentsua.
Baina orain
edo inoiz ez.
Itsas zabalera iristen bada,
beharbada ez du bost urtez lurrik ukituko.
Ezin du akatsik egin.
Zuhurki jokatzeari uzteko unea.
Hegan egiteko unea.
Azpitituluak: Loinaz Castro