2021. urtean,
elefante familia basati bat lotan ari zirelarik, so zegoen mundua.
Neka-neka eginda zeuden 400 kilometroko bidaia baten ondoren.
Lehorterik larrienak beharturik beren arbasoen oihana atzean utzita,
familia etxe berri baten bila ari zen.
TXINA
Nekazaritza lursail handietatik igaroz,
gelditzeko asmorik ez zutela zirudien.
Baina beren hurrengo mugimenduak denak harritu zituen.
Bost lerroko errepide bat azpitik zeharkatuz,
Kunming hirian sartu ziren.
Egun batzuen buruan, elefanteak hiriaren mugara iritsi ziren.
Mundu berri eta beldurgarri batean murgilduta aurkitu ziren.
Izututa eta guztiz desorientatuta,
familiak ez zuen beste aukerarik:
buelta erdia eman eta etxerako bidea hartu behar zuten.
Harrigarria da, baina kalteak sortu baitzituzten ere,
herritarrek elefanteak ez bakarrik jasan, lagundu ere egin zieten:
ehun milaka dolar gastatu zituzten onik eta salbu etxera itzul zitezen.
Bi urteren buruan eta mila kilometro baino gehiago bidaiatuta,
karabana nekatua hegoko oihanetara bueltatu zen.
Lehortea arindua zen ordurako.
Itxura guztien kontra,
familiaren istorioaren atal honek amaiera zoriontsua izan zuen.
Baina honek erakusten du, aldaketa bortitzen aurrean,
animalien migratzeko joera izugarria izan daitekeela.
LAUGARREN ATALA: NORAEZEAN IBILTZEKO ASKE
URTARRILA
Gure planeta okertuta dabil Eguzkiaren inguruan jirabiraka.
Eta otsailean,
horren ondorioz, udara da hego hemisferioan.
WEDDELL ITSASOA
Baina, munduaren behealdean, nork esango luke!
Uda betean egonda ere,
Antartikako tenperatura ez da hotzetik igotzen.
Baina 24 orduko eguzkia izanik,
giroa epeldu da
eta kontinentea biltzen duen izotz geruza urtzen ari da.
Eta hori oso garrantzitsua da gentoo pinguinoentzat,
ugaltzeko lehorrera iritsi behar baitira.
Azken asteetan, helburu bakar bat izan dute:
itsasoko elikatze eremuetara egunero 30 kilometroko joan-etorria egitea.
Orain, tripak beteta, kumeengana doaz.
Egun osoa uretan igaro ondoren,
denbora apur bat behar dute lehorrean ibiltzera ohitzeko.
Gentooek izotzik gabeko arrokak behar dituzte arrautzak erruteko
eta txitak hazteko.
Hortaz, bidearen azken urratsa, maldan gora eta kulunkaka
itsaslabar haizetsuetaraino ibilaldia da.
Txitak duela zortzi aste jaio ziren eta ia guztiz hazi dira.
Antartikako uda laburra da,
baina negua iritsi baino lehen lumak garatzeko garaiz dabiltza.
Zenbat eta potoloagoa egon, orduan eta janari gehiago nahi dute.
Antza, guraso batzuek ez dute kumeen eskaerei amore eman nahi.
Baina jarrera honek badu zentzua.
Janaria lortzeko txitak lan egitera behartuz,
helduek beren indarra ebaluatzen dute…
erresistentzia,
baita koordinazioa ere.
Jateko irrikak uretara erakartzen ditu.
Baina murgiltzeraino, ez.
Badirudi pinguinoen kasuan ere
kemena behar dela ur hotzetan lehen aldiz sartzeko.
Baina, batek lehen pausoa eman,
eta besteak atzetik doaz.
Putzu sakon eta baztertuak seguruak dira lumaje irazgaitzak probatzeko.
Udak hain laburrak direnez,
laster beharko dituzte.
Hemendik gutxira,
Antartikako itsasoak izotzez estaliko dira berriro.
Beraz, jateko, pinguino gazteak itsas zabalera joan behar dira.
Baina urduri daude.
Eta arrazoi on batengatik.
Nork partekatu nahiko luke ura hiru metroko itsas lehoinabar batekin?
Eta bakar bat ez.
Hiru dira.
Bere izenkideek bezala, ehizakiak ustekabean harrapatzen dituzte.
Eta gentoo txitak jomuga errazak dira.
Arriskua egon arren,
pinguinoak goseak amorratzen daude.
Gentooak munduko pinguinorik bizkorrenak dira.
Erasoa saihesten badute, bizirik irtengo dira.
Pinguino gazteak elkarrekin doaz segurtasun neurritzat.
Baina nahastearen erdian, txita bat aldendu egin da.
Buruz buruko borroka da.
Pinguino honen itxaropen bakarrak
bere arintasuna eta erresistentzia harrigarria dira.
Gero eta esetsaldi luzeagoa, aukera gehiago.
Zorte handiko pinguinotxoa bere kideengana itzul daiteke orain.
Ozeano irekia zain dute.
OTSAILA
Otsailean,
planetako ipar muturra Eguzkitik urruntzen da.
Beraz, Artikoan, negu betean ia beti ilun da
eta argi bakarra auroratik dator.
Zeruko ikuskizun zoragarri hau
karga elektrikoz beteriko Eguzki partikulek
Lurraren eremu magnetikoarekin talka egitean sortzen da.
Eta garai horretan ere animalia asko bidean jarriko dira
iparraldeko lur hauetarantz.
Bost mila kilometro hegoaldera,
lur-antzarek urteko migrazioa hasi berri dute.
Arituagoak diren helduek gidatuak,
gesaltzearen atzetik doaz iparraldera zabaltzen den heinean.
Mexikoko golkotik,
Artikoko ugal-eremuetara hegan.
Tundrara iritsiko dira
udako egun luzeek txitak hazteko baldintza egokienak sortzean.
Aintzirak edo ibaiak bezalako elementu naturalak erabiltzen dituzte
ibilbidetik ez aldentzeko.
Baina gaur egun,
azpian duten munduak
beren arbasoek zeharkatzen zutenaren antza gutxi du.
Behin sabana amaigabea izan zena,
nekazaritza industrialeko soro bihurtu da.
Baina antzarentzat ez du kaltegarria izan beharrik.
Artikora iristeko,
bidean zehar taldeak tripak bete behar ditu,
eta Ameriketako aletegi nazionalaren lursailak
oinarrizko geldialdi bihurtu dira.
Janari hornidura bukaezinaren ondorioz,
elur-antzaren populazioa bikoiztu egin da azken 50 urteetan.
Baina munduko antzararik ugariena izateak ondorioak ere baditu.
Gure mundu moderno honetan dena ez da dirudiena.
Urtero milioi laurden bat antzara tiroka hiltzen dira.
MEXIKOKO GOLKOA
Ia ibilbide osoan, elur antzarek ehizarien mehatxua sufritzen dute.
Baina Ameriketako bi migrazio bideen erdi-erdian
hezegune eremu bat dago, antzaren babesgune.
Loess Bluffs, Missourin.
Beren bidaia luzearen geldialdi garrantzitsuenetako bat da.
Han igaroko duten denbora eguraldiaren araberakoa da.
Otsailean, Artikotik datozen haize izoztuek
bat-bateko tenperatura jaitsierak eragiten dituzte.
Hemen hotz handia egiten badu,
beren helmugan baldintzak askoz okerragoak izango dira.
Beraz, oraingoz, iparralderako hegaldiak bertan behera utzi dira.
Elur antzarak dira, bai,
baina izotz gainean ez dirudite eroso.
Aintziraren ertzak izoztuta daudenez,
txoriak erdian biltzen dira.
Zenbat eta beteago, leku gutxiago maniobrak egiteko.
Eta hori primeran datorkio beste bisitari bati.
Itsas arrano buruzuria honaino etortzen da
Ipar Amerikako beste puntatik.
Eta etorrera aintzarenenarekin kointziditu dezan programatzen dute.
Antzarak hegan airean harrapatzeko handiegiak direnez,
arranoek estrategia diferente bat erabiltzen dute.
Taldea erasoz, txoriak izututa airean gora joaten dira.
Zenbat eta estutuagoak egon, arranoentzat hobe.
Beldurrak jota, antzarek talka egiten diote elkarri,
zangoak hautsiz.
Txori zaurituak izotzean bakarrik geratzen dira,
edo uretan ihes egin ezinik.
Arriskuan egongo dira hotz bolada honek irauten duen bitartean,
izotz eta elurrak beren migrazioa blokeatzen baitute.
Artikoan, poliki, Eguzkia indarra hartzen ari da.
Baina otsailaren bukaeran,
eguzki-izpiak apenas ageri dira zeruertzean.
Baldintza hotz hauetan janaria urria da,
eta animalia gehienek hegoaldera migratu
edo hibernatu egiten dute.
Honek ez du bata ez bestea egiten.
Katamotza, munduko katurik iparraldekoena.
Hotzetik ondo babestuta dagoenez, ez du migratzeko beharrik.
Baina elikagaia aurkitzeko distantzia handiak zeharkatu beharko ditu.
Behin, katamotz batek
urte bakar batean 3000 kilometro baino gehiago egin zituen,
inork uste baino urrutiago iritsiz.
IPARRALDEKO OZEANO PAZIFIKOA
Gehienbat harrapakin batean oinarritzen du bere elikadura.
Eta oraintxe gutxi batzuk besterik ez dabiltza inguruetan.
Erbi amerikarra.
Bat antzematea arazoen erdia baino ez da.
Katamotzek maiz jan behar dutenez, bilaketa ez da inoiz amaitzen.
Zorionekoa bera!
Beste arrasto bat aurkitu du.
Erbia geldi-geldi dago,
bere kamuflajeaz fio.
Katamotzak ezingo luke ihesean bere ehizakia harrapatu,
hurbildu behar da.
Janaria, azkenean!
MARTXOA
Lurreko ipar hemisferioa Eguzkirantz gerturatzean,
martxoko egunak luzatuz,
antilope amerikarrek urteko migrazioa hasten dute.
Wyoming hegoaldeko lautada elurtuetan hasi
eta Mendi Harritsuen soro berdeetara bidaiatuko dute,
bertan erditzeko.
Gaur egun, ordea, ibilbidea ezagutezineraino aldatu da.
Hasteko, petrolio instalazioak zeharkatzeko modua aurkitu behar dute.
Ar bat saiatu egiten da.
Antilopeak oso zuhurrak dira,
batez ere gizakiekin topo egitean.
Oraingoz ondo joan da.
Beste kideen txanda da orain.
Eta… aurrera!
MENDI HARRITSUAK
Hurrengo hilabeteetan 200 kilometro zeharkatuko dituzte
iparraldeko erditze-lekuetara iristeko.
Eta urtero erronka handiagoa da.
Ganadua gordetzeko hesiak
antilopeak ez sartzeko ere oso eraginkorrak dira.
Baina hauxe da beren arbasoen ibilbidea,
eta eutsi egiten diote.
Duela gutxi, antilope batek ia 150 hesi zeharkatu zituen
iparralderako bidean.
Baina adar kurbatuak eta arantzadun alanbreak
zorigaiztoko konbinazioa izan daiteke.
Hesiak ez dira inondik ere arazo bakarra.
Beren bidea mozten duten errepideak askoz arriskutsuagoak dira.
Ameriketako lehorreko animaliarik azkarrena bada ere…
ezin ditu beti autoak saihestu.
Azken 200 urteetako aldaketen ondorioz,
antilopeen populazioa % 90 baino gehiago murriztu da.
Baina badira berri onak ere.
Arbasoen ibilbideari dioten leialtasunak
puntu nagusietan pasabideak eraikitzea ahalbidetu du,
eta ia desagertu dira errepideetan gertatzen ziren hilketak.
Taldeak iparralderantz jarraitzen du, benetako mendebalde basatira iritsiz.
Hemen, gizakiok ezarritako oztopoak gainditu beharrean,
trabak naturak ipini ditu.
Elurra urtzen ari da,
helmugara iristeko denboraz ondo doazenaren seinale.
Garaiz iritsiko dira bertan erditzeko.
Baina sasoi aldaketek hainbat arazo dakartzate ere.
Aurrean Wyomingo Gros Ventre ibaia dute, elur urtuagatik urez gainezka.
Erditze-eremuetara iristeko ibaia zeharkatu behar dute,
baina urduri dirudite.
Ez berez ibaiarengatik,
beste ertzean aurkitzen diren harrapakariengatik baizik.
Uretan,
lehorrean har dezaketen abiadura alferrikakoa da.
Baina otsoak edo pumak bezalako harrapakariak
ia desagertzeraino ehizatu dituzte
eta gaur egun erasoak oso urriak dira.
Antilopeek, ordea, ez dakite hori.
Hobe dute kontuz ibiltzea.
Hala iritsi dira honaino.
Irten eta aste pare batzuetara,
azkenean, erditze-eremuetara iritsi dira:
Mendi Harritsuen haran emankorrak.
IPARRALDEKO OZEANO PAZIFIKOA
Kalifornia penintsulan, Mexikon,
ez dira iparraldeko negu hotzak garatzen.
Garai honetan ohi diren itsasoko ur epelak
aterpe bikainak dira
munduko bidaiari handienentzat.
Balea grisak.
Martxoaren erdian gaude
eta duela sei aste eme honek umea izan zuen.
Ur baztertu hauek epelak dira eta harrapakariengandik urrun daude.
Kumea hazteko leku aparta da.
Baina horrek prezio bat du.
Amarentzat janaririk ez dago, eta abendutik darama hemen.
Beraz, kumea nahiko indartsu denean,
zortzi mila kilometro iparralderantz eramango du
Alaskako Bering itsasoan dituzten elikatze-eremuetaraino.
Ugaztunen artean migraziorik luzeena da.
Zorionez, kumea azkar hazten ari da.
Egunero 200 bat litro esne edanez,
tona bateko ume hau energiaz beteta dago.
Amak leku aproposa ezagutzen du umeak energia eta lurruna hustu ditzan.
Hauxe da.
Sakonera gutxiko hondar-bankua, urmaelaren erdian.
Leku aparta, bistan da.
Mareak gora egitean
ur-laster txiki bat sortzen da,
itsasertzeko urmaelean dauden baleak erakarriz.
Kumeak baleen gizartearekin duen lehen harremana da.
Eta lotsati samarra dirudi.
Hobe amaren ondoan egotea.
Bankua oso leku egokia da
migrazio-bidaia luzerako igeriketan trebatzeko.
Medusak korronteak bultzatzen ditu,
baina baleak kontra igeri egiten du.
Urpeko zinta bat bailitzan, erresistentzia fisikoa garatzen du.
Urtero, mila balea grisa hurbiltzen dira urmael honetara.
Eta ez ama-kumeak bakarrik.
Ar handiak ere badira, eta bidaia luze bat egin dute honaino,
bikotekidea aurkitzeko itxaropenean.
Umeak dituzten emeak ez daude interesatuak,
baina horrek ez du ar maitekor hau gogogabetuko.
Igerian urruntzeak jarraitzera animatzen duela dirudi.
Irensteko zailak dira ezezkoak
hona iristeko Lurraren distantziaren erdia zeharkatu duzunean.
Orain, badirudi frustrazio kumearekin ordaintzen duela,
azaletik urrundu eta murgiltzera behartzen baitu.
Azkenean, arrak ulertu du.
Gure bikoteak iparralderantz jo behar du.
Duela hiru hilabete iritsi zenetik, amak bere masaren herena galdu du.
Beraz, elikatze-eremuetarainoko ibilbide luzeari ekin behar dio.
Kumeak bidaia burutzeko zortea beharko du.
Hiru balea gris kumeetatik bat
ez da helmugara iristen-eta.
OZEANO ATLANTIKOA EKUATOREA
Lurraren makurdurak migrazioak eragiten ditu.
Ekuatorean ere, inklinazioak aldaketa gutxi dakartzan arren,
animalia batzuk etengabe mugimenduan daude.
Marabunta inurriak.
Egunero, bakoitzak maratoi oso baten distantzia burutzen du
elikagaiak biltzeko.
Inurri hauek bereziki
beste intsektuen larbak harrapatzen espezializatuak daude.
Harrapakinak daramatzaten langileek orbeleko hutsuneak gurutzatzen dituzte
besteek inurri-zubi bat egiten duten bitartean.
Feromona-arrastoak aldi baterako egoitzara gidatzen ditu.
Bibak izena dute.
Inurriek beren gorputzekin besterik ez eraikitako habia.
Horma honen atzean, babesturik,
koloniaren kontrolgunea dago:
erregina eta bere jaioberriak.
Inurri-kolonia osoak hemen daramatza azken bi asteak.
Baina egonaldia amaitzear dago.
Eguna gau bihurtu da
eta seinale bat kolonian barrena zabaltzen da.
Bibakaren barrutik datorren estimulu kimiko bat da.
Mezu garbia da.
Abian jarri behar dira.
Intsektu txiki hauek apetitu handia dute.
Inguruko basoa bizidunez garbitu dutenez,
elikatze-eremu berri bat aurkitzeko martxan jarri behar dira.
Elikagaiak aurkitzeko bide nagusietako bati jarraituz,
langileek larba jaioberriak eramaten dituzte…
soldaduek bazterrak zaindu bitartean.
Kolonia honek milioi bat inurri izan ditzake,
eta ez dute bakar bat ere atzean utziko.
Gauaren iluntasunean migratzeko zergatia
orain argi dago.
Erregina ere bidean da.
Besteak baino askoz handiagoa da.
Azken bi asteak minutuero arrautza bat erruten pasa ditu,
hortaz, bidaiatu ezinik.
Orain, ugalketa-funtzioa aldi baterako etenda,
ehiza-lur berrietara bidaia dezake.
Hauxe da erregina agerian ikus daitekeen aldi bakarra.
Baina erregina ez da marabuntako bidaiari garrantzitsu bakarra.
Oso gutxitan gertatzen den ikuskizuna da:
larba handiak ikus daitezke, langileek eramanda.
Ar gazteak eta etorkizuneko erreginak dira,
laster kolonia abandonatu eta beren dinastiak sortuko dituztenak.
Eguna argitu baino lehen akanpalekua prestatzen dute.
Gauak bidaiatzen igaroko dituzte ehiza-lur berriak aurkitu arte.
Ordurako, erregina arrautza gehiago erruteko prest egongo da,
bere inperioko langile kopurua handituz.
APIRILA
IPARRALDEKO OZEANO PAZIFIKOA
Iparraldean,
balea grisak eta bere kumeak
lau aste daramatzate migrazio-bidaian.
Irten zirenetik, kumeak mila bat kilo irabazi ditu,
baina amak hilabeteak daramatza ezer jan gabe.
Eta bide luzea geratzen zaie oraindik Bering itsasoan banketea hasi aurretik.
Kostaldetik gertu mantentzen dira, elementu bisualen bidez gidatuz.
Azken 30 urteetan hamaika aldiz egin du ibilbide hau,
eta lehen bidaiatik gauzak asko aldatu dira.
Hala ere, ez ditu gizakien begiradak saihesten.
Eta kumeak protagonismoaz gozatzen duela dirudi.
Jendez jositako Kaliforniako kostaldeak ez du zerikusirik
Mexikoko badia babestuarekin.
Hemendik aurrera, bidea gero eta jendetsuagoa izango da.
Bikotea Los Angeleseko portura iristen da,
Ipar Ameriketako nagusiena.
Urtero ia 2000 itsasontzi heltzen dira bertara.
Motorren zarata etengabeak urpeko soinu-paisaia hondatzen du,
baleak desorientatuz eta kolisio-arriskua handituz.
Ur hauetan balea ugari hiltzen dira urtero itsasontziek jota.
Balea grisa hau
zoritxarreko bat izan da.
Ama-kumeak trafiko handiko itsasbideak gainditu dituzte.
Baina ibilbidearen zatirik arriskutsuena aurrean dute.
Montereyko badia.
Hogeita hamabost kilometrotako itsas zabala.
Itsasertzetik gertu mantentzen badira denbora asko galduko lukete.
Beraz, amak badiako ur handietatik eramaten du bere kumea.
Baina arriskutsua da.
Amak badaki zer dagoen hor kanpoan.
Isilean ibiltzen ari da,
ohizko deiak egiteari utziz
eta ahal bezain gutxien azaleratuz.
Orkak.
Balea hiltzaileak.
Ur hauek primeran ezagutzen dituzte
eta ehizan ari dira.
Ama eta kumea antzeman dituzte.
Balea gris heldu batek orka bat baino hamar aldiz astunagoa da
eta aurkari duina izan daiteke.
Hortaz, orka taldeak kontu handiz inguratzen ditu.
Ez dute ama nahi,
kumea baizik.
Bere gainean igo eta uretan murgiltzera behartzen dute,
kumea itotzen saiatuz.
Amaren laguntzari esker
bizirik atera da bere lehen erasotik.
Baina zaurituta dago.
Eta orkek errefortzuak ekarri dituzte.
Bost tonako ar erraldoi bat.
Indar estrak adoreturik,
orkek erabateko erasoa abiarazten dute.
Amak ezin du ezer egin.
Abiada bizian datoz,
autobus batek joko bagina bezala.
Egoera saihestezina da.
Amak bakarrik jarraitu beharko du bidea.
Animalia askok
migratzeko instintu handia dute,
arriskuak egonda ere.
Baina tragedian amaitzen den bidaia bakoitzeko,
milioika animalia beren helmugara iristen dira.
Baldintza hobeek eskainitakoa aprobetxatuz
eta aukera berriez gozatuz.
Eta migrazio hauek funtsezkoak dira beste bizidunentzat ere.
Hala ere, gizakiok mundua aldatu dugu.
Beren arbasoen ibilbideak moztu ditugu…
eta gure eragina munduko bazter ezkutuenean ere nabaria da.
Baina badago itxaropena.
Ibilbide hauek inoiz baino hobeto ezagutzen ditugu.
Gure laguntzarekin,
animalia asko gainditzen ari dira geure mundu modernoaren erronkak.
Lur osasuntsu eta bateratua izateko
askatasunez mugitzeko eskubidea bermatu behar dugu.
Eta lortzen badugu,
animalia guztiek ezinbesteko dituzten bidaiak
urte askoz burutzen jarraituko dituzte.
Azpitituluak: Loinaz Castro