Animnapung libong taong nakalipas,
nilisan ng mga tao ang Africa sa unang pagkakataon.
Mula noon, di na tayo huminto
sa paglalakbay sa bawat sulok ng mundo.
Pero ang paglalakbay natin ay isa lamang sa marami.
Sa anomang sandali,
bilyong mga hayop ang kumikilos na.
At nakasalalay dito ang kalusugan ng ating planeta.
Ang migration ang pinakamahalagang stratehiya para makaligtas.
Para kumain man…
para magparami
o humanap ng bagong tirahan.
At hindi ito walang panganib.
Tinutunton ng seryeng ito ang mga kahanga-hangang paglalakbay
sa daigdig na mas mabilis na nagbabago kaysa dati.
At ngayon pa lang natin nauunawaan
na ang lahat ng buhay sa mundo
ay nakasalalay sa kalayaang gumalaw.
CHAPTER ONE KUMIKILOS NA MUNDO
Taun-taon, ang lupaing ito sa Botswana ay nababago.
Ang mga peklat na ito ang tanging palatandaan na nabalot ito ng tubig
tatlong buwan lang nakalipas.
Dati'y makapal at luntian.
Ngayo'y, sunog at tigang.
Ang pagbabagong ito ang nagtutulak sa mga hayop na kumilos nang maramihan.
Ang mga Cape buffalo ay tumatawid sa Kalahari Desert
patungo sa natitirang tubig.
Nagsama-sama ang mga grupo at bumuo ng napakalaking kawan.
Ang pinakamalaki sa Africa.
Lahat ay gumagawa ng katulad na taunang paglalakbay
sa isang malayong latian.
At ang iba'y umaasang gawin nila ito.
Ang mga leong ito ay mga espesyalista sa buffalo.
At ang pagdating ng napakalaking kawan
ang pinakamahalagang pangyayari sa kanilang taon.
Ilang linggo na nilang hinihintay ang hukbo ng mga buffalo.
Nakatutok ang mga mata sa bawat hugis na tumatawid sa horizon.
Sa wakas.
Ang paparating na kawan ay pader ng mga sungay at kalamnan.
Pero dapat makahanap ang mga leon ng kahinaan.
At maaaring ito na 'yon.
Ang nag-iisang toro.
Maaaring nahiwalay siya sa kawan,
pero apat na beses siyang mas mabigat kaysa sa leon
at isa sa mga pinakamapanganib na hayop sa Africa.
Dapat maingat na lumapit ang pride.
Isa-isa silang naglalakad tungo sa kaniya
na parang walang interes manghuli.
Ang totoo, pumupuwesto na sila.
Salitan ang mga babae sa pag-atake…
upang pagurin ang toro.
Ngayon, ang mas mabibigat na lalaki ay sumasali sa laban.
Nahasang mainam ng pride ang pamamaraan nila
kaya sa tatlong minuto lang,
natalo na nila ang pinakamabigat nilang kalaban.
Ang migration na inaasahan ng mga leon
ay isa sa milyon-milyong dulot ng panahon.
At sila naman
ay konsekuwensiya ng isa pang paglalakbay.
Ang isang taong pag-ikot ng ating planeta sa araw.
Habang naglalakbay,
nakalihis ito ng 23 at kalahating degree.
At ito ang lumilikha ng ating mga panahon.
Upang maintindihan paano, tingnan mo ang North Pole.
Sa kalahating taon, nakaanggulo ito palayo sa araw,
dulot ay dilim at taglamig.
Sa kabilang banda naman, umiindayog ito patungo sa araw,
nagdadala ng mas mahahabang araw.
Ang taunang cycle na ito
ang nagtutulak sa pinakamalaking pagkilos ng buhay sa mundo.
At sa Northern Hemisphere, nagdadala ito ng pinakamalaking pagbabago sa taon.
Tagsibol.
Sa huling bahagi ng Marso, mabilis na humahaba ang mga araw.
Nadadagdagan ang sikat ng araw, mabilis na nagpapainit sa lupa.
Nagdudulot ng mga pag-ulan.
Ang Northern Hemisphere ay biglang mas umiinit
at mas basa.
Mainam para sa halaman.
Nagiging luntian ang lupain.
At isang hayop ang walang katulad na sinasamantala ang paglago ng halaman.
Noong nakaraang linggo,
ang balang sa disyertong ito sa Ethiopia
ay mahiyain at nag-iisang nilalang na di masyadong kumikilos.
Hindi na ngayon.
Sa pagdami ng makukuhang pagkain,
nagsasama-sama ang mga balang para maging pulutong.
Nagsisimula silang magmartsa
at dumadami nang sampung beses na mas mabilis.
Sa pagtaas ng kanilang bilang,
hinuhubaran nila ang lupa.
Kaya upang makahanap ng mas marami pang pagkain,
kailangan nilang magpatuloy sa pagkilos.
Lumalaki ang pulutong.
At patuloy na lumalaki.
Nilalamon ang bawat halaman sa daan.
Pero simula pa lang ito.
Sa lupa, limitado ang kilos nila.
Upang makalayo pa,
kailangan nilang magbagong anyo.
Nagpapatubo sila ng mga pakpak.
Ngayon, na mas magana pa,
ang buong hukbo ay lumilipad sa langit.
Kumakain sila…
at lumilipad.
Kumakain…
at lumilipad.
Nagsama-sama sila upang bumuo ng napakalaking pulutong,
Ang pinakamalaking nakita sa loob ng 70 taon
200 bilyong malakas.
Kung kakain ang buong pulutong,
kailangang kumilos nang mas malayo at mas mabilis.
Naglalakbay ito ng 100 kilometro bawat isang araw.
Ginagalugad nito ang bansa at bansa…
at ang nakakamangha pa sa lahat,
tumatawid pa ito sa Red Sea.
Ito ang unang pagkakataong na ang pulutong ay umalis sa Himalayas at umabot sa Tibet.
Saan man ito magtungo,
dala nito ay kaguluhan.
Kikilos itong patuloy hanggang magdulot ang pagpapalit ng panahon ng tagtuyot.
Sapagkat sa pagkawala ng kanilang pagkain…
sila man ay mawawala.
Sa Abril, ang haba ng araw sa North ay patuloy na tumataas.
Ang dagdag na sikat ng araw ay nagpapainit sa karagatan,
na lumilikha ng malawak na pagdami ng algae
at biglaang pagsagana ng pagkain.
Para sa isang hayop, ito na ang oras para maglakbay.
Hatinggabi sa liblib na isla sa labas ng British Columbia.
Sa ilalim ng lupa…
may gumagalaw.
Kakapisa pa lang ng inakay na ancient murrelet na ito,
pero haharapin na nito ang pinakamahirap na paglalakbay.
Hindi pa siya nakakakain
at kailangan niya agad ng pagkain.
Nakikipag-ugnayan ang ina.
Sa buong isla, lumalabas ang mga gutom na inakay sa lungga nila
sumusunod sa tawag ng mga magulang.
Ngunit kung umaasa silang kakain ngayon,
madidismaya sila.
Ito lang ang nag-iisang ibong dagat
na sa dagat lamang kumakain.
Kailangan lang makarating doon ng mga inakay.
Hindi pa sila marunong lumipad,
kaya pupunta sila sa karagatan
gamit ang mga paa.
Habang naghihintay na gumabi para maiwasan ang mga maninila,
medyo mahirap makita kung saan ka pupunta.
Pag halos malaki ka lang sa bola ng golf,
kahit ano ay magiging hadlang.
Maaring maharangan ang daan nila ng mga troso…
at pinakamaliliit na mga batis.
Para sa ilan, tapos na ang paglalakbay bago pa man ito magsimula.
Ngunit hindi para sa inakay na ito.
Sa wakas, ang dalampasigan.
At ito na ang huling lupang maaapakan nito sa loob ng dalawang taon.
Para hanapin si Ina,
tumatawag ito sa dilim.
Magkasama na muli.
Ngunit di pa rin nakakakain ang inakay.
Para sa pinakamalapit na pagkain, walang tigil silang kakampay
nang 70 kilometro.
Dito, makakasisisid na si Ina
para kumuha ng krill na unang pagkain ng inakay.
Pero panandaliang tigil lang ito.
Kakampay pa sila ng libong kilometro pa.
Isang buwang migration sa mayamang mga dagat ng hilaga
para makakain nang marami.
Ito na marahil ang pinakamahabang paglalakbay ng bagong pisang ibon.
At dahil produktibo ang karagatan sa tag-araw,
ginugugol ng mga murrelet ang kanilang buhay sa dagat.
1,600 kilometro ng hilagang-kanluran ng Hawaii
ang may isang liblib na bahagi ng lupa.
Laysan.
Tahanan ng isa sa pinakamalaking ibong dagat sa mundo.
Ang Laysan albatross.
Ang inakay na ito, anim na linggong gulang,
ay magiging pinakadakilang manlalakbay ng malayo,
na lumilipad ng milyon-milyong kilometro sa 60 taong buhay nito.
Gayunpaman, sa ngayon, sa edad na apat na buwan,
hindi pa rin ito makakalipad
at di makakaalis.
Hindi tulad ng murrelet,
nakadepende sa pagkain na dinadala sa kaniya
ng mga magulang nito.
Pero maaring nangingisda sila sa may 3,000 kilometro ang layo.
Kaya matagal pa ang paghihintay.
Sa pagbuhos ng ulan…
malakas na hangin…
at sobrang init.
Bawat ibong tumatawid sa horizon ay may dalang pag-asa.
Isang albatross.
Pero maling uri.
Isang black-footed.
Ngunit tiyak na may dalang pagkain.
Sa gutom, sinubukan ng inakay na Laysan ang kapalaran nito.
Malinaw, para sa nanay na ito, pamilya muna.
Ang tila dugtong-buhay
ay maaaring parusang kamatayan.
Sa buong isla, namamatay ang mga inakay.
Napakaraming plastic na sa ating karagatan ngayon
umaabot kahit sa pinakamalayong isla sa mundo.
Tangay dito ng mga agos.
Napagkamalang pagkain ang mga pirasong lumulutang at dinadala sa mga anak nila,
na aksidenteng pumapatay sa kanila.
Halos tiyak na bawat inakay sa isla ay may plastic sa tiyan.
Ang mga pinapakain ng sobra ay nangamamatay sa gutom.
Pinakananganganib ang Laysan albatross.
Mas marami silang nakakaing plastic kaysa sa ibang ibong dagat.
At mas lumalala pa ito bawa't taon.
Sa wakas, pagkatapos ng halos tatlong linggo sa dagat…
bumalik na ang ama ng inakay.
Sa sobrang tagal nilang magkahiwalay,
kailangang buoing muli ang kanilang ugnayan.
Maaaring ito na ang huling pagkain na ibibigay sa inakay.
At halos tiyak na may plastic.
Babalik na ang ama nito sa paglalakbay sa Pacific.
At ang inakay ay ipinaubaya na sa kapalaran.
Pero hindi pa tapos para sa kaniya.
Karaniwang isinusuka ng mga albatros ang mga mahirap tunawin,
tulad ng tuka ng pusit at buto.
Ang pagluwa ng mga lighter at takip ng bote, ay mas mahirap.
Ang inakay na 'to
ay isang survivor.
At pagkatapos nito,
mas malapit na siya sa paglipad.
Sa loob ng ilang linggo, sa tamang hangin,
magagawa na niya ang kaniyang malaking paglipad bilang
isa sa pinakamagaling na manlalakbay sa karagatan.
Ang takbo ng ating nakatagilid na planeta sa kalawakan
ay nakakaapekto sa isang lugar kaysa sa iba.
Tag-init sa Hilaga.
Nakaharap na ngayon ang Arctic sa araw
at naliligo sa buong araw na init,
na tumutunaw sa karagatang nababalot ng yelo.
Para mabuhay sa pabago-bagong mundo,
kailangang gumalaw ang buhay kasama nito.
Ang tirahan ng batang polar bear na ito ay nagbabago taun-taon
kaya di siya makapanatili sa limitadong teritoryo.
Sa halip, kailangan niyang lumibot ng libu-libong kilometro
para maghanap ng mga seal.
Ngunit, tuwing tag-araw, sa simula ng pagkatunaw ng yelo,
kailangan niyang maglakad ng kaunti…
at lumangoy nang madalas.
Ngayon, halos walong oras sa isang araw.
Naaamoy niya ang sisilain niya mula 30 kilometro ang layo.
Kaya alam niyang malapit lang ang bearded seal na ito.
Walang malay ang seal sa panganib.
At kailangang panatilihing ganoon ng oso.
Napakababa ng tagumpay ng paninila sa tubig.
Maaring suwertehin sa ikatlong beses.
Ang batang oso na ito ay di pa marunong manila sa dagat.
Ngunit mahalagang alam niya ito.
Mas higit siyang aasa dito pagdaan ng mga taon.
Umiinit ang klima natin.
At walang mas higit na epekto ito
kaysa sa Arctic.
Ngayong taon, tumataas ang temperatura
sa nakagugulat na 38 degrees Celsius…
mas mabilis tumutunaw ng yelo sa dagat kaysa dati.
At isang hayop sa Arctic ang higit na apektado.
Para makakain,
kailangan ng walrus ng kombinasyon ng mababaw na seabed,
maraming tulya,
at ice floes na pahingahan.
Pero mas kaunti na ang lugar na 'yon para gawin 'yon.
Ginagawang mas mahirap ang bawat tag-araw kaysa sa nakaraan.
Lalo na sa isang bagong ina.
Tatlong araw na nakalipas, kinailangang umalis sa kawan upang manganak mag-isa.
At mula noon, hindi na siya umaalis sa tabi ng anak niya.
Halos dobleng dami ng pagkain kailangan ng nagpapasusong ina.
Pero di nila maiwang mag-isa ang anak nila habang sila kumakain.
Kaya kailangan niyang humanap ng iba
para tulungan siyang alagaan ang anak niya.
Nakakalangoy na sa unang araw ang bagong silang na walrus.
Pero di pa gaanong malakas para maglakbay sa malayo.
Kaya, sa kaniyang unang paglalakbay,
nakikisakay siya.
Sa mas kaunting ice floes bawa't taon,
lalangoy nang malayo para makahanap ng tulong.
At hanggang doon, di makakakain ang ina niya.
Kahit na mahanap nila ang iba,
dapat mas mababa ang yelo para tungtungan ng anak.
Masyadong mataas.
Mukhang tamang-tama lang ito.
Pero dahil kulang ang suplay ng yelo,
limitado ang espasyo.
Hindi ito ang pagbati na kailangan nila.
Kahit may sapat na yelo,
kapag walang tutulong na iba, hindi siya makakakain
at mananatili lamang sa anak niya.
Dapat magpatuloy ang paghahanap.
Aasa sa kaniya ang anak niya sa susunod na tatlong taon.
Kahit saan siya magpunta,
magkasama sila.
Sa susunod na dekada, maaaring mawala nang tuluyan ang yelo sa dagat.
Pag nangyari iyon,
kahit sa mga pinakasanay na manlalakbay ng Artic,
maaaring wala nang mapuntahan.
Sa huling bahagi ng Hunyo,
naramdaman ng Hilaga ang buong epekto ng pagtagilid ng mundo
at mas maraming liwanag ng araw kaysa sa ibang oras.
At, sa isang sulok ng Pacific,
lumilikha ito ng pinakamalaking pagkakataon ng taon.
Sa anim na buwan,
tila walang buhay at walang laman ang Bering Sea ng Alaska.
Pagkatapos, isang araw ng Hunyo…
nagbabago ang lahat ng iyon.
Dumating ang Humpback whales
makalipas ang buwang paglalakbay…
para sa pinakamalaking kaganapan sa kanilang kalendaryo.
Libu-libo sila.
Sa buong Pacific,
papunta na rin ang ibang mga manlalakbay.
Nag-uunahan ang mga sooty shearwater para makaabot…
lumilipad ng 1,000 kilometro bawat araw nang walang tigil.
Napakahalaga ng okasyon,
nagbuhat sila sa kabilang panig ng mundo.
Sa 65,000 kilometro,
ito ang pinakamahabang migration ng mga hayop sa mundo.
Milyon ang nakikilahok sa mga balyena.
Lahat ay pumupunta para kumain.
Isa ito sa pinakamagandang pagtitipon ng buhay sa mundo.
Dito, limang buwang nakalipas,
pitong oras lang ang liwanag sa isang araw.
Ngayon, may 17 na.
Ang pagbabago ay nag-uudyok ng pagdami sa bilang ng plankton at krill.
Para sa mga balyena, maaaring ito lang ang oras na makakakain sila sa buong taon.
Sa tag-araw,
bawat isa ay nakakakuha ng 900 toneladang pagkain.
May 90 araw lang silang lahat para kumain nang hangga't kaya nila.
Sa madaling panahon, iikli ang mga araw
at matatapos ang malaking piging.
Pagkatapos, babalik silang lahat sa timog.
Ang mga dalang oportunidad ng paglalakbay ng nakatagilid na mundo
ay maaaring napakalaki ngunit sandali lamang.
Matapos ang isang buwang mahabang tag-araw,
ang temperatura sa North Pacific ay nasa pinakamataas na.
Nahahalata ang pagbabago ng maninila sa karagatan
at nagtatakda ng bagong landas.
Ang tiger shark
sa isang libong kilometrong paglalakbay patawid ng Pacific.
Sa gabay ng magnetic field ng mundo,
lumalangoy siya sa tuwid na linya tungo sa inaasinta niya…
Laysan Island.
At hindi siya nag-iisa.
Ang species na ito ang may pinakamahabang paglalakbay sa lahat ng pating.
At nanghuhuli ng mas maraming hayop kaysa sa iba.
Pati na ng mga ibon.
Hindi pa kumakain ang Laysan albatross chick
simula nang iwan siya ng magulang dalawang linggo na ang nakakaraan.
Upang may makain,
kailangan na niyang lisanin ang isla.
Ngunit kailangan ng pinakamalaking ibong dagat sa mundo ang tulong.
Maaring dumating ito anomang oras.
Sa Hulyo, ang mataas na temperatura ay nagdudulot ng tropikal na bagyo sa dagat…
dulot ay hangin sa Laysan
at tiket ng batang albatross paalis dito.
Patuloy na lumalakas ang hangin
hanggang may sapat na hangin para buhatin kahit ang albatross.
At ang mga inakay na black-footed ang laging nauuna.
Ang unang paglipad ng inakay ay hindi mahaba.
At dito, madalas ito na ang huli.
Dumating na ang mga tiger shark.
At napakaepektibo ng mga ito.
Para sa batang albatross, hindi ito nakakapagpalakas ng loob.
Pero ngayon na
o hindi na.
Pag naabot niya ang karagatan,
di na siya muling makakaapak pa sa lupa sa loob ng limang taon.
Pero di maaring magkamali.
Oras na para makipagsapalaran sa hangin.
Oras na para lumipad.