En 2021,
o mundo viu como unha familia de elefantes salvaxes da China durmía,
exhausta tras unha épica odisea de 400 quilómetros.
Tiveron que abandonar o seu bosque ancestral
por mor da peor seca xamais rexistrada
e ían na procura dun novo fogar.
Atravesaron unha enorme extensión de terras de cultivo
e non había sinais de que fosen parar.
Porén, o que fixeron logo deixou a todo o mundo abraiado.
A familia pasou por debaixo dunha autoestrada
e aproximouse á cidade de Kunming.
En cousa de días, os elefantes chegaron aos límites da cidade.
Alí, axiña se atoparon cun novo mundo aterrecedor.
Asustada e desorientada…
a familia non tivo outra opción
que dar a volta e comezar a longa viaxe de regreso á casa.
Sorprendentemente, e a pesar do dano que causaron,
a xente non só tolerou os elefantes, senón que lles prestou a súa axuda.
Investíronse centos de miles de dólares para guialos de volta á casa.
Despois de case dous anos
e de percorrer máis de mil quilómetros,
a expedición chegou aos bosques do sur,
onde a seca xa remitira.
Contra todo prognóstico,
esta parte da historia da familia tivo un final feliz.
Pero mostrou que, cando un animal se enfronta a un cambio extremo,
a ansia de marchar pode ser irreprimíbel.
CAPÍTULO 4 LIBERDADE DE MOVEMENTO
O noso planeta viaxa inclinado arredor do Sol.
Debido a este feito,
en xaneiro é verán no hemisferio sur.
Aínda que, na parte máis baixa do globo, non resulta tan evidente.
Mesmo en pleno verán,
as temperaturas na Antártica seguen a ser xélidas.
Porén, as 24 horas de luz solar
dan calor abondo como para derreter o xeo mariño que rodea o continente.
E isto é vital para os pingüíns papúa,
que deben chegar a terra para aparearse.
Desde hai unhas semanas, as súas vidas resúmense
en viaxes diarias de 30 quilómetros
á súa zona de alimentación no mar.
Agora, co bandullo cheo, regresan cos seus polos.
Despois de pasar o día na auga,
lévalles un chisco afacerse a camiñar en terra.
Os pingüíns papúa precisan rochas sen xeo
para pór os ovos e criar os polos.
A recta final á casa adoita ser unha camiñada costa arriba
até os cumios azoutados polo vento.
As crías naceron hai oito semanas e xa case están crecidas de todo.
Os veráns da Antártica son moi curtos,
así que teñen o tempo xusto para emplumar antes do inverno.
Canto máis gordiños sexan os polos, máis comida demandan.
Algúns pais parecen remisos a consentirlles os caprichos.
Pero este comportamento ten o seu porqué.
Ao obrigar os polos a esforzarse,
os adultos poden avaliar a súa forza…
a súa resistencia
e a súa coordinación.
A posibilidade de atopar comida atrae os polos á auga.
Iso si, aínda non se meten.
Parece que, mesmo para os pingüíns,
meter o pé na auga fría require algo de coraxe.
Pero basta con que un se lance
para que os outros o sigan.
Nas zonas pouco fondas e resgardadas, poden probar as súas plumas impermeábeis.
Ao ser tan curtos os veráns,
non tardarán en precisalas.
En pouco tempo,
os mares que rodean a Antártica volverán a cubrirse de xeo.
Agora, os polos deben saír a mar aberto para alimentarse.
Están nerviosos.
E con razón.
Quen vai querer compartir a auga cunha foca leopardo de tres metros?
E non vén soa.
Hai tres.
Como indica o seu nome, cazan tendéndolle unha emboscada á súa presa.
E os polos de pingüín papúa son presas fáciles.
Con todo, e a pesar do perigo,
os pingüíns precisan alimentarse.
Os pingüíns papúa son os máis rápidos do mundo.
Se evitan a emboscada, teñen unha oportunidade de sobrevivir.
Os pingüíns permanecen xuntos por seguridade.
Pero, no medio da confusión, un polo sepárase do grupo.
Agora, é unha loita un contra un.
A súa única esperanza
é confiar na súa axilidade e resistencia superiores.
Canto máis dure a persecución, máis posibilidades terá de sobrevivir.
Este afortunado pingüín xa pode volver cos demais.
O vasto océano agarda por eles.
FEBREIRO
En febreiro,
o extremo norte do planeta está afastado do Sol.
Durante o inverno ártico,
a escuridade é case constante.
A única fonte de luz é a aurora.
Este espectacular fenómeno xérase
cando as partículas cargadas do Sol chocan
co campo magnético terrestre.
Esta é a época en que incontábeis animais comezan as súas longas travesías
cara a estas rexións setentrionais.
A 5000 quilómetros ao sur de alí,
os gansos das neves acaban de comezar a súa migración anual.
Guiados polos adultos máis vellos e experimentados,
seguen o desxeo a medida que se expande cara ao norte.
Voarán desde o golfo de México
até os seus criadeiros no Ártico.
Chegarán á tundra
xusto cando os longos días do verán creen ás condicións perfectas
para criaren os polos.
Usan puntos de referencia naturais, como lagos e ríos,
para evitar desviarse da ruta.
Porén, hoxe,
o mundo que sobrevoan é moi diferente
do que percorreron os seus devanceiros.
O que nun tempo foi unha vasta sabana
está ocupado agora por cultivos industriais.
Aínda que iso non ten por que ser algo malo para os gansos.
Para chegar ao Ártico,
as bandadas precisan repoñer combustíbel a miúdo polo camiño,
así que os campos do celeiro dos Estados Unidos
son agora unha parada técnica clave.
Esta fonte de alimento case inesgotábel
fixo que a poboación de gansos das neves
se duplicase nos últimos 50 anos.
Mais converterse nun dos tipos de ganso máis numerosos do mundo ten un prezo.
Neste mundo moderno, non todo é o que parece.
Cada ano, 250 000 morren por disparos.
GOLFO DE MÉXICO
Os gansos das neves sofren o xugo dos cazadores
ao longo de boa parte da súa ruta.
Porén, entre dúas das rutas migratorias dos Estados Unidos,
atópase unha zona húmida onde están protexidos.
É Loess Bluffs, en Missouri.
É unha das escalas máis importantes
da súa longa viaxe ao norte.
Segundo o tempo que vaia, quedarán máis ou menos días.
En febreiro, os ventos xeados procedentes do Ártico
poden causar baixadas repentinas de temperatura.
Se xa vai frío aquí,
as condicións han ser moito peores no seu destino.
Por iso, polo momento quedan suspendidos todos os voos.
Si, son gansos das neves,
pero non son moi amigos do xeo.
Ao conxelarse as marxes do lago,
as aves concéntranse na zona central.
Cantos máis paxaros, menos espazo hai para manobrar.
Isto vénlle moi ben a outro visitante.
Os pigargos americanos acoden aquí
desde toda América do Norte.
E fan que a súa chegada coincida coa dos gansos das neves.
Os gansos son grandes de máis como para cazalos ao voo,
así que os pigargos usan unha estratexia diferente.
Voan cara a bandada e asustan as aves para que levanten o voo.
Canto máis pegados estean os gansos, mellor para os pigargos.
Presas do pánico, os gansos baten uns contra os outros
e rompen as extremidades.
As aves feridas quedan tiradas no xeo
ou flotando na auga, incapaces de fuxir.
Todas serán vulnerábeis mentres dure esta onda de frío.
A súa migración segue parada por mor do xeo e da neve.
De volta no Ártico, o sol vai empezando a quentar máis.
Con todo, en febreiro,
os raios apenas asoman por enriba do horizonte.
Nesas condicións xélidas, non hai moito que comer
e a maioría dos animais retíranse ao sur
ou hibernan.
Este non fai ningunha das dúas cousas.
É un lince, o felino que máis ao norte vive do planeta.
Está ben protexido do frío, así que non precisa marchar.
Pero é posíbel que deba percorrer enormes distancias para atopar alimento.
Unha vez, rexistrouse un caso
dun lince que camiñou máis de 3000 quilómetros nun só ano,
máis do que ninguén cría posíbel.
OCÉANO PACÍFICO NORTE
Este felino depende case por completo dun único tipo de presa.
E, agora mesmo, hai moi poucas pola zona.
Velaquí a lebre americana.
Atopar unha é só unha parte do problema.
Os linces só poden pasar uns días sen comer,
así que a busca non remata nunca.
Hoxe ten sorte.
Detectou outro rastro.
A lebre mantén a calma
e confía na súa camuflaxe.
O lince non é quen de atrapala nunha persecución longa,
así que ten que achegarse.
Comida, por fin.
MARZO
A medida que o hemisferio norte se inclina de novo cara ao Sol
e chegan os días máis longos de marzo,
os antílopes americanos inician a súa migración anual.
Esta travesía levaraos das chairas nevadas do sur de Wyoming
aos frondosos vales das montañas Rochosas,
onde parirán.
Mais, hoxe, a súa ruta está completamente irrecoñecíbel.
Para empezar, deben buscar como atravesar os campos petrolíferos e de gas.
Un macho proba sorte.
Os antílopes son cautelosos,
sobre todo cando se atopan cos humanos.
De momento, todo ben.
Agora tócalle ao resto do rabaño.
Preparados… xa!
Durante os próximos dous meses,
percorrerán 200 quilómetros
para chegar á zona onde paren, no norte,
unha viaxe que se volve máis complicada cada ano que pasa.
Os valados deseñados para que non escape o gando
son igual de efectivos para evitar que os antílopes entren.
Pero é a ruta que seguían os seus devanceiros,
así que insisten.
Hai pouco, un antílope americano cruzou preto de 150 valados
na súa migración ao norte.
Porén, os antílopes americanos e o arame de espiños
non se levan moi ben.
Ademais, os valados non son o único problema.
As autoestradas que atravesan o seu camiño son aínda máis perigosas.
Aínda que sexa o animal terrestre máis rápido de América…
non sempre dá esquivado os coches.
Os cambios ocorridos nos últimos 200 anos
reduciron a poboación de antílopes americanos en máis dun 90 %.
Por sorte, non todo son malas noticias.
Ao sérenlles tan fieis ás súas rutas ancestrais,
puidéronse construír pasarelas en certos puntos de paso clave.
Grazas a elas, elimináronse as mortes por atropelo na zona.
A medida que avanza cara ao norte, o rabaño chega ao auténtico vello oeste.
Os obstáculos que atoparán aquí non son cousa dos humanos,
senón naturais.
A neve está derreténdose,
o cal indica que van ben de prazo para chegar á zona de cría
xusto a tempo para pariren.
Mais os cambios estacionais tamén supoñen un problema.
Ante eles atópase o río Gros Ventre de Wyoming, que vai cheo polo desxeo.
Os antílopes deben cruzalo para chegar á zona de cría,
pero parecen nerviosos.
Non é polo río en si,
senón polos predadores que se ocultan na outra marxe.
Na auga,
de pouco lles serve a súa velocidade na terra.
Porén, os predadores, coma os lobos e os pumas,
están case extinguidos por mor da caza,
así que a posibilidade dun ataque é remota.
O que pasa é que os antílopes non o saben.
Non custa nada andar con ollo.
Por algo chegaron aquí.
Varias semanas despois de partir,
entran, por fin, na súa zona de cría,
os fértiles vales das montañas Rochosas.
OCÉANO PACÍFICO NORTE
En Baixa California, en México,
non se notan os fríos invernos do norte.
As temperaturas suaves do mar nesta época do ano
fan da península un retiro estacional ideal
para un dos mellores viaxeiros de longa distancia do mundo.
Son as baleas cincentas.
Estamos a mediados de marzo
e, hai seis semanas, esta femia pariu aquí.
As augas gorecidas están mornas e libres de predadores.
Son a gardaría perfecta.
Pero esa perfección ten un prezo.
Non hai comida para a nai e leva aquí desde decembro.
En canto a cría teña forza abondo,
levaraa 8000 quilómetros ao norte
até a súa zona de alimentación no mar de Bering, en Alasca.
É a migración máis longa de entre os mamíferos.
Afortunadamente, a cría está a crecer rápido.
Grazas aos 200 litros de leite que toma ao día,
este bebé dunha tonelada está cheo de enerxía.
Por sorte, a nai sabe dun sitio onde se pode desafogar.
É aquí.
Un baixío pouco profundo no centro da albufeira.
Está claro que é o lugar de moda.
A medida que entra no baixío, a marea
crea unha corrente suave
que atrae as baleas de toda a albufeira.
É a primeira vez que a cría se presenta en sociedade.
Parece un pouco tímida.
Mellor queda a carón de mamá.
O baixío é un bo sitio
para practicar os golpes de natación que precisará na longa viaxe ao norte.
A corrente arrastra as medusas,
pero ela nada en sentido contrario.
Úsaa como fita de correr submarina para mellorar a súa resistencia.
Cada ano, máis de mil baleas cincentas migran a esta albufeira.
Mais non todas son femias con crías.
Moitas son machos grandes que fan a longa viaxe até aquí
coa esperanza de atopar parella.
As femias con crías non queren saber nada,
aínda que iso non desanima o apaixonado macho.
E, ao afastarse, esta femia non fai máis que alentalo.
Non é fácil aceptar que te rexeiten
cando percorriches medio mundo para vir aquí.
Agora, parece que vai pagar a súa frustración coa cría.
Obrígaa a mergullarse e afástaa da superficie.
Por fin, o macho capta a indirecta.
É hora de que a familia parta cara ao norte.
Des que chegaron hai tres meses,
a femia perdeu un terzo do seu peso corporal.
Agora debe iniciar a longa viaxe de volta á zona de alimentación.
O baleato vai precisar sorte para completar a travesía.
Unha de cada tres crías de balea cincenta
nunca chega ao seu destino.
OCÉANO ATLÁNTICO ECUADOR
A inclinación da Terra é a causa de todas as migracións.
Así e todo, mesmo no Ecuador, onde esa inclinación apenas ten efecto,
hai algúns animais que están en movemento constante.
Formigas lexionarias.
Cada unha percorre ao día o equivalente a un maratón para un humano
co fin de conseguir alimento.
Estas formigas especialízanse en capturar larvas doutros insectos.
As obreiras cargadas con presas
cruzan os ocos entre as follas coa axuda das outras,
que forman pontes vivas.
O rastro de feromonas guíaas até a súa base temporal.
É un bivaque,
un niño formado exclusivamente polos corpos das propias formigas.
Oculta tras este muro vivente,
atópase o centro de control da colonia,
a raíña coas súas crías máis novas.
O bivaque leva aquí colgado dúas semanas,
pero iso está a piques de cambiar.
O día dá paso á noite
e un sinal propágase pola colonia.
Trátase dun sinal químico que procede das profundidades do bivaque.
A mensaxe é clara.
É hora de se mover.
Estes pequenos insectos teñen un apetito voraz.
Como xa cazaron todas as presas dos arredores,
deben marchar en busca doutra zona onde comer.
Seguindo unha das principais rutas de alimentación,
as obreiras transportan as larvas que acaban de nacer…
mentres as soldado vixían os bordos.
Nesta colonia podería haber até medio millón de formigas,
e non van deixar nin unha atrás.
A razón pola que se desprazan na escuridade
vólvese evidente agora.
A raíña tamén vai na expedición.
É máis grande que calquera das outras.
Nas últimas dúas semanas,
estivo pondo un ovo por minuto,
así que non podía viaxar.
Agora, coas súas obrigas reprodutivas suspendidas temporalmente,
pode mudarse a novos cotos de caza.
Esta é a única vez en que se deixa ver no exterior.
E a raíña non só é a viaxeira máis importante do exército.
Cada certos anos, en contadas ocasións,
nacen larvas extra grandes, que deben transportar as obreiras.
Trátase de machos novos e futuras raíñas
que axiña deixarán a colonia e estabelecerán as súas propias dinastías.
Antes de saír o Sol, o exército acampa.
Seguirán viaxando todas as noites até chegaren a un lugar onde poidan cazar.
Para entón, a raíña estará lista para pór máis ovos
e engadir máis obreiras ao seu imperio.
ABRIL
De volta no norte,
a balea cincenta e a súa cría
van xa pola cuarta semana da súa migración épica.
Desde que marcharon, o baleato gañou máis de mil quilos,
pero a nai leva meses sen comer.
E queda moito océano que percorrer
antes de que poida darse un festín no mar de Bering.
Mantéñense preto da costa e guíanse por referencias visuais.
Ela xa fixo esta viaxe un monte de veces nos últimos 30 anos,
mais cambiaron moitas cousas desde a primeira vez.
Aínda así, non evita chamar a atención dos humanos.
E ao baleato parece que lle presta ser o protagonista.
A atestada costa de California parece outro mundo
comparada coa albufeira de México.
E, a partir de aquí, haberá cada vez máis balbordo.
As dúas baleas axiña chegan ao porto dos Ánxeles,
o meirande de América do Norte.
Case 2000 barcos atracan aquí cada ano.
O ruído constante dos motores altera a paisaxe sonora submarina
e desorienta as baleas, o cal aumenta o risco de colisión.
Todos os anos, moreas de baleas morren ao chocar contra os barcos nestas augas.
Esta balea cincenta
foi unha das desafortunadas.
A nai e a cría deron evitado as vías marítimas máis transitadas.
Porén, a parte máis perigosa da viaxe espéraas agora.
A baía de Monterrey.
Trinta e cinco quilómetros de augas abertas.
Aquí, bordear a costa implicaría perder un tempo moi valioso.
Por iso, guía o baleato polas profundas augas da baía.
Pero isto supón un risco.
Ela sabe o que hai por aí solto.
Decide avanzar con sixilo.
Deixa de emitir a súa chamada
e procura saír á superficie o menos posíbel.
Candorcas.
Baleas asasinas.
Coñecen ben estas augas
e van á caza de presas.
Acaban de descubrilos.
Unha balea cincenta adulta pesa dez veces máis ca unha candorca
e pode ser un rival temíbel.
A manda rodéaos con cautela buscando unha oportunidade.
Non a queren a ela.
Queren o baleato.
Bótanselle enriba e afúndeno na auga
para intentar afogalo.
Coa axuda da súa nai,
sobrevive ao primeiro ataque.
Pero está ferido.
E, agora, a manda pide reforzos.
Aparece un enorme macho de cinco toneladas.
Coa axuda deste novo soldado,
as candorcas inician un ataque sen piedade.
A nai non pode facer nada.
A esa velocidade,
as candorcas turran coma un bus.
Ocorre o inevitábel.
Esta nai terá que continuar a súa viaxe soa.
Para moitos animais,
o instinto de desprazarse é irreprimíbel
a pesar dos perigos.
Así e todo, por cada viaxe que acaba en traxedia,
hai millóns de animais que chegan ao seu destino.
Isto permítelles beneficiarse de mellores condicións
e novas oportunidades.
E estas migracións son vitais tamén para outras especies.
Porén, estamos cambiando o planeta.
Cortamos rutas ancestrais…
e deixamos a nosa pegada mesmo nos recunchos máis remotos da Terra.
Mais hai esperanza.
Nunca antes souberamos tanto sobre estas travesías.
Coa nosa axuda,
moitos animais están superando os desafíos do noso mundo actual.
Se queremos un planeta san e conectado, debemos preservar a liberdade de moverse.
Se o logramos,
as viaxes vitais de todos e cada un dos animais
seguirán por moitos anos.
Subtítulos: Noelia Bernárdez Alonso