Laysan.
Pasifik Okyanusu'ndaki ücra bir ada.
Bu yavru Laysan albatrosunun yuvası.
Açık okyanusa ilk uçuşunu yapmaya hazır.
Ama şu an hataya yer yok.
Kaplan köpek balıkları.
Buraya gelebilmek için 1000 kilometre yol katettiler
ve kuşların yuvadan ayrılma dönemlerine tam zamanında yetiştiler.
Buradan ayrılmak, hayatının en tehlikeli yolculuğu olacak.
Ama önce komşuları,
kara ayaklı albatros yavruları gidiyor.
Deniz yüzeyine indi.
Tam da köpek balıklarının beklediği şey.
Şimdi sıra onda.
Yaz rüzgârları hızlanırken
şartlar nihayet kanatlarını açıp uçması için
uygun hâle geldi.
Hayatında ilk kez uçuyor.
Ama esintinin hızı aniden düşünce…
…yavru da aynı şekilde düşüyor.
Rüzgâr olmadan
çaresiz durumda.
Çok şanslı bir kaçış.
Gidiyor.
Yiyecek aramak için okyanusta
yüz binlerce kilometre yolculuk ederken
beş yıl boyunca bir daha karaya dokunmayabilir.
GEZEGENİMİZ II
İKİNCİ BÖLÜM GÜNEŞİN PEŞİNDE
Gezegenimiz, enerjisini güneşten alıyor.
Güneş ışınlarının bize ulaşması sekiz dakika sürüyor.
Ama Dünya'nın eğikliği yüzünden yüzeye eşit şekilde çarpmıyor.
Bu güneş enerjisi, çarptığı yere göre
yılın farklı zamanlarında farklı oranlarda gelir.
Ve Kuzey Yarımküre'de
yazla birlikte gelen büyük artış
sayısız yolculuğu da tetikler.
TEMMUZ
Temmuz ayının başında,
Avrupa'nın çiçekli çayırları yılın diğer zamanlarına nazaran
daha fazla güneş ışığı alır.
Bu da bal arıları için çok yoğun bir zaman demektir.
Yazın zenginliklerinden faydalanmak için az sayıda hayvan daha sıkı çalışır.
Sadece yarım kilo bal yapmak için
bir arı kolonisinin 90.000 kilometre uçması
ve milyondan fazla çiçeği ziyaret etmesi gerekir.
Bizler de binlerce yıldır onların bu emeklerinden faydalanıyoruz.
Almanya'daki bu domestik kovanda
60.000 arı, tek bir süper organizma olarak birlikte çalışıyor.
Büyük kraliçe de her 30 saniyede bir yumurtladığı için
hıncahınç dolu bir koloni hâline geldi artık.
Bu kovanda 40.000 arı daha gelişiyor olabilir.
Ama herkese yetecek kadar yer yok.
Süper organizmanın bölünmesi gerek.
Ayrılacak olanlar girişte toplanıyor.
Yeterli çoğunluk sağlandığında da sürü hâline gelmeye başlıyorlar.
Yeni bir yuva bulmalılar.
Ama ilk durakları kovana yakın bir mola yerinde oluyor.
Birkaç dakika içinde 30.000 arı, sürü tarafından korunan
kraliçenin etrafında toplanıyor.
Açık alandayken, dış etkenlere karşı savunmasızlar.
O yüzden yaşayacakları başka bir yer bulma yarışları başlıyor.
Keşif arıları uygun bir yuva aramaya başladı bile.
Uygun boyutta, uzunlukta ve güneşe doğru açıda bir ağaç kovuğu.
Burası olabilir gibi.
Ama çok gölgede.
Çok küçük.
Çoktan kapılmış.
Peki ya bu nasıl?
Olabilirmiş gibi duruyor.
Evet, burası iyi iş görür.
Koloninin geri kalanını ikna etmek için
mola yerine dönme vakti.
Bunu da dans ederek yapıyor.
Sallanarak yaptığı dansın güneşe göre açısı
diğerlerine, kovuğu hangi yönde bulabileceklerini söylerken
dansın süresi de ne kadar uzakta olduğunu gösteriyor.
Bulduğu yer ne kadar iyiyse performansı da bir o kadar çarpıcı oluyor.
Diğerleri de kendi buldukları yerlerin reklamını yapmak için dönüyor.
Ama onların figürleri onunkiyle kıyaslanamaz bile.
İlgi, onun etrafında artıyor.
Başka arılar da yeni kovuğu incelemek için yola çıkıyor.
Komite tarafından ev bakmaya çıkılıyor.
Kabul ediyorlar gibi
ve sürünün geri kalanına haberi yaymak için geri dönüyorlar.
Bunun için keşif arılarının sırayla her arıya dokunması gerekiyor.
Ve inanılmaz bir şekilde, sadece yarım saat içinde
30.000'i de gitmeye hazır hâlde.
Vardıktan sonra, her bir arı ormana bir feromon yayıyor ki
diğerlerinin yeni yuva alanlarını bulmasına yardımcı olsun.
Giderek daha fazla arı yeni konuma geliyor.
Kimyasal mesajı yaymak için bir araya geliyorlar.
Birkaç saat içinde tüm sürü taşınmayı tamamlıyor.
Arılar ancak, güneş enerjisi
kolonilerini sıfırdan kurmak için yeterli besin sağladığında
bu şekilde hareket edebilirler.
O yüzden önümüzdeki birkaç hafta
arı gibi çalışmaları gerekecek.
KANADA
Temmuz ayında kuzeye doğru gidildikçe
gün ışığı artar.
Ve kısa bir süreliğine,
güneş enerjisindeki bu artış
Arktik tundrasını verimli bir çayıra çevirir.
Bu da bir milyondan fazla kar kazını kendine çeker.
Kuzey Amerika boyunca
5000 kilometrelik bir mesafe katettiler
ve buraya da yavrulamak için geldiler.
Arktik yazları kısa sürer.
Bu yüzden kazlar hemen yumurtlamaya başlar.
Dişiler sıkı sıkıya kuluçkaya yatar.
Erkeklerin gözü ise düşmanlarda olur.
Çok beklemesine gerek kalmadı.
Kutup tilkileri yıl boyunca burada yaşar
ve kazların dönüşünü sabırsızlıkla beklerler.
Tilkinin hayatta kalması, sürekli sağlanan yumurta kaynağına bağlıdır.
Ama kar kazları yılda sadece bir kez kuluçkaya yatar.
Ve bunu hayatları pahasına korurlar.
Yine de tek bir tilki bir mevsimde 1000'den fazla yumurta çalabilir.
Bu kayıplara rağmen…
…bir sürü yavru yumurtadan çıkar.
Yazın en sıcak günleri de olsa orası yine de Arktik.
O yüzden kaz yavruları ısınmak için anneleriyle kalır.
Ama bir kanadın altındaki alan kısıtlıdır.
Yine de tundranın daha iri sakinleri geçerken
ayaklarının altında dolaşmamak daha iyi olur.
Ren geyikleri kendileri risk teşkil etmez.
Ama sorunu beraberinde getirirler.
Boz ayılar, kolay yemek umuduyla onları takip eder.
Ve onların varlığı kolonide kargaşaya neden olur.
Ayının önüne çıkan her yavru silip süpürülür.
İşler tehlikeleşmeye başladığında
bu yavruların da yer değiştirme maceralarının başlama vakti gelmiştir.
Bu aile, suların güvenli kucağına yöneliyor.
Sadece sekiz hafta sonra, buradaki güneşin gücü azalmaya başlayınca
kaz yavruları ilk uçuşlarını güneye,
ta Meksika Körfezi'ne yaparak gerçekleştirecekler.
MEKSİKA KÖRFEZİ
Tüm hayvanlar mevsimler değiştikçe göç etmez.
Aslanlar her yıl aynı bölgeyi kontrolü altında tutar.
Doğu Afrika'nın Serengeti'sindeki bu sürü avlarının ayaklarına gelmesine güveniyor.
Şu anda mevsimin en kurak zamanlarını yaşıyorlar
ve bu aslanların yaşadığı uzun çimenli otlaklar
nispeten boş.
Ama işler değişmek üzere.
Onlara doğru gelen yüz binlerce Afrika antilobu var.
Birlikte Dünya'daki en büyük karasal göçü gerçekleştiriyorlar.
Sürü yol boyunca günde yaklaşık 5000 ton ot yiyor.
Yani ilerlemeye devam etmek zorundalar.
Aslanlar da buna güveniyor zaten.
Uzun kuru otların besin değeri çok az
ama sürünün buradan geçmesi gerekiyor.
Aslanlar da bunu biliyor.
Otlar çok etkili bir görünmezlik pelerini işlevi görüyor.
Dişi aslan kokusunun algılanmasını
engellemek için rüzgârın tersi yönünde yaklaşıyor.
Gizlice takipte.
Ve duruyor.
Her hareket
düşünüldü.
Dikkatsiz bir adım orada olduğunu belli edebilir.
Otlaktaki herhangi bir hareketlilik
sürü için potansiyel bir tehdit olabilir.
Sadece Beç tavuğuymuş.
Yanlış alarm.
Belki de değil.
Kusursuz bir biçimde yerini aldı sayılır.
Hedefinden sadece 20 metre uzakta.
Kıt beslendiği aylardan sonra hayati önem taşıyan bir yemek bu.
Aslan sürüsü burada gerçekleşen göçten
en iyi şekilde yararlanmalı.
Yakında sürüler aslanların bölgesinden ayrılacak
ve bitmek bilmeyen taze otlak arayışlarıyla kuzeye gidecekler.
AĞUSTOS
Ağustos ayında, Kuzey Yarımküre en sıcak döneminde olur.
KUZEY AMERİKA
Kanada'nın Vancouver Adası'nda
yaşam döngüsü bu sıcaklık artışına bağlı olan bir hayvan vardır.
Cedar Gölü'nde gün ağarırken
derinlerinde bir şey kıpırdıyor.
Kurbağa yavruları geceleri, derin ve soğuk sularda saklanarak geçirirler.
Şimdi güneşin doğmasıyla birlikte gölün karşısına geçiyorlar.
Başlangıçta yüzlercesiyle birlikte.
Sonrasında binlercesiyle.
Hepsi de güneşli sığlıklara doğru gidiyor.
Burada su, gölün derinliklerinden beş derece daha sıcak
ve bu da kurbağaya dönüşmelerini hızlandıracak.
Ama gece çöktüğünde
derin suların güvenli kucağına geri dönüyorlar.
Ertesi sabaha kadar.
Her gün bu yolculuğu tekrarlıyorlar.
Güneş.
Yüzmek.
Beslenmek.
Tekrar.
Mükemmel görünüyor.
Ancak başkaları da bu günlük rutinlerinden faydalanmakta.
Yusufçuk larvası.
Çeneleri genişleyebilen
pusu avcılarıdır.
Doymak bilmez de iştahları vardır.
Kör sülükler çamurlu dipte devriye geziyor.
Bir şey yakaladıklarında da…
…kanını emiyorlar.
Yaz boyunca
kurbağa yavruları günlük rutinlerine devam eder.
Ancak birkaç hafta sonra…
…küçük kurbağalara benzemeye başlarlar.
Güneş enerjisinden istifade ederek hızla büyüyorlar.
Artık günlük rutinlerini bırakıp
ormana doğru yolculuklarına hazırlanıyorlar.
Burada da
avcılar beklemede.
Jartiyer yılanları amfibi yeme konusunda uzmandır.
Ancak nadiren bu kadar seçeneğe sahip olurlar.
Nihayetinde, genç kurbağaların sayısı yılanlara baskın gelir.
Hayatta kalanlar,
önümüzdeki dört yılı geçirecekleri ormanın dört bir köşesine dağılırlar.
Üremek için göle dönme vakti gelene kadar.
Yaz ortasında, Amerika'nın Kuzeybatı Pasifik bölgesinde çok az kar kalır.
Eriyen suların doldurduğu nehirler başka bir hayvanın altından kalkamayacağı
belki de en sıra dışı ve zorlu yolculuğu yapacak
seyyahları taşımaya hazırdır.
Kızıl somonları.
Üremek için nehrin kaynağına doğru gidiyorlar.
KUZEY KUTUP DAİRESİ BERİNG DENİZİ
Bering Denizi'nde üç yıl beslendikten sonra
yüzlerce kilometrelik okyanusta,
Dünya'nın manyetik alanının rehberliğinde
ve yumurtadan çıktıkları nehrin tadını ayırt etmedeki
şaşırtıcı yetenekleriyle birlikte yollarını buldular.
Dünyada tuzlu sudan tatlı suya geçebilen az sayıdaki balıktan biridir.
Önümüzdeki ay boyunca
akıntıya karşı 200 kilometre ilerleyip
Iliamna Gölü'nü geçecek ve ötedeki yumurtlama havuzlarına gidecekler.
ILAMNA GÖLÜ
Bu somonların yapacağı son yolculuk olacak.
Nehre girerken yemek yemeyi bırakıp…
…tüm güçlerini, akıntıya karşı mücadeleye harcarlar.
Hızlı akıntılar ve yüksek şelaleler onları durdurmaz.
Yolculuklarının dördüncü haftasında vücutları değişmeye başlar.
Yan taraflarında kırmızı parıltılar belirir.
Bu, onların üreme renkleridir.
Bir balık ne kadar kırmızıysa o kadar zinde demektir.
Birkaç hafta sonra tanınmaz hâle gelirler.
Erkeklerin çeneleri, çengelli gagalar hâline gelir.
Bunu da eş bulmak için kavga ederken kullanırlar.
Ama yumurtlama havuzları daha 100 kilometre uzakta.
Nehrin yukarısında
onları yakalamaya hazır avcılar var.
Ayılar, önümüzdeki kış için semirmek adına
yıllık somon akımını beklerler.
Ve şu anda çok ama çok açlar.
Göç sırasında
yetişkin bir ayı günde 40 somon yiyebilir.
Somonlar hızlı ve çeviktir.
Ama su sığlaştıkça…
…avantaj, ayıların eline geçmeye başlar.
Birkaç kilometre yukarıda,
balıklar sonunda Iliamna Gölü'ne ulaşıyor.
Amerika'daki el değmemiş son su yollarından biri.
Yumurtlama havuzları akıntının hemen yukarısında.
Ama şimdilik kızıl somon
dişinin yumurtaları gelişimini tamamlarken bekleyecek.
Ama dertleri henüz bitmedi.
Bu sular aynı zamanda Amerika'daki tek tatlı su fokunun yuvası.
Somonlar sekiz haftadır bir şey yemedi
ama yine de bu avcılardan daha hızlı yüzebilirler.
Foklar strateji değiştiriyor
ve göz önünde saklanmaya başlıyor.
Nadir görülen bir stratejiyle
somonların kendilerine gelmesini bekliyorlar.
Şaşırtıcı bir şekilde önlerindeki erkekleri görmezden geliyorlar.
Kalorisi yüksek yumurtalarla yüklü olan dişileri seçiyorlar.
Ama yakaladıkları her somona karşılık
binlercesi geçip gidiyor.
Uzun yolculuklarından yara bere içinde çıkan somonlar
sonunda yumurtlama havuzlarına ulaşıyorlar.
Buraya vardıklarında erkeklerle dişiler bir araya geliyor
ve birlikte en iyi yuva yerleri için savaşıyorlar.
Sonunda da çiftleşiyorlar.
Bunu bir daha tekrarlayamayacaklar.
Bu destansı göçü tamamlamak için her şeylerini verdiler.
Hayatları sona erdi.
Çürüyen vücutlarındaki besin maddeleri suyu verimlileştiriyor.
Gelecek neslin hayata en iyi şekilde
başlamasını sağlayacak bir fedakârlık.
ARKTİK OKYANUSU İSKANDİNAVYA
Yüksek Arktik'te ağustos ayı.
Üç ay aralıksız süren gün ışığından sonra
denizdeki buzun çok azı kalmış durumda.
Bu da bu buz ayısı ve sekiz aylık yavruları için
hayatı çok zorlaştırıyor.
Üç ay önce, buzların üzerinde yağlı fokları avlıyorlardı.
Artık günlerce, hiç durmadan yüzmek zorundalar.
Ta ki yiyecek herhangi bir şey bulana dek.
Kutup ayıları yüzerken, yürüdüklerinden beş kat daha fazla enerji harcar.
Bu durum da en küçük yavrusuna zarar vermeye başladı.
Onlara ayak uydurmakta zorlanıyor.
Ama annesi uzun süre bekleyemeyecek kadar aç.
Bu adada bir yerlerde yemek kokusu alıyor.
Dalış bombardımanı yapan martılar da yiyeceğe yaklaştığına işaret.
Dünyadaki en büyük kara etoburu için
bu yavrular pek matah bir yemek sayılmaz.
Ama yavruların çok ihtiyaç duyduğu bir destek mahiyetinde.
Bitmeden önce inebilirlerse tabii.
Zayıf olan yavru pek kendinden emin değil.
Onlara yetiştiğindeyse artık çok geç.
Yiyecek bu kadar kıtken
dinlenmeye de vakit yok.
Geri tırmanmak kolay olmalı.
Belli ki kardeşi bu durumun üstesinden gelebilecek gibi.
Ama o uzun yüzmeden sonra zayıf olan yavrunun çok az enerjisi kaldı.
Peşlerinden gidemeyince panik yapıyor
ve yanlış yöne gidiyor.
Buradan kayarsa, aşağıdaki kayalara 15 metreden düşer.
Annesi, oğlunun sorunlarını dikkate almıyor
çünkü çaresizce başka yiyecek arayışında.
Oğlanın hayatta kalması, annesine yakın olmasına bağlı.
Onlara yetişemezse annesi onu bırakmak zorunda kalacak.
Başardı.
Ama yüzmeye devam etmesi gerektiğini fark etti.
Bu küçük yavrunun hayatta kalamayabileceği bir yolculuk.
Yaz gelince denizdeki buzların normalden daha erken erimesiyle
kutup ayıları yılın çoğunu yüzerek geçirir oldu.
Buzda yolculuk etmeye alışkın hayvanlar için
bu değişiklikler çok büyük etki yaratabilir.
EYLÜL
Arktik'in 6000 kilometre güneyinde
yaz güneşi Basra Körfezi'nin sığ sularını da ısıtıyor
ve buradaki denizi gezegenin en sıcak denizi yapıyor.
BASRA KÖRFEZİ
Bu da okyanusun en büyük balığını buraya çekiyor.
Balina köpek balığı.
Binlerce kilometrelik bir yolculuktan sonra,
yılın en iyi beslenme etkinliklerinden biri için vaktinde geldi…
…ve belli bir noktaya doğru ilerliyor.
Al Shaheen petrol yataklarının suları.
Platformlar resif görevi görerek
yüzlerce türe ev sahipliği yapıyor.
Platformların 500 metre yakınına bir deniz taşıtı yanaşması yasaktır.
Bu da balıkların
güven içinde yumurtlayabilecekleri deniz sığınakları yaratır.
Ton balığı da onlardan biri.
Su 25 santigrat derece veya daha yüksek olduğunda üreyebilirler ancak.
Yazları, körfezin en sıcak olduğu zamanlarda
bir araya gelip yüz milyonlarca yumurta bırakırlar.
Suyun yüzeyinde yumurtalardan kalın bir tabaka oluşur.
Balina köpek balığı da bunun için okyanusları aşıyor işte.
Bir metre genişliğindeki ağzından su alarak yumurtaları toplar.
Başka köpek balıkları da ziyafete katılmak için geliyor.
Ama bu, dünyadaki en sıcak deniz.
Her sabah birkaç saat beslendikten sonra
balina köpek balıkları soğuk derinliklere dönmek zorunda.
Yumurtlama mevsiminin zirvesinde
kilometrekareye 100'den fazlası düşüyor olabilir.
Gezegendeki en büyük balina köpek balığı toplanmalarından biri.
Ve bunu daha da şaşırtıcı kılan, bunun ilk kez 2010'da kaydedilmiş olması.
Serengeti'de
bir milyon antilop ve zebra hâlâ ilerlemeye devam ediyor.
Güneş ve yağmurun peşinde, taze otlak arayışındalar.
Ve bu kalabalığın arasında
yeni bir can var.
Bu zebra yavrusu ve ailesi güvenlik için antilopların arasında yolculuk ediyor.
Daha dört haftalık
ve sürüye ayak uydurmakta her gün zorlanıyor.
Ancak karşılaşacağı en büyük engel hemen önünde.
Mara Nehri.
Coşkun suları
yılda 6000 hayvanın canına mal oluyor.
Onu geçmek, daha önce hiç yüzmemiş bir yavru için büyük bir sınav olacak.
Sürü nehrin kenarına yaklaşıyor.
Kimse ilk geçen olmak istemiyor.
Ama sayı arttıkça
öndekilerin üzerindeki baskı da artıyor.
Bir tanesi atlayınca diğerleri de onu takip ediyor.
Ama yavru ve ailesi beklemede.
Birçok antilop bu izdihamda boğuluyor.
Zebralar hâlâ geride duruyor.
Bunun da bir sebebi var.
Beş metre uzunluğundaki Nil timsahları.
Afrika'nın en büyüklerinden.
Bu dev sürüngenler geçen sene bu vakitlerden beri
bir şey yememiş olabilir.
Seçim yapabilecekleri onca av varken
acele etmemeyi göze alabiliyorlar.
Belki de yakında
timsahların karnı doyacaktır.
Öyle bir şey mümkün değil.
Zebralar daha fazla bekleyemez.
Sürüyle kalmalılar.
Genç yavru, canını kurtarmak için yüzmek zorunda artık.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna