6000 yıl önce
insanlar ilk kez Afrika'dan ayrıldı.
O zamandan beri hiç durmadık.
Dünya'nın her köşesini gezip duruyoruz.
Ama bizim yolculuğumuz, birçok yolculuktan sadece biri.
Her an, her saniye
milyarlarca hayvan da hareket hâlinde.
Gezegenimizin sağlığı da buna bağlı.
GEZEGENİMİZ II
Göç, en hayati hayatta kalma stratejisidir.
Beslenmek için…
…yavrulamak için
veya yeni bir yuva bulmak için.
Bunun da riskleri var tabii.
Bu dizi, her zamankinden daha hızlı değişen bir dünyada
sıra dışı yolculukların izini sürecek.
Dünya'daki tüm yaşamın
hareket özgürlüğüne bağlı olduğunu
ancak şimdi anlamaya başlıyoruz.
BİRİNCİ BÖLÜM HAREKET HÂLİNDEKİ DÜNYA
Her yıl Botsvana'daki bu topraklar dönüşmekte.
Bu izler, buranın daha üç ay önce
suyla kaplı olduğuna dair tek işaret.
O zamanlar verimli ve yemyeşilken,
şimdi ise kurumuş ve çorak hâle gelmiş.
Bu değişim, hayvanları toplu hâlde yer değiştirmeye sürüklüyor.
Afrika mandaları, Kalahari Çölü'nden geçip
son kalan suya doğru ilerliyor.
Gruplar bir araya gelip dev bir sürü oluşturmuş.
Afrika'nın en büyük sürüsünü.
Hepsi her yıl, uzaktaki bir sulak alana doğru
aynı kutsal ziyareti yapıyor.
Diğerleri de onların bu ziyareti yapmasına bel bağlamış durumda.
Bu aslanlar mandalar konusunda uzman.
Bu dev sürünün gelmesi de
onlar için yılın en önemli olayı.
Haftalardır manda ordusunun gelmesini bekliyorlar.
Gözleri, ufukta görünen her şekle kilitlenmiş durumda.
Nihayet.
Yaklaşan sürü, boynuz ve kaslardan oluşan bir duvar gibi.
Ama aslanların bir zafiyet bulması gerek.
O zafiyet bu olabilir mesela.
Yalnız bir boğa.
Sürüden ayrılmış olabilir
fakat bir aslanın dört katı ağırlığındadır
ve Afrika'nın en tehlikeli hayvanlarından biridir.
Aslan sürüsü temkinli yaklaşmalı.
Birer birer, avlanmakla ilgilenmiyormuşçasına
boğaya doğru rahat şekilde yürüyorlar.
Aslında şu an pozisyon alıyorlar.
Dişiler sırayla saldırarak…
…boğayı yorma peşinde.
Şimdi, daha ağır olan erkekler boğuşmaya katılıyor.
Aslan sürüsü, tekniğini o kadar iyi geliştirmiş ki
yalnızca üç dakika içinde
en dişli rakiplerini bozguna uğrattı.
Aslanların bel bağladığı bu göç de
mevsimlerin yönlendirdiği milyonlarca göçten biridir.
Mevsimler de sırasıyla
başka bir yolculuğun neticesidir.
Gezegenimizin Güneş etrafındaki bir yıllık döngüsünün.
Güneş hareket ederken
bunu 23,5 derecelik bir eğimle yapar.
Mevsimlerimizi yaratan da budur işte.
Nasıl olduğunu anlamak için Kuzey Kutbu'na dikkat kesilebilirsiniz.
Yılın yarısında Güneş'ten uzak durması sonucu
karanlık ve kış hüküm sürer.
Diğer yarısında Güneş'e doğru yön değiştirmesiyle
uzun günler yaşanır.
Dünya'daki en büyük
yaşam hareketlerini yönlendiren de bu yıllık döngüdür.
Bu da, Kuzey Yarımküre'de yılın en büyük değişikliğini yaşatır.
İlkbaharı.
MART
Mart sonunda günler diğer zamanlara göre daha çabuk uzar.
Güneş ışığı artar ve toprağı hızla ısıtır.
Yağmur fırtınalarını tetikler.
Kuzey Yarımküre aniden ısınır
ve nemli hâle gelir.
Bitkiler için birebirdir.
Topraklar yeşile döner.
SUDAN ETİYOPYA
Bitkilerdeki bu canlılıktan en çok istifade eden bir hayvan vardır.
Bir hafta önce
Etiyopya'daki bu çöl çekirgesi
çok az hareket eden, çekingen ve yalnız bir canlıydı.
Ama artık değil.
Mevcut besinler hızla arttığında
çekirgeler sürü moduna geçer.
İlerlemeye başlayıp
10 kat daha hızlı çoğalırlar.
Sayıları büyük ölçüde artınca da toprakları çıplak bırakırlar.
Daha fazla yiyecek bulmak için de
ilerlemeye devam etmelidirler.
Sürü büyüyor.
Daha da büyüyor.
Yoluna çıkan her bitkiyi yiyip bitiriyor.
Ama bu daha başlangıç.
Yürüyerek ancak bir yere kadar gidebilirler.
Daha ileri gitmek için
şekil değiştirmeliler.
Kanatları çıkıyor.
Şimdi daha da büyük bir iştahla
tüm ordu gökyüzüne çıkıyor.
Yiyorlar…
…ve uçuyorlar.
Yiyorlar…
…ve uçuyorlar.
Bir araya gelerek sayıca 200 milyara ulaşıp
süper bir sürü oluşturuyorlar.
Son 70 yılda görülmüş en büyük sürü.
Sürünün tamamının beslenmesi için
daha uzağa ve daha hızlı ilerlemeliler.
Her gün 100 kilometre yol katediyorlar.
Bir ülkeden diğerine geçiyorlar.
En hayret verici olan ise
sürünün, Kızıldeniz'den bile geçmesi.
KIZIL DENİZ
İlk kez bir sürü Himalayalar'ı geçip Tibet'e ulaştı.
Gittiği her yeri
kaosa sürüklüyor.
Değişen mevsimler kuraklık getirene dek de ilerlemeye devam edecek.
Nihayetinde yiyecekleri yok olunca…
…onlar da yok olacak.
NİSAN
Nisan ayında, Kuzey'de gün uzunluğu artmaya devam eder.
Güneş ışıklarının artması okyanusları ısıtır,
muazzam alg çoğalmalarına sebep olur
ve ani bir yiyecek bolluğu yaratır.
Bu, bir hayvan için yolculuk zamanı demektir.
Britanya Kolumbiyası'ndaki ücra bir adada gece yarısı.
Yeraltında…
…bir kıpırdanma var.
Bu antik dalıcı martı yavrusu yumurtadan daha yeni çıktı.
Ancak yapacağı en zorlu yolculukla yüzleşmek üzere.
Henüz ilk yemeğini yemedi
ve acilen yemeğe ihtiyacı var.
Annesi iletişime geçti.
Tüm adadaki aç yavrular ebeveynlerinin seslerini takip ederek
yuvalarından çıkarlar.
Ama şu an yemek yemeyi bekliyorlarsa
hayal kırıklığına uğrayacaklar.
Bu tür, yalnızca denizde beslenen
tek deniz kuşudur.
Ama öncelikle yavruların oraya varmaları gerek.
Henüz uçamıyorlar.
O yüzden okyanusa
ancak yürüyerek gidebilirler.
Avcılardan kaçmak için gecenin çökmesini beklemek mantıklı olsa da
önünü görmek biraz daha zor oluyor tabii.
Bir golf topundan birazcık daha büyük olunca da
her şey ona engel olabiliyor.
En alçak kütükler ve en sığ dereler tarafından
yolları engellenebiliyor.
Bazıları için bu yolculuk daha başlamadan biter.
Ama bu yavru için öyle olmadı.
Nihayet sahile vardı.
Ve iki yıl boyunca dokunacağı son toprak da bu olacak.
Annesini bulmak için karanlığa doğru sesleniyor.
Kavuştular.
Ama yavru hâlâ bir şey yemedi.
En yakındaki yiyeceğe ulaşmak için hiç durmadan
70 kilometrelik kayda değer bir mesafe boyunca yüzecekler.
Anne nihayet yavrunun
ilk kril yemeğini yakalamak için dalış yapabilir.
Ama bu sadece bir mola yeri.
Bu ikili, bin kilometre daha yüzecek.
Ziyafet çekebilecekleri bereketli kuzey denizlerine uzanan
bir ay sürecek bir göç.
ALASKA KÖRFEZİ
Yumurtadan yeni çıkmış bir kuşun yaptığı en uzun yolculuk olacak muhtemelen.
Okyanuslar yazın çok verimli olduğu için
dalıcı martılar neredeyse tüm hayatlarını denizde geçirebiliyor.
MAYIS
Hawaii'nin 1600 kilometre kuzeybatısında
ücra bir kara parçası vardır.
Laysan.
Dünyanın en büyük deniz kuşlarından birine ev sahipliği yapıyor.
Laysan albatrosuna.
Altı haftalık bu yavru
60 yıllık ömrü boyunca milyonlarca kilometre uçarak
üstün bir uzak mesafe seyyahı olacak.
Ancak ne var ki şu anda dört aylık
ve hâlâ uçamadığı için
bir yere de gidemiyor.
Dalıcı martıların aksine
ebeveynleri tarafından ona getirilecek
yiyeceklere muhtaç.
Ama onlar da 3000 kilometre uzaklıkta balık yakalıyor olabilir.
Yani yavrumuz bir süre bekleyebilir.
Şiddetli yağmur altında…
…sert esen rüzgârda…
…ve kavurucu sıcakta.
Ufuktan geçen her kuş umut getirir.
Bir albatros.
Ama yanlış tür.
Kara ayaklı.
Ancak yemek getirdiği de kesin tabii.
Çok aç olan Laysan yavrusu şansını deniyor.
Belli ki bu anne için önce kendi ailesi geliyor.
Ancak can simidi gibi görünen şey
bir ölüm cezası olabilir.
Adada yavrular ölmekte.
Artık okyanuslarımızda o kadar çok plastik var ki
dünyadaki en ücra adalara bile ulaşıyor.
Akıntılarla buraya taşınmış.
Ebeveynler su üstündeki küçük parçaları yiyecek sanıp yavrularına getiriyor
ve kazara onları öldürüyor.
Adadaki her yavrunun midesinde plastik olduğu neredeyse kesin.
Çok fazla plastik yiyenler açlıktan ölüyor.
Laysan albatrosları büyük tehlikede.
Diğer deniz kuşlarından daha fazla plastik tüketiyorlar.
Bu durum her yıl daha da kötüleşiyor.
Nihayet, denizde geçen yaklaşık üç haftadan sonra…
…yavrunun babası geri döndü.
Uzun süre ayrı kaldıkları için
aralarındaki bağı yeniden kurmalılar.
Bu, yavruya verilen son yemek olabilir.
Ve kesinlikle plastik içerdiğini söyleyebiliriz.
Babası, Pasifik'te gezineceği bir hayata geri dönüyor.
Ve yavru kaderine terk ediliyor.
Ama onun için henüz her şey bitmiş değil.
Albatroslar normalde kalamar gagası ve kemiği gibi
sindirilmesi zor kısımları kusarlar.
Gelgelelim çakmakları ve şişe kapaklarını çıkarmaları ise daha zor.
Ama bu yavru
mücadeleyi bırakmıyor.
Böylece
havalanmaya bir adım daha yaklaştı.
Birkaç hafta içinde, doğru rüzgârla
en büyük okyanus seyyahlarından biri olarak
nihayet ilk büyük çıkışını yapabilecek.
KUZEY KUTUP DAİRESİ
Eğik gezegenimizin uzaydaki rotası
bir yeri diğerlerinden daha fazla etkiliyor.
HAZİRAN
Kuzey'de yaz.
Kuzey Kutbu'nun artık Güneş'e yönelmesi
ve devamlı gün ışığına maruz kalmasıyla
buzla kaplı bir okyanus eriyor.
Bu değişen dünyada hayatta kalmak için
hayat da onunla birlikte ilerlemeli.
Bu genç kutup ayısının evi her yıl o kadar değişiyor ki
sınırlı bir bölgede kalamıyor.
Bunun yerine, fokları aramak için binlerce kilometre
dolaşması gerekiyor.
Fakat her yaz buzların erimeye başlamasıyla
daha az yürümek…
…ve daha fazla yüzmek zorunda kalıyor.
Şimdilerde, günde neredeyse sekiz saat.
Avının kokusunu 30 kilometre öteden alabilir.
Bu sakallı fokun yakında olduğunu biliyor yani.
Sakallı fok, tehlikenin farkında değil.
Ayı da öyle kalmasını sağlamalı.
Sudan avlanmanın başarı oranı çok düşüktür.
Belki üçüncüsünde şansı yaver gider.
Bu genç ayı, denizden takip sanatında henüz ustalaşmamış.
Ama ustalaşması çok mühim.
Her yıl buna daha fazla bel bağlamak zorunda kalabilir.
İklimimiz ısınıyor.
Ve bu ısınmanın hiçbir yerdeki etkisi Kuzey Kutbu'nda olduğu kadar büyük değil.
Bu yıl sıcaklık sarsıcı bir şekilde
38 santigrat dereceye çıktı.
Denizlerdeki buzu hiç olmadığı kadar hızlı eritti.
Ve bir kutup hayvanı bu durumdan çoğundan daha fazla etkileniyor.
Deniz aygırları
beslenmek için sığ bir deniz tabanına,
bol istiridyeye
ve üzerinde dinleneceği buz kütlelerine ihtiyaç duyar.
Ama artık bunu yapabileceği daha az yer mevcut.
Bu yüzden her yaz bir öncekinden daha zor geçiyor.
Bilhassa da yeni bir anne için.
Üç gün önce kendi başına doğurmak için sürüsünden ayrılmak zorunda kaldı.
O zamandan beri de yavrusunun yanından ayrılmadı.
Emziren anneler neredeyse iki kat daha fazla yiyeceğe ihtiyaç duyar.
Ama kendileri beslenirken yavrularını yalnız bırakamazlar.
Bu yüzden yavrusuna bakmaları için
diğerlerini araması gerekiyor.
Yeni doğmuş bir deniz aygırı ilk günden yüzebilir.
Ama henüz uzağa gidebilecek kadar güçlü değil.
O yüzden ilk yolculuğunda
yardım alarak ilerliyor.
Her yıl daha az buz kütlesi olduğu için
yardım bulmak için daha fazla yüzmeleri gerekiyor.
Ve o zamana kadar annesi beslenemez.
Diğerlerini bulduklarında bile
buz kütlesi yavrunun çıkabileceği kadar alçak olmalı.
Çok yüksek.
Tam aradıkları gibi.
Ama uygun gelen buz kütlesi yetersiz olduğu için alan çok dar.
İstedikleri gibi hoş karşılanmadılar.
Yeterince buz olsa bile,
yardım edecek kimse olmadan annenin beslenmesi mümkün değil
ve yavrusuyla kalmak zorunda.
Arayışları devam etmeli.
Yavru önümüzdeki üç yıl boyunca annesine bağlı olacak.
Annesi nereye giderse gitsin
birlikte gidecekler.
Önümüzdeki 10 yılda,
denizdeki buzlar yazları tamamen yok olabilir.
Öyle olursa,
Kuzey Kutbu'nun en deneyimli seyyahları için bile
gidecek hiçbir yer kalmayabilir.
Haziran sonunda
Kuzey, Dünya'nın eğiminin etkisini tümüyle hisseder
ve her zamankinden daha fazla gün ışığı alır.
Bu durum da Pasifik'in bir köşesinde
yılın en büyük fırsatını yaratır.
Altı ay boyunca
Alaska'nın Bering Denizi cansız ve boş görünür.
Sonra, haziran ayında bir gün…
…bunların hepsi değişir.
Kambur balinalar
bir ay süren yolculuktan sonra…
…takvimlerindeki en mühim olay için geldi.
Binlercesi.
Pasifik boyunca
başka seyyahlar da yola düşmüş durumda.
Kül rengi yelkovan kuşları, oraya zamanında varmak için…
…hiç durmadan günde 1000 kilometrelik yol katediyor.
YENİ ZELANDA
Bu olay o kadar mühim ki
dünyanın öbür ucundan geliyorlar.
EKVATOR
65.000 kilometreyle
Dünya'daki en uzun hayvan göçü bu.
BERİNG DENİZİ BÜYÜK OKYANUS
Bir milyon kuş, balinalara katılıyor.
Hepsi beslenmeye geldi.
Dünya'daki en büyük yaşam buluşmalarından biri.
Burada, beş ay önce
günde sadece yedi saatlik gün ışığı vardı.
Şimdi 17 saatlik gün ışığı var.
Bu değişiklik, plankton ve kril sayısında bir patlamaya yol açıyor.
Balinaların tüm yıl boyunca beslendikleri tek zaman olabilir bu.
Yaz boyunca
her biri 900 ton yiyecek topluyor.
Yiyebildikleri kadar yemeleri için 90 günleri var.
Yakında günler kısalacak
ve bu büyük ziyafet sona erecek.
Sonrasında hepsi güneye dönecek.
Eğik gezegenimizin yolculuğunun sağladığı fırsatlar
çok büyük ama geçici olabilir.
Bir aylık uzun yaz günlerinden sonra
Kuzey Pasifik'teki sıcaklıklar zirveye ulaşıyor.
Bir okyanus avcısı bu değişimi algılar
ve yeni bir rota belirler.
Pasifik'te,
bin kilometrelik bir yolculuktaki kaplan köpek balığı.
Dünya'nın manyetik alanının rehberliğinde
düz bir çizgide hedefine doğru yüzüyor.
BÜYÜK OKYANUS EKVATOR
Laysan Adası'na.
Yalnız da değil.
Bu tür, tüm köpek balıkları arasında en uzun yolculuklardan birini yapar.
Ve diğerlerinden çok daha geniş yelpazede hayvan türü avlar.
Kuşlar bile dâhil.
Laysan albatrosu yavrusu iki hafta önce
ebeveynleri tarafından terk edildiğinden beri bir şey yemedi.
Yiyecek bulmak için
adadan ayrılmak zorunda artık.
Ama dünyanın en büyük deniz kuşları büyük bir itici güce ihtiyaç duyar.
O itici güç de her an gelebilir.
Temmuz ayında, yüksek okyanus sıcaklıkları denizde tropik fırtınalara yol açar.
Laysan'a rüzgârın gelmesiyle
genç albatrosa da buradan gidiş bileti sağlanmış oldu.
Bu esinti, bir albatrosu bile
kaldıracak kadar güçlenene dek artmaya devam eder.
Ve kara ayaklı yavrular her zaman ilk gidenlerdir.
Bir yavrunun ilk uçuşu asla uzun sürmez.
Burada da genelde sonuncu uçuşları olur.
Kaplan köpek balıkları geldi.
Ve çok etkililer.
Genç albatros için bu pek de cesaret verici değil.
Ama ya şimdi
ya hiç.
Açık okyanusa ulaşırsa
beş yıl boyunca bir daha karaya dokunmayabilir.
Ama şu an hataya yer yok.
Tedbiri elden bırakma vakti geldi.
Uçma zamanı.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna