Milioika ñu.
Mila kilometro zeharkatu ondoren,
beren urteko migrazioaren oztopo handiena aurrean dute.
Tanzaniako Mara ibaia.
Zebrak bidaide dituzte. Emeak beren moxalekin barne.
Eta haien zain…
krokodriloak.
Zenbat eta moxal txikiagoa, orduan eta aukera gutxiago.
Eta hauxe txikienetako bat da.
Amaren alboan mantentzen saiatzen da.
Urruntzen direnak ez dira bizirik irtengo.
Ezin du erritmoa jarraitu.
Aurrera jo besterik ezin du egin
besteak harrapatzen dituzten bitartean.
Distrakzioek nahikoa iraun dute
eta amarengana iristea lortu du.
Bidean dira berriro animalia-multzo handienarekin batera.
HIRUGARREN ATALA: HURRENGO BELAUNALDIA
URRIA
Animalia batzuek beren umeei bizitza hasiera onena ematen diete
bidaia harrigarriak gauzatuz.
Eta noiz burutzen dituzten nora doazen bezain garrantzitsua da.
Mexikoko Pazifikoko kosta.
Hondartza hutsik dagoela dirudi.
Hondar azpian, ordea,
milaka animalia mugitzen ari dira.
Itsas dortoka olibakaren kumeak.
Irailean, hondarra azaleratzeko tenperatura egokian dago.
Lehenengoak
geldi-geldi geratzen dira.
Mugimendu txikienak ere arreta erakarriko luke.
Besteei itxaron behar.
Beren bizitzako bidaiarik arriskutsuena hastera doaz.
Hobe izango da elkarrekin joatea.
Harrapakarientzat…
urteko banketerik handiena da.
Dortoka kumeen erdiak jaten dituzte hondartzan.
Baina izaki ñimiño hauek oso azkar jaiotzen direnez,
harrapakariek ezin dituzte denak jan.
Horixe da uretara iristeko duten aukera bakarra.
Marea jaisten ari da.
Egoera gero eta arriskutsuagoa da gure dortoka txikientzat.
Aukera bakarra dute: besteei jarraitzea.
Batzuk itsasertzera iristen dira.
Baina oraindik ez daude salbu.
Bizirik irteten direnek
hurrengo 24 orduetan inoiz baino gogorrago igeri egingo dute.
Bidean, Lurreko eremu magnetikoaz jabetzen dira.
Ugalketa garaian etxerako bidea aurkitzen lagunduko dien seinale moduko bat da.
Dortoka olibakar guztiek
lehen 15 urteak Pazifikoan igaroko dituzte,
bakar-bakarrik, elikatzen eta hazten.
Bakoitzak ehundaka mila kilometro zeharkatuko ditu,
harik eta egun batean, norabidea aldatu…
eta jaiolekura itzultzeko bidaia luze bati ekiten dioten arte.
Hamar urtetan lehen aldiz,
dortoka gazte honek
bere motakoak ezagutu ditu.
Milioi laurden bat, hain zuzen.
Munduko dortoka topaketa handiena da.
Hemen bikotea aurkitu eta lehorrera joango da errutera.
Jada ez da dortoka kumea.
Baina itsasertza lehen bezain arriskutsua da.
Lur lehorra.
Hamabost urtetan lehen aldiz zapaldu du.
Orain, premiazko zereginak ditu.
Arrautzak jartzeko prest ditu
eta hondarrean habia egin behar du.
Itsasgoraren mailatik behera jartzen baditu,
ito egingo dira.
Hondartzan gora, berriz,
lehor daitezke.
Erdiko eremuak arrakasta handia du.
Milaka dortoka gehiago ailegatzen dira
eta hondartzan errutako arrautzen % 80
nahi gabe suntsitzen dituzte besteen habien gainean habiaratzean.
Baina hainbeste jarri dituztenez,
milioika arrautza osorik hondar azpian gordeta segituko dute.
Ehun bat arrautza erruten ditu.
Eta listo, amaitu du lana.
Baina hurrengo urtean, garai berean,
hondartza honetara itzuliko da berriz arrautzak errutera,
bizitza osoan zehar egingo duen bezala.
HEGO ATLANTIKOA
Ugalketa helburu duten migrazioak
gutxi aldatu dira azken milaka urteetan.
Atlantikoko eremu urrun batean, Hego Amerikako ekialdean,
Malvinak aurkitzen dira.
Itsas elefanteek milaka urte daramatzate hona ugaltzera etortzen.
Urriaren amaieran, hondartza honetan
kumeak baino ez daude.
Amek duela aste batzuk abandonatu zituzten eta orain beren kabuz konpondu behar dira.
Egun gutxi barru, haiek ere joango dira
eta itsaso sakonean ozeanoko ibiltari bihurtuko dira.
Baina igeri egiten ikasi behar dute aurrenik.
Babesturik dagoen putzu honek
ikastaroa burutzeko leku aproposa dirudi.
Itsasora ohitu egiten dira.
Gorputz mugimendu egokiak instintiboki gauzatzen dituzte,
baina oraindik ez dute arriskua ulertzen.
Orkak.
Bale hiltzaileak.
Ez dira buelta bat ematera etorri.
Ehunka kilometro egin dituzte une zehatz honetan iristeko.
Duela 20 urte, orken eme buruzagiak
fokak putzura noiz joaten ziren deskubritu zuen.
Eta itsas maila igotzean bera ere putzura irits zitekeela.
Ordura arte itxaron beharko du.
Erasoa goizegi burutuz gero,
arroketan harrapatuta geldituko da.
Marea gora doa,
eta sakonera egoki bihurtzen da orkarentzat.
Kumeak ez dira mehatxuaz ohartzen,
mutur aurrean izanda ere.
Orkak kumeren bat uretan murgilduta behar du,
baina sakonera oraindik arriskutsuegia da berarentzat.
Mugimendu oker bat
eta harrapatuta gera liteke.
Ia-ia eskura dauzka.
Zelatan dabil, zain.
Ea kumeren bat hurbiltzen den, harrapatzeko.
Bizirik, itsasora eramaten du.
Horrela ehizatzen duen orka bakarra da.
Eta familia osoa elikatzeko egiten du.
Kumeak orduak iraungo ditu bizirik.
Orka hauek foken ugal-migrazioa beren onurako aprobetxatzen ikasi dute.
Eta harrigarria da, neurri berean,
urtero noiz itzuli ere badakitela.
Batzuetan, ugalketa arriskurik gabe gauzatzea
izaki asko ibiltzen diren lekuak saihestean datza.
Zeelanda Berria.
Gizakiok esploratu genuen azken lur eremu habitagarria.
Hona iristeko,
itsaso zabala gurutzatuz, polinesiarrek milaka kilometro egin zituzten.
Animalia guztiek bezala, hain zuzen ere.
Baina bada bisitari bat 6000 kilometroko bidaia egiten duena,
urtero Hego Poloko Ozeanoa zeharkatuz,
uharteko bazterrik ezkutuenera iritsi arte.
Lotsati eta misteriotsua da.
Fiordlandeko tawaki pinguinoa.
Oihaneko pinguinoa.
Aita zortzi asteko txita zaintzen ari da
bikotekidea janari bila itsasoan dabilen bitartean.
Behar bezala zaintzen ez badu, emeak arra utz lezake.
Pinguinoen arteko dibortzioak oso arruntak dira.
Beste izakiak urrun mantentzen baditu, hobe.
Ama kostaldera itzuli da egun osoa jakiak biltzen igaro ondoren.
Baina ez da erraza lehorrera iristea.
Une aproposa behar du.
Ia!
Lan bikaina.
Txita gosetiarengana iristeko,
arrokak zeharkatu behar ditu,
sustraiak,
baita sakanak ere.
Deliveroo, pinguino estilora.
Aitak enbidiaz begiratu besterik ezin du egin.
Txita hazi ahala, jangura ere handitzen da.
Kumearen gosea asetzeko,
oihanean barrena, amak oztopo-ibilbidea gainditu beharko du
behin…
eta berriro.
Txita hazteko, maratoi distantzia egingo du oinez
eta mila kilometro baino gehiago igerian.
Halaber, bere gorputz-pisuaren erdia galduko du.
Baina horrek ez du ama geldituko.
Eta hamar asteren buruan,
ezin du gehiago.
Janari banaketa amaituta,
gosez, txita itsasora hurbiltzen da.
Itsasertzean janari asko dago.
Baina, bitxia bada ere, besteekin igerian joaten da
eta milaka kilometro zeharkatzen ditu
Antartikarako bidean.
ZEELANDA BERRIA
Pinguino batek burutzen duen joaneko ibilbiderik luzeena da.
Eta ziur aski, alferrikakoa.
HEGO POLOKO OZEANO
ANTARTIKA
Ustez, beren arbasoak duela bi milioi urte hasi ziren hau egiten,
behar zuten elikagaia hemen bakarrik aurkitzen baitzuten.
Argi dago ohitura haustea zaila egin zaiela.
AZAROA
Azaroan,
eguzki orduen igoerak Indiako ozeanoaren berotzea dakar
eta montzoia sorrarazten du.
Christmas uhartea bere bidean aurkitzen da.
Hezetasun-mailak gora egitean, tropa loti bat esnatzen da.
Christmas uharteko karramarro gorriak
lehorrean bizi dira gaur egun.
Baina arnasteko,
brankietan hezetasuna behar dute,
eta arrautzak erruteko itsasoa ere.
Beraz, urtero eta duela 200 000 urtetik, kostaldera ibilaldi bat burutzen dute.
Azkenaldian, ordea, gauzak asko aldatu dira.
Baina laguntza ere badute.
Herritarrek zubi bereziak eraiki dituzte
lasai asko errepide handienak gurutza ditzaten,
baita itsasora gidatzen dituzten lurpeko tunelak ere.
Arineketan hasten dira,
itsasgora harrapatu behar baitute.
Gau bakar batean, lau milioi karramarro kostaldera iristen dira.
Eme bakoitzak aparrean 100 000 arrautza erruten ditu.
Berehala eklosionatu eta larba igerilari bihurtzen dira.
Urte gehienetan, gehiengoak janda edo itsas sakonak eramanda amaitzen du.
Bakar bat ere ez da itzultzen.
Baina zorte pixka batekin, hurrengo hilabeteko itsasgoran
urak kostaldera eramango ditu.
HEGO ATLANTIKOA
Milaka kilometro hegoaldera,
beste bidaia bat hastera doa.
Azaroaren bukaera.
Udara da munduaren amaieran.
Patagonia, Ameriketako hegoalderengo lurra.
Lehorreko harrapakari handi bakar bat bizi da hain hegoalderantz.
Puma.
Hau Machito da.
Puma grisa hori.
Urtebete du eta bere bizitzako probarik handienari aurre egitear dago.
Susmorik ere ez du.
Machitok eta arreba Niñak
banatzeko adina dute, eta bakoitzak bere lurraldea aurkitu beharko du.
Arren arteko lehia dela-eta,
Machitok arrebak baino askoz bide luzeagoa burutu beharko du.
Baina oraingoz, ehizan ikasi behar dute.
Beren amarentzat ere
erronkarik handiena…
guanako ar bat harrapatzea da,
bera baino hiru aldiz handiagoa.
Baina oso trebea da.
Kumeak arretaz amari begira daude.
Ehiza arrakastaz gauzatzeko, metrotara gerturatu behar da.
Eta gogor eutsi, egoera oso itsusi bihurtu arren.
Kumeek doako janaria ondo aprobetxatu beharko dute.
Beren bizimodu erosoak amaitzear daude.
Amak beren onurako ahal zuen guztia egin du.
Urtebete elkarrekin igaro ondoren, bere lurraldea jada ez da bere kumeena.
Alde egin behar dute.
Aste batzuk elkarrengandik gertu egongo dira.
Laster, bakoitza bere aldetik joango da.
Niña emea da
eta amaren eremutik gertu bizi ahal izango du.
Machitok, ordea, ez.
Arren eremuak askoz zabalagoak dira.
Lekuren bat aurkitu nahi badu,
ehunka kilometro zeharkatu beharko ditu.
Bizitzan lehen aldiz
bakarrik dago.
Asteak daramatza ibiltzen
eta gose da.
Ehizan egiten ikusi du,
nahikoa ikasi al du?
Ez horixe.
Aurrera jarraitu behar du janaria aurkitzeko,
lur ezezagunen barrena murgilduz.
Ez da behin ere gelditzen…
ehizaki baten usaina igarri arte.
Baina nork eta…
ar handi batek ehizatua.
Machito baino bi aldiz handiagoa da
eta segundo batzuetan hilko luke.
Baina amore emateko gose handiegia du.
Harrigarria bada ere, puma zaharrak atzera egin
eta gazteari jaten uzten dio.
Jokaera oso bitxia da arren artean.
Machitok ausardiaz denbora pixka bat irabazi du,
baina bidaia hasi baino ez da egin.
Puma arrek urrun eta azkar bidaiatzen dute.
Ondorioz, beren bizitza autonomoei buruz oso gutxi dakigu.
Bakardadean beren lehen urtea oso gutxik bizirauten dutela uste da.
Zorte pixka batekin, Machito horietako bat izango da.
ABENDUA
Gabon gaua da
eta Christmas uharteko kostak gorri-gorriak daude.
Hamar urtean behin,
ozeanoko itsaslasterrak karramarrotxoak itzultzeko aproposak dira.
Eta oraingo hau miragarria da benetan.
Milioika, arrezifeak estaltzen dituzte…
bertakoak aztoratuz.
Lehorrera iristen saiatzen dira
ahal duten moduan.
Beren gurasoen oihanera itzuli behar dira,
bi kilometrotara, han salbu egongo baitira.
Baina gurasoek ez zuten orratz baten buruaren tamaina.
Orain oskolak berritzen dituzte, bainujantzia aldatuz
arnasa errazteko beste zerbaiten truke.
Prest.
Baina hondartza utzi baino lehen,
espero ez zuten norbaitek erasotzen ditu.
Amatxo?
Argi eta garbi, karramarro helduek ez dituzte umeak gogoko.
Hondartza utzi behar dute, eta bizkor.
Horretarako, itsasoko horma igo beharko dute.
Guretzat etxe orratz bat bezain garaia da.
Gora iristean, herria isilean zeharkatu behar dute.
Baina zaila da arreta ez deitzea
milioika izakiz osaturiko tropa gorri baten parte zarenean.
Mundua oso-oso arriskutsua da
oso-oso txikia zarenean.
Kontu handiz ibili behar dira.
Oihanaren hasiera.
Ia seguru daude.
Baina guardia jaisteko goiz da.
Inurri eroak dira,
eta karramarro txikiak jaten dituzte.
Bizirik ateratzen direnek
Eguberriak etxean igaroko dituzte.
Hurrengo bost urteak jaten eta hazten igaroko dituzte.
Eta gero, itsasora itzuli
eta beren karramarrotxoak sortuko dituzte.
Animalia baten lehen bidaia
erronka handia izango da beti.
Baina batzuk bereziki zailak dira.
Kurrilo politen kumeek
hegazti batek burutzen duen migrazio-bidaiarik latzena dute.
Mongoliako lur izoztuen gainetik
hegoaldera joaten dira negua Indian igarotzeko.
Baina harainoko bidea ez da beti hain latza izan.
Duela 45 milioi urte,
azpian duten lur eremua nahiko laua zen.
Baina lurra estutu eta tolesdurak eginez altxatu egin zen,
munduko mendikaterik altuena bihurtuko zena sortuz.
Himalaia.
Zeharkatzeko, kurriloek itsas mailatik 8000 metrora igo behar dute.
Zenbat eta altuago joan, orduan eta oxigeno gutxiago dago.
Nekatuta, eraso arriskuan daude.
Arrano beltzak, magal aldapatsuen haize epelak bultzatuta,
kurriloen gainean hegan dabiltza.
Bat-batean, haiengana beheruntz egiten dute.
Harrapakin hain handia garaitzeko, arranoek bikoteka lan egiten dute.
Txita honen lehen bidaia
azkena ere bihurtu da.
Badaude ibilbide baxu eta seguruagoak,
baina kurriloek, instintiboki,
betiko norabidean hegan egiten dute.
Duela gutxi arte, ehizak mehatxatuta zituen
eta ohiko elikatze toki asko galdu zituzten.
Baina Indiako iparraldeko herri txiki batek
kurriloen zoria aldatu zuen.
Khichaneko herritarrek hegazti hauek elikatzen eta babesten hasi ziren.
Negu oro gero eta kurrilo gehiago agertzen ziren.
Orain, 15 000 dira Khichanera iristen direnak.
Hegazti honen topaketarik handiena da.
Txitentzat,
Lurreko mendikaterik handiena zeharkatuz hegoalderako migrazioa amaitu da.
Hurrengo urtera arte.
Mundu aldakor honetan,
abian diren animaliek gure laguntza inoiz baino gehiago behar dute.
Yunnaneko oihan tropikala
galzorian dauden Txinako elefante basatien azken etxea da.
2020ko martxoan,
oihanak inoiz bizi izandako lehorterik handi eta luzeena pairatu zuen.
Zuhaitzak hil ziren
eta elefanteak oso gose ziren.
Kide berri bat jaiotzear zen…
eta elefante-taldeak migratzea erabaki zuen.
Baina ez zen bidaia arrunt bat izango.
Beren istorioak munduaren irudimena piztu zuen.
Hantxe, lehorreko animaliarik handiena,
bizitzeko toki hobe baten bila ari zen
munduko herrialderik populatuenan.
Familia iparralderantz abiatu zen,
atzean utzi zuten etxearekin zerikusirik ez zuen Txina baten barrena.
Zortzi hilabetez lurralde berriak zeharkatu zituzten,
baina ez zuten beste etxerik aurkitu…
eta kide berria bidean jaio zen.
Elefanteen kasuan, oso gauza bitxia.
Bizitza hasiera nekagarria izan zuen.
Baina 17 elefanteek martxan jarraitu behar zuten.
Eta ibiltzen hasiberriak ziren kideentzat,
oztopo guztiak arazo bat ziren.
Eta malda guztiak,
aldapatsuegiak.
Aurrera 400 kilometro gehiago egin zituzten.
Zenbat eta iparralderago,
orduan eta ingurune arrotzagoa.
Jan eta edateko
lapurtu besterik ezin zuten egin.
Eta harrigarria bada ere,
elefanteak uxatu beharrean,
jendeak pasabide seguruak eraiki…
eta lapurtzen utzi zieten.
Urtebete ibili ondoren,
leher eginda zeuden.
Elefanteek zutik egiten dute lo.
Neka-neka eginda daudenean bakarrik etzan egiten dira.
Gure planeta aldatzen jarraitzen badugu,
gero eta animalia gehiago
honelako bidaia berriak burutzera behartuko ditugu.
Baina beren hurrengo mugimendua
benetan harrigarriena izan zen.
Azpitituluak: Loinaz Castro