Laysan.
Ozeano Pazifikoko uharte urrun bat.
Laysaneko albatros txita honen etxea da.
Bere lehen hegaldia hasteko prest dago.
Baina ezin du akatsik egin.
Tigre-marrazoak.
Mila bat kilometro zeharkatu dituzte,
eta kumatze sasoirako garaiz heldu dira.
Irla atzean uztea bere bizitzako bidaiarik arriskutsuena izango da.
Baina lehendabizi bere bizilagun hanka beltzeko albatrosen txanda da.
Uretara erori da.
Horixe da marrazoak itxaroten ari direna.
Bere txanda da.
Udako haizea jotzen du
eta baldintza egokienak dira gure albatrosak hegoak ireki
eta hegan has dadin.
Hegaldatzen den lehen aldia da.
Baina haizea gelditu bezain laster…
txita ere bai.
Haizerik jo ezean,
akabo.
Eskapada ederra egin du.
Badoa!
Beharbada ez du bost urtez lurrik ukituko
milaka kilometro egiten dituen bitartean,
elikagai bila ozeanoa zeharkatuz.
BIGARREN ATALA: EGUZKIARI JARRAITUZ
Gure planeta eguzki-energiaz hornitzen da.
Eguzki-izpiak zortzi minututan iristen dira gurera.
Baina Lurraren inklinazioaren ondorioz, ez dira intentsitate berdinarekin iristen.
Iristen den eguzki-energia kopurua ez da berdina urtean zehar,
eskualdearen araberakoa da.
Eta ipar hemisferioan,
udan ematen den igoera handiak
bidaia ugari eragiten ditu.
UZTAILA
Uztailaren hasieran,
Europako lore zelaiek
urteko beste garaietan baino eguzki-argi gehiago jasotzen dute.
Ondorioz, erleak oso lanpetuta dabiltza sasoi honetan.
Animalia gutxik dihardute hain gogor lanean udaz aprobetxatzeko.
Kilo erdi ezti egiteko,
erle-kolonia batek hegan 90 000 kilometro egin behar ditu
eta milioi bat loreetan ibili.
Gizakiok milaka urte daramatzagu beren lanaz aprobetxatuz.
Alemaniako erleontzi honetan,
60 000 erle batera ari dira lanean superorganismo baten modura.
Erregina handienak 30 segundoro arrautz bat erruten duenez,
kolonia erlez gainezka dago.
Eta litekeena da beste 40 000 erle bidean egotea.
Ez dago lekurik guztientzat.
Superorganismoa bitan banatu behar da.
Alde egingo duten erleak sarreran biltzen dira.
Kopuru handiegia denean, taldean mugitzen hasten dira.
Etxe berri bat aurkitu behar dute.
Baina lehenik, erlauntzetik gertu etenaldi txiki bat egingo dute.
Minutu gutxitan 30 000 erle erreginaren inguruan biltzen dira.
Erle ama babestuta dago orain.
Aterperik gabe egoera ahulean daude.
Beraz, hobe dute azkar ibiltzea etxe berria aurkitzeko.
Esploratzaileak leku apropos baten bila abiatzen dira.
Zuhaitz zulo bat, tamaina, altuera eta eguzkiarekiko kokapen egokia duena.
Hauxe izan daiteke.
Itzal gehiegi du.
Txikiegia.
Jada hartuta.
Hara, zer diozu honetaz?
Egokia dirudi.
Bai, hauxe balioko du.
Orain, besteengana itzuli behar du
gainerako kideak konbentzitzeko.
Dantza batez baliatuta egingo du.
Bere sabela mugimenduak eguzkiarekiko duen angelua
zuloa zein norabideetan aurkitzen den adierazten du,
eta iraupenak zein distantziatara dagoen.
Gero eta egokiagoa tokia, mugimendu bortitzagoak egingo ditu.
Besteak beren aurkikuntzak erakusteko itzultzen dira.
Baina ez dira gure erlea bezain beste astintzen.
Beste kideen interesa piztu du.
Gero eta erle gehiago joaten dira zuloa aztertzera.
Etxe bilaketa batzordeka onesten da.
Badirudi ados daudela,
eta berria zabaltzeko itzuli egiten dira.
Horretarako, esploratzaileek beste kide guztiak ukitu behar dituzte.
Harrigarria bada ere, ordu erdi baten buruan
hogeita hamar mila erleak joateko prest daude.
Iristean, erle bakoitzak feromonak isurtzen dituzte basoan,
besteek habia berria aurki dezaten.
Gero eta erle gehiago iristen dira kokapen berrira,
seinale kimikoa igortzen lagunduz.
Ordu pare baten buruan, talde guztiak etxe-aldaketa egin du.
Erleak horrela mugitzeko gai dira
eguzki-energiak behar beste elikagaiez hornitzen dituenean
kolonia hutsetik eraiki ahal izateko.
Beraz, hurrengo asteetan
lanean arituko dira… erleak baitira.
KANADA
Uztailean, iparrerantz bagoaz,
gero eta argi-ordu gehiago ditugu.
Denbora-tarte labur batez,
eguzki-energiaren hazkundeak
Artikoko tundra larre aberats bihurtzen du,
milioi bat elur-antzara erakarriz.
Ipar Amerika osoaren luzera zeharkatu dute,
bost mila kilometroko distantzia,
eta ugaltzeko etorri dira.
Artikoan udak laburrak dira,
eta antzarek iritsi bezain laster erruten dute.
Emeak habian itxaroten du.
Arra, bitartean, erne dabil etsaien zain.
Ez du gehiegi itxaron beharko.
Azeri artikoak urte osoan hemen bizi dira
eta antzarak noiz itzuliko irrikaz daude.
Bizirauteko, azeria arrautzez hornitu behar da.
Baina elur-antzarek urtean behin besterik ez dute erruten.
Eta habia biziarekin defendatzen dute.
Dena den, denboraldi bakoitzean azeri batek mila arrautz lapur ditzake.
Galerak badauden arren…
txita ugari jaiotzen dira.
Uda betean egon arren, Artikoan gaude.
Bero mantentzeko, antzarakumeak amaren alboan geratzen dira.
Baina hegal azpian lekua mugatua da.
Hala ere, hobe begi-bistan ez egotea
tundrako biztanle handienak gerturatzen direnean.
Berez, karibuak ez dira mehatxu handiak.
Baina arazoak erakartzen dituzte.
Grizzly hartzak itxaropentsu atzetik dabiltza, otordu erraz baten bila.
Beren presentziak kolonia asaldatu du.
Bidean topatzen dituen txitak irensten ditu.
Egoera arriskutsu bihurtu denez,
txita hauentzat martxan jartzeko unea iritsi da.
Familia osoa uretara doa salbu egoteko.
Zortzi aste barru, eguzki-energia gutxitzen hasten denean,
antzarakumeek lehen aldiz hegoaldera migratuko dute,
Mexikoko golkoraino.
MEXIKOKO GOLKOA
Animalia guztiek ez dute urtaro aldaketarekin batera migratzen.
Urtea joan eta urtea etorri, lehoiek eremu berdina kontrolatzen dute.
Serengetin bizi den lehoi-talde honek ehizakia noiz iritsi itxaron behar du.
Orain, sasoi lehorraren unerik gogorrena denez,
lehoi hauek bizi diren lautadak
hutsik daude.
Laster, gauzak aldatu egingo dira.
Milaka eta milaka ñu beraiengana doaz.
Lurran ematen den lehorreko migrazio kasurik handiena da.
Bidean egunero ia 5000 tona belar jaten dituztenez,
aurrera jarraitu behar dute.
Lehoiek hauxe bera kontuan izan dute.
Belar luze eta lehorrak ez du balio nutritibo handirik,
baina ñuek zeharkatu egin behar dute.
Eta lehoiek hori ondo dakite.
Belarra ikusezintasun-kapa gisa erabiltzen du.
Bere usaina antzeman ez dezaten,
lehoi emea haizearen kontra gerturatzen da.
Zelatatuz.
Gero, geldituz.
Mugimendu txikiena ere
kontuan hartuz.
Pauso txar batek agerian utziko luke.
Belar artean mugimendu txikiena ere
ñuentzat mehatxu bat izan liteke.
Pintada bat, besterik ez.
Alarma faltsua.
Edo agian ez.
Ezin hobeto dago kokatuta.
Bere helburutik 20 metrotara.
Hilabeteak daramatza ezer onik jan gabe. Hil ala biziko kontua da.
Ahalik eta probetxu handiena atera behar diote talde-migrazioari
hemendik igaro bitartean.
Laster, lehoien eremua utzi
eta iparrerantz jarraituko dute, belar berrien bilaketa amaigabean.
ABUZTUA
Abuztua une beroena da ipar hemisferioan.
Eta Kanadako Vancouver uhartean bada animalia bat
tenperatura altuei lotutako bizi-zikloa duena.
Eguna argitzen hasia da Cedar Lake aintziran
eta hondoan zerbait mugitzen ari da.
Zapaburu hauek ur sakon eta hotzetan igarotzen dituzte gauak.
Eguzkia ateratzean, aintzira zeharkatzen dute.
Hasieran, ehunka.
Gero, milaka.
Azalera doaz, ur gune eguzkitsuetara.
Hemengo ura hondoan baino bost gradu epelago dagoenez,
beren itxuraldaketa bizkortu eta apo bihurtuko dira.
Baina gaua iristean
hondora itzultzen dira, babes bila.
Hurrengo egunsentia arte.
Bidaia egunero errepikatzen dute.
Eguzkia.
Igeri.
Jan.
Hasieratik.
Zoragarria dirudi.
Baina beste animalia batzuk beren errutinaz aprobetxatzen dira.
Burruntzien larbak.
Ezustean erasotzen dute
eta luza daitezkeen barailak dituzte.
Baita gose aseezina ere.
Izain itsuak hondo lohitsu sakonen zaindari dira.
Zerbait harrapatzean…
odola xurgatzen diote.
Uda osoan zehar,
zapaburuek beren eguneroko egitekoa burutzen dute.
Aste batzuen buruan…
apo txikien itxura hartu arte.
Eguzki-energiaz baliatuz azkar hazi dira.
Orain, errutinak bertan behera utzi
eta basoan barrena abiatzeko prestatuko dira.
Hemen ere
harrapakariak zain dituzte.
Kanadako suge hauek anfibioez elikatzen dira.
Baina normalean ez dute aukera hain zabala eskura.
Azkenean, apo kopuruak sugeei gaina hartzen die.
Bizirik irten direnak basoan zehar zabaldu
eta bertan lau urte igaroko dituzte.
Ugaltzeko ordua iristean aintzirara itzuliko dira.
Uda erdian ia ez da elurrik geratzen Pazifikoko ipar-mendebaldean.
Elur urtuak ibaiak harrotu ditu
eta prest daude bidaiari berezi batzuk eramateko,
animalia batek gauzatzen duen bidaiarik harrigarri eta latzena beteko dutenak.
Sockeye izokina.
Ibaian gora doaz errutera.
ZIRKULU POLAR ARTIKOA
Bering itsasoan hiru urte jaten igaro ondoren
ehunka kilometro egiten dituzte ozeanoa zeharkatzeko,
Lurraren eremu magnetikoaz lagunduz
eta jaio ziren ibaiaren zaporea igartzeko beren abilezia miresgarriari esker.
Ur gazi eta gezetan ibili ahal diren arrain bakarrenetakoak dira.
Eta hurrengo hilabetean
ibaian gora 200 kilometro egingo dituzte,
Iliamna aintzira zeharkatu eta beren errute guneetara iritsi arte.
Izokin hauen azken bidaia da.
Ibaian sartzen diren unean jateari uzten diote…
indar guztiak korrontearen kontra igerian agortuz.
Ur-laster bortitzek eta ur-jauzi altuek
ez dituzte geldituko.
Lau aste igaro ondoren,
itxuraz aldatzen hasten dira.
Kolore gorriko orbanak alboetan.
Ugalketa garaiko koloreak dira.
Gero eta gorri biziagoa, dohatuagoa.
Aste batzuk pasa eta ezagutezinak bihurtu dira.
Arren barailek kakodun moko itxura hartu dute,
parekatzean borrokatzeko baliagarriak.
Baina oraindik errute guneak 100 kilometrotara daude.
Eta justu gorago
harrapakariak zain dituzte.
Hartzek izokinen urteko migrazioaren beharra dute
gizendu eta negua igaro ahal izateko.
Eta oraintxe bertan goseak amorratzen daude.
Migrazioa dirauen bitartean,
hartz heldu batek egunean 40 izokin jan ditzake.
Izokinak igerilari arinak dira.
Baina, urak behera egin ahala…
hartzek abantaila irabazten dute.
Kilometro batzuk gorago,
azkenean, arrainak Iliamna aintzirara iristen dira.
Ameriketan dauden azkenetariko ur gardenak.
Beren errute guneak pixka bat gorago daude.
Oraingoz, emeen arrautzak guztiz garatu arte itxaron beharko dute.
Baina arazoak ez dira amaitu.
Ur hauetan Ameriketako ur gezatako itsas txakur bakarra bizi da.
Izokinak zortzi aste daramatzate jan gabe,
baina oraindik ere arin igeri egin dezakete.
Itsas txakurrak estrategia aldatu
eta agerian ezkutatzen da.
Ohiz kanpoko jokabidea da:
izokinak noiz hurbildu itxaroten ari da.
Harrigarria da, arrak alde batera utzi…
eta emeak jaten baititu,
kaloria asko dituzten arrautzez bete-beteak.
Baina harrapatzen duen izokin bakoitzeko,
milakak ihes egin du.
Bidaia luzearen ondorioz lur jota eta zauriturik,
azkenean, errute gunera heldu dira.
Orain, ar eta emeak parekatu,
eta bazter onenen alde borrokatzen dira.
Azkenean, ugaldu egiten dira.
Bizitzan behin baino ez dute egingo.
Bidaia epiko hau burutzeko dena eman dute.
Heriotzarako prest daude.
Beren gorputz ustelen nutrienteak ongarri bihurtzen dira.
Sakrifizio bat, hurrengo belaunaldiak
bizitza hasiera oparoa izan dezan ziurtatzeko.
OZEANO ARTIKOA
Abuztua da Artikoan.
Hiru hilabetez eguzkiak etengabe argitu du
eta ia ez da izotz geruzarik gelditzen.
Horrek zailtasun handiak dakartza hartz zuri honentzat
eta bere zortzi hilabeteko kumeentzat.
Koipe ugariko itsas txakurrak ehizatzen zebiltzan duela hiru hilabete.
Orain etengabe igeri egin behar dute
jateko zerbait aurkitzeko.
Hartz zuriek igerian oinez baino bost aldiz energia gehiago erretzen dute.
Ondorioak agerian dira bere kume txikienean.
Arazoak ditu erritmoari eusteko.
Baina amak gose handiegia du denbora luzean zain egoteko.
Hemen nonbait janaria usaindu du.
Urperatzen ari diren kaioak gertu dagoela adierazten dute.
Lehorreko haragijale handienarentzat
txita hauek ez dira gauza handirik.
Baina hartz-kumeei beharrezko bultzada emango liekete…
amaitu aurretik jaistea lortzen badute, behintzat.
Kume ahulenak ez du trebezia handiz zapaltzen.
Lortzen duenerako, beranduegi da.
Janaria urria denez gero,
ezin dute denborarik galdu.
Berriro igotzea erraza beharko luke.
Anaiak, lasai, aurrera egiten du.
Baina uretan hainbeste denbora igarotzeak kume ahula indar gabe utzi du.
Taldea jarraitu ezinik, urduri jarri
eta okerreko norabidean jotzen du.
Irristada batek 15 metroko erorketa ekar dezake.
Ama ez da konturatu ere egin.
Etsipenak harturik, janari bila dabil.
Bizirauteko, hartz-kumea amaren alboan egon behar du.
Ezin badu erritmoa jarraitu, amak abandonatu beharko du.
Lortu du.
Baina, noski, aurrera jarraitu behar du.
Beharbada gaindituko ez duen bidaia bat da.
Itsas izotza inoiz baino goizegi urtzen ari denez,
hartz zuriek urtean denbora gehiago egin beharko dute igerian.
Izotz gainetik mugitzera ohituta dauden animalientzat
aldaketa hauek eragozpen handiak sor ditzakete.
IRAILA
Artikotik 6000 kilometro hegoaldera
udako eguzkia Persiar golkoko ura berotzen ari da,
hemengo itsasoa munduko beroena bihurtuz.
PERSIAR GOLKOA
Eta horrek ozeanoko arrain handiena erakarri du.
Marrazo balea.
Milaka kilometroko bidaia baten ondoren,
urteko banketerik onenerako garaiz heldu da…
eta gune berezi baterantz doa.
Al Shaheen petrolio-hobiko urak.
Plataformaren egiturak arrezife gisa balio dute
eta ehundaka espezie bizi dira bertan.
Dorreetatik 500 metrora gerturatzea debekatuta dute ontziek.
Ondorioz, itsas erreserbak sortu dira arrainen ugalketa babesteko.
Horien artean, atunak.
Erruteko, ura 25 gradutik gora egon behar du.
Udan, golkoa bero-bero dagoenean,
elkartu eta ehunka milioi arrautza erruten dituzte.
Ur azala arraba geruza batez estaltzen da.
Eta hauxe da marrazo balea ozeanoak zeharkatzera bultzatu duena.
Metro bateko zabalera duen ahotik ura xurgatu eta arrautzak irensten ditu.
Marrazo gehiago batzen dira banketeaz gozatzera.
Baina Lurreko itsaso beroenean daude.
Goizero, ordu pare batez elikatu ondoren,
marrazo baleak hondoko ur hotzetara itzuli behar dira.
Errute garaiaren momenturik gorenean
ehun marrazo aurki ditzakegu kilometro karratuko.
Marrazo bale gehien biltzen dituen topaketetako bat da.
Eta are harrigarriagoa: 2010. urtean lehen aldiz identifikatua!
Itzul gaitezen Serengetira.
Milioi bat ñu eta zebra bidean dira oraindik,
belar berrien bila eguzkia eta euria jarraituz.
MARA IBAIA
Animalia mordoaren artean,
jaioberriak.
Moxal honek eta bere familiak ñuekin bat egin dute, babes bila.
Lau aste besterik ez ditu.
Taldearen erritmoa jarraitzea eguneroko borroka da.
Baina zailtasunik handiena aurrean du.
Mara ibaia.
Bere ur bortitzek
urtero 6000 bat animaliei bizia kentzen die.
Ibaia zeharkatzea proba handia izango da inoiz igerian egin ez duen kume batentzat.
Taldea ibai ertzera gerturatzen da.
Inork ez du lehena izan nahi.
Baina gero eta gehiago dira, eta aurrekoen presioa handitzen da.
Batek lehen pausoa eman
eta denak atzetik doaz.
Baina moxala eta bere familia ez.
Anabasa horren erdian, ñu asko ito egingo dira.
Zebrek itxaroten jarraitzen dute.
Eta arrazoi on bat dute.
Bost metroko luzeera duten nilotar krokodiloak.
Afrikako handienetakoak.
Narrasti erraldoi hauek agian urtebete daramatzate jan gabe.
Eta aukera zabalaren aurrean,
behar duten denbora hartuko dute.
Beharbada laster
krokodiloak ase egongo dira.
Zorterik ez.
Ezin dute gehiago itxaron.
Taldean jarraitu behar dute.
Zebra gazteak, igeri bizian, biziari eutsi beharko dio.
Azpitituluak: Loinaz Castro