W 2021 roku świat patrzył,
jak rodzina dzikich słoni śpi wyczerpana
po niezwykłej, liczącej 400 km wędrówce.
Zmuszone do opuszczenia rodzinnych lasów
przez najgorszą suszę w historii
stado ruszyło na poszukiwania nowego domu.
CHINY
Słonie przemaszerowały ogromne obszary rolne
i ani myślały się zatrzymywać.
Ale ich kolejny krok zaskoczył wszystkich.
Po pokonaniu wielopasmowej autostrady
rodzina dotarła na obrzeża miasta Kunming.
Po kolejnych kilku dniach słonie weszły do miasta.
Wkrótce znalazły się w obcym i przerażającym dla nich świecie.
Przestraszone i zdezorientowane…
nie miały wyboru.
Mogły jedynie zawrócić i ruszyć w długą drogę powrotną do domu.
Co ciekawe, pomimo zniszczeń, które wyrządzały słonie,
ludzie nie tylko je tolerowali, ale im pomagali.
Wydano setki tysięcy dolarów na doprowadzenie ich bezpiecznie do domu.
Po niemal dwóch latach
i przebyciu ponad 1000 kilometrów
zmęczona karawana dotarła z powrotem do południowych lasów,
gdzie susza zdążyła już minąć.
Na przekór wszystkiemu
ta część rodzinnej historii zyskała szczęśliwe zakończenie.
Ale pokazuje, że gdy zwierzęta stają w obliczu drastycznych zmian,
potrzeba przemieszczenia się bywa nie do opanowania.
NASZA PLANETA 2
ROZDZIAŁ 4 ŚWIAT STOI OTWOREM
STYCZEŃ
Nasza planeta wędruje wokół Słońca pochylona.
W styczniu oznacza to, że na biegunie południowym trwa lato.
MORZE WEDDELLA
Choć na samym dole świata nie zawsze jest to oczywiste.
Nawet w pełni lata
temperatura na Antarktydzie ledwo przekracza zero.
Ale kiedy dzień trwa całą dobę,
robi się dość ciepło, by lód morski wokół kontynentu stopniał.
To bardzo ważne dla pingwinów białobrewych,
które muszą dotrzeć na ląd, by wydać na świat potomstwo.
Przez ostatnie tygodnie
ich życie podporządkowane było codziennym 30-kilometrowym podróżom
do znajdujących się na morzu żerowisk.
Teraz, z pełnymi brzuchami, wracają do swoich piskląt.
Po dniu spędzonym w wodzie
potrzeba chwili, by poczuć się stabilnie na nogach.
Pingwiny białobrewe potrzebują niepokrytych lodem skał,
aby złożyć jaja i odchować młode.
A więc ostatnia prosta to często mozolne wtaczanie się
na targane wiatrem klify.
Pisklęta wykluły się osiem tygodni temu i są już prawie dorosłe.
Biorąc pod uwagę krótkie lato,
są na dobrej drodze do opuszczenia gniazd przed powrotem zimy.
Im pulchniejsze pisklę, tym większy apetyt.
A część rodziców wcale nie chce dogadzać dzieciom.
Takie zachowanie ma jednak swoją wartość.
Skłaniając młode do zapracowania na posiłek,
rodzice mogą ocenić ich siłę,
kondycję
i koordynację.
Wizja posiłku ściąga pisklęta nad wodę.
Choć niekoniecznie do niej.
Wygląda na to, że nawet od pingwina
pierwsze zanurzenie w lodowatej wodzie wymaga nieco odwagi.
Ale wystarczy, że jeden się przełamie,
by pozostałe weszły za nim.
W płytkich, osłoniętych basenach
można bezpiecznie testować wodoodporność upierzenia.
A że lato jest tu krótkie,
wkrótce się ona przyda.
Już niedługo
woda wokół Antarktydy znów pokryje się lodem.
Dlatego pisklęta muszą wypłynąć na otwarte morze już teraz,
jeśli chcą coś zjeść.
Mają jednak obawy.
I są one uzasadnione.
Kto chciałby się kąpać z trzymetrowym lampartem morskim?
I to nie jednym.
Ale trzema.
Jak ich imiennicy, lamparty morskie atakują z zaskoczenia.
A pisklęta są łatwym łupem.
Jednak mimo zagrożenia,
potrzeba wypłynięcia na łowy zwycięża.
Białobrewe to najszybsze pingwiny na świecie.
Jeśli uda im się uniknąć zasadzki, będą miały szansę przetrwać.
Młode dla bezpieczeństwa trzymają się razem.
Ale w zamieszaniu jedno odłącza się od grupy.
Zostało sam na sam z drapieżnikiem.
Zwinność i wytrzymałość są jedyną nadzieją tego pingwina.
Dlatego im dłuższy pościg, tym większe ma szanse.
Ten szczęśliwiec może dołączyć do pozostałych.
A przed nimi otwarty ocean.
LUTY
W lutym
północny kraniec Ziemi jest odsunięty od Słońca.
W środku arktycznej zimy
panuje niemal nieprzerwany mrok,
który rozświetla jedynie zorza polarna.
Ten eteryczny spektakl powstaje,
gdy naładowane cząsteczki pochodzące ze Słońca
zderzają się z polem magnetycznym Ziemi.
Właśnie w tym czasie niezliczone gatunki zwierząt
wyruszają w długie wędrówki na północ.
Pięć tysięcy kilometrów na południe
śnieżyce duże właśnie zaczęły coroczną migrację.
Pod wodzą starszych, doświadczonych osobników
podążają za roztopami, które sięgają coraz dalej na północ.
Lecą z Zatoki Meksykańskiej
do Arktyki, gdzie mają swoje lęgowiska.
Dotrą do tundry dokładnie wtedy, gdy długie letnie dni
stworzą idealne warunki do odchowania potomstwa.
Wykorzystują naturalne punkty orientacyjne,
takie jak jeziora i rzeki, by nie zboczyć z kursu.
Dziś jednak
świat poniżej znacznie różni się od tego,
nad którym latali ich przodkowie.
W miejscu bezkresnej sawanny
są teraz pola uprawne.
Choć to akurat nie musi być czymś złym.
W drodze do Arktyki
stada muszą regularnie się pożywiać.
Dlatego pola w miejscach słynących z uprawy zbóż
to niezwykle ważne przystanki.
Praktycznie nieograniczona ilość pożywienia sprawiła,
że śnieżyce w ciągu ostatnich 50 lat podwoiły swoją liczebność.
Jednak status jednego z najliczniejszych gatunków gęsi ma swoją cenę.
Co roku odstrzelonych zostaje ćwierć miliona gęsi.
ZATOKA MEKSYKAŃSKA
Śnieżyce muszą zmagać się z ryzykiem odstrzału
prawie na całej swojej trasie.
Jednak między dwoma amerykańskimi szlakami migracyjnymi
leży obszar podmokły, w którym są objęte ochroną.
Rezerwat przyrody Loess Bluffs w Missouri.
To jeden z najważniejszych przystanków
w długiej podróży na północ.
Czas postoju zależy od pogody.
W lutym mroźny wiatr znad Arktyki
może przynieść nagły spadek temperatury.
A jeśli już tutaj jest zimno,
tam, gdzie zmierzają, będzie tylko gorzej.
Na razie więc wszystkie loty na północ zostają zawieszone.
Może i nazywają się śnieżycami,
ale na lodzie wcale nie czują się swobodnie.
Gdy przy brzegach woda zamarza,
ptaki koncentrują się na środku jeziora.
Im większy tłum, tym mniejsze pole manewru.
A to bardzo pasuje innemu bywalcowi.
Bieliki amerykańskie zlatują się tu
z całej Ameryki Północnej.
A czas ich przybycia zbiega się z przylotem gęsi śnieżnych.
Ponieważ gęsi są zbyt duże, by łapać je w locie,
orły stosują inną technikę łowiecką.
Pikują w kierunku stada, by sprowokować je do lotu.
Im bardziej ściśnięte są gęsi, tym lepiej dla orłów.
W panice zderzają się ze sobą
i łamią kończyny.
Ranne ptaki dosłownie i w przenośni zostają na lodzie
lub nie są w stanie uciec pod wodę.
Póki ochłodzenie nie minie, pozostaną narażone na ataki.
Lód i śnieg uniemożliwiają im dalszą wędrówkę.
W Arktyce słońce powoli nabiera mocy.
Choć pod koniec lutego
nadal jest ledwo widoczne nad horyzontem.
W tych mroźnych warunkach nie ma wiele pożywienia.
Większość zwierząt wycofuje się na południe
lub zapada w głęboki sen.
Ale nie on.
To ryś, najdalej na północ żyjący kot świata.
Jest dobrze chroniony przed zimnem, więc nie migruje.
Ale i tak musi pokonywać długie dystanse, by znaleźć pokarm.
Odnotowano, że jeden osobnik
w ciągu zaledwie roku przeszedł ponad 3000 km.
Więcej niż ktokolwiek przypuszczał.
PÓŁNOCNY PACYFIK
Kot ten poluje prawie wyłącznie na jeden rodzaj zdobyczy.
A w tej chwili jest jej w pobliżu bardzo mało.
Zając amerykański.
Znalezienie go to tylko połowa sukcesu.
Ryś musi jeść co kilka dni, więc nigdy nie ustaje w poszukiwaniach.
Dziś ma szczęście.
Zwietrzył kolejnego osobnika.
Zając trzyma nerwy na wodzy
i ufa swojemu kamuflażowi.
Na dłuższym dystansie ryś nie prześcignie swojej ofiary,
dlatego musi się do niej zbliżyć.
Nareszcie posiłek.
MARZEC
Gdy północna półkula Ziemi przechyla się w kierunku Słońca
i wracają dłuższe marcowe dni,
antylopy widłorogie zaczynają coroczną migrację.
Przewędrują z pokrytych śniegiem równin południowego Wyoming
do obfitujących w zieleń dolin Gór Skalistych,
gdzie wydadzą na świat młode.
Przez lata jednak ich szlak zmienił się nie do poznania.
Na początek muszą się przeprawić przez pola naftowe i gazowe.
Samiec próbuje szczęścia.
Antylopy są ostrożne,
zwłaszcza w pobliżu ludzi.
Na razie idzie dobrze.
Teraz kolej na resztę stada.
Uwaga… już!
GÓRY SKALISTE
W ciągu najbliższych kilku miesięcy antylopy pokonają 200 km,
by dotrzeć do miejsc rozrodu na północy.
Ich wędrówka z roku na rok staje się coraz trudniejsza.
Płoty, które mają ograniczać zwierzęta hodowlane,
równie skutecznie utrudniają przejście antylopom.
Ale tym szlakiem wędrowali ich przodkowie,
więc się nie poddają.
Odnotowano, że jedna tylko antylopa
w trakcie swojej wędrówki na północ przeskoczyła prawie 150 ogrodzeń.
Ale rozwidlone poroża i druty kolczaste
bywają nie najlepszym połączeniem.
Płoty to nie jedyny problem.
Bardziej niebezpieczne są autostrady, które dziś przecinają ich szlak.
Antylopy mogą być najszybszymi zwierzętami obu Ameryk…
ale nie potrafią uciec przed pojazdem.
Zmiany na przestrzeni ostatnich 200 lat
spowodowały zmniejszenie populacji antylop widłorogich o ponad 90%.
Ale są też dobre wieści.
Dzięki przywiązaniu antylop do swoich szlaków
możliwe było zbudowanie przejść na najważniejszych skrzyżowaniach
i zmniejszenie liczby ginących zwierząt prawie do zera.
Kierując się dalej na północ, stado dociera na prawdziwy dziki zachód.
Tutaj zmierzy się z przeszkodami, których nie stworzył człowiek,
tylko przyroda.
Śnieg już topnieje, a to znaczy,
że antylopy powinny dotrzeć do celu w samą porę,
by urodzić tam młode.
Ale ze zmianą pory roku wiążą się problemy.
Oto wezbrana po roztopach rzeka Gros Ventre w Wyoming.
Aby dotrzeć do celu, antylopy muszą ją przekroczyć,
ale wydają się zdenerwowane.
Nie chodzi o samą rzekę,
ale o drapieżniki, które mogą czaić się na drugim brzegu.
W wodzie
umiejętność szybkiego biegania na niewiele się zda.
Jednak drapieżniki, jak wilki i pumy płowe,
zostały tu niemal całkowicie wytępione,
więc prawdopodobieństwo ataku jest niskie.
Tyle że antylopy o tym nie wiedzą.
Lepiej zachować ostrożność.
Jeszcze ich nie zawiodła.
Po kilku tygodniach wędrówki
nareszcie dotarły do swojego miejsca rozrodu,
czyli żyznych dolin w Górach Skalistych.
PÓŁNOCNY PACYFIK ZATOKA MEKSYKAŃSKA
Na Półwyspie Kalifornijskim w Meksyku
nie występują mroźne zimy tak typowe dla Północy.
Dzięki stosunkowo wysokiej temperaturze
tutejsze wody stanowią doskonałe zimowisko
dla jednego z najwspanialszych długodystansowców świata,
pływaczy szarych.
Jest połowa marca.
Sześć tygodni temu samica urodziła tutaj swoje młode.
Osłonięte wody zatoki są ciepłe i wolne od drapieżników.
Idealne dla dzieci.
Ale perfekcja ma swoją cenę.
Matka nie ma tu co jeść, a jest na miejscu już od grudnia.
Dlatego gdy tylko cielę nabierze sił,
samica popłynie z nim 8000 km na północ,
na żerowiska położone w należącym do Alaski Morzu Beringa.
To najdłuższa migracja wśród ssaków.
Na szczęście maluch szybko rośnie.
Jest karmiony ponad 200 litrami mleka dziennie,
waży już tonę i tryska energią.
Matka dobrze wie, gdzie będzie mógł się wyhasać.
Właśnie tutaj.
To mielizna na środku laguny.
Jak widać, jest niezwykle popularna.
W czasie przypływu na płytkiej ławicy
tworzy się delikatny prąd,
który przyciąga wieloryby z całej okolicy.
Dla malca to pierwszy kontakt ze społecznością płetwali.
I wydaje się nieco onieśmielony.
Lepiej trzymać się matki.
Mielizna to dobre miejsce na ćwiczenie pływania
przed czekającą go długą podróżą.
Meduzy przemieszczają się z prądem,
ale on płynie w przeciwnym kierunku.
Ma tu podwodną bieżnię, na której buduje wytrzymałość.
Na tej lagunie co roku gromadzi się ponad 1000 pływaczy szarych.
Nie wszystkie to samice z młodymi.
Wiele z nich to duże samce, które pokonują tę długą drogę
w nadziei na znalezienie partnerki.
Matki z dziećmi nie są ani trochę zainteresowane,
ale kochliwego samca to nie zniechęca.
A odpływanie zdaje się tylko go pobudzać.
Ewidentnie trudno przyjąć odmowę komuś,
kto przepłynął ćwierć obwodu Ziemi, by się tu dostać.
Teraz zdaje się wyładowywać frustrację na młodym
i pcha je w głąb wody.
W końcu do samca dociera aluzja.
Pora, by samica i jej młode ruszyły na północ.
W trakcie trzymiesięcznego pobytu
samica straciła jedną trzecią swojej wagi.
Teraz musi ruszać w długą drogę powrotną na żerowiska.
Jej młode będzie potrzebowało sporo szczęścia.
Jedno na trzy cielęta pływacza szarego
nigdy nie dociera do celu.
OCEAN ATLANTYCKI RÓWNIK
Powodem wszystkich migracji jest nachylenie Ziemi.
Ale nawet na równiku, gdzie właściwie nie występują pory roku,
niektóre zwierzęta są w ciągłym ruchu.
Mrówki legionistki.
Każda z nich codziennie przebiega dystans ludzkiego maratonu,
aby zdobyć pożywienie.
Ten konkretny gatunek specjalizuje się w łapaniu larw innych owadów.
Obładowane robotnice pokonują nierówności w ściółce z pomocą towarzyszek,
które formują żywe mosty.
Podążając oznaczonymi feromonem szlakami, docierają do swojej tymczasowej bazy.
To biwak.
Gniazdo zbudowane w całości z samych mrówek.
Ta żywa budowla
kryje w sobie centrum dowodzenia kolonii,
czyli królową i jej najmłodsze robotnice.
Cały biwak wisi tu od dwóch tygodni.
Ale to się wkrótce zmieni.
Zapada noc,
a po kolonii rozchodzi się wiadomość.
To sygnał chemiczny wysyłany z wnętrza biwaku.
Przekaz jest jasny.
Czas na przeprowadzkę.
Te maleńkie owady mają wielki apetyt.
Oczyściły najbliższą okolicę ze zdobyczy,
więc muszą się przenieść, by znaleźć nowe źródła pożywienia.
Podążają jednym ze swoich głównych szlaków.
Robotnice transportują larwy,
a żołnierze patrolują obrzeża.
Tę kolonię może tworzyć nawet pół miliona mrówek
i żadna nie zostanie.
Powód, dla którego maszerują pod osłoną nocy,
staje się teraz jasny.
Przemieszcza się z nimi królowa.
Jest większa od pozostałych mrówek.
Przez ostatnie dwa tygodnie
składała jaja w tempie jednego na minutę,
więc nie była w stanie podróżować.
Teraz, dzięki zawieszeniu obowiązków reprodukcyjnych,
może się przenieść na nowe tereny łowieckie.
To jedyna sytuacja, w której jest widziana poza gniazdem.
Królowa jednak nie jest jedyną ważną członkinią tego pochodu.
Tylko raz na kilka lat zdarza się,
by robotnice przenosiły największe larwy.
To młode samce i przyszłe królowe,
które wkrótce opuszczą kolonię, by założyć własne dynastie.
Jeszcze przed świtem mrówki rozbijają obozowisko.
Będą się tak przemieszczać co noc, aż dotrą do nowych terenów łowieckich.
Królowa będzie wtedy gotowa do złożenia nowych jaj
i powiększenia zastępu robotnic swojego imperium.
KWIECIEŃ
Na północy
samica pływacza szarego i jej cielę wędrują już od czterech tygodni.
W tym czasie młode przybrało ponad 1000 kg,
ale jego matka nie je od kilku miesięcy.
I musi pokonać jeszcze długą drogę,
zanim będzie mogła rozpocząć ucztę w Morzu Beringa.
Para płynie wzdłuż wybrzeża, kierując się wskazówkami wizualnymi.
Samica w ciągu 30 lat przebyła tę trasę wielokrotnie,
ale od jej pierwszej wędrówki wiele się zmieniło.
Mimo to nie stroni od ludzi.
A jej młode wydaje się wręcz zachwycone uwagą.
Zatłoczone wybrzeże Kalifornii
to inny świat w porównaniu ze spokojną zatoką w Meksyku.
A od tej pory będzie się działo coraz więcej.
Wkrótce para dociera do Los Angeles,
największego portu w Ameryce Północnej.
Co roku korzysta z niego prawie 2000 statków.
Ciągły hałas silników zakłóca podwodny pejzaż dźwiękowy,
a to dezorientuje pływacze i zwiększa ryzyko kolizji.
Co roku dziesiątki wielorybów giną w zderzeniach ze statkami.
Temu pływaczowi szaremu
zabrakło szczęścia.
Samica i jej młode uniknęły ruchliwych szlaków żeglugowych.
Ale najbardziej niebezpieczny etap podróży jest wciąż przed nimi.
Monterey Bay.
Trzydzieści pięć kilometrów otwartej wody.
Płynięcie wzdłuż linii brzegu trwałoby tu zbyt długo.
Matka prowadzi więc młode środkiem, przez głębokie wody zatoki.
Ale z tym wiąże się ryzyko.
Samica wie, co tam jest.
Przechodzi w tryb utajniony.
Przestaje regularnie nawoływać młode
i wynurza się tak rzadko, jak to możliwe.
Orki.
Zabójcy.
Dobrze znają te wody
i szukają ofiary.
Matka z dzieckiem została zauważona.
Dorosły pływacz szary waży dziesięć razy więcej niż orka
i może być dla niej groźnym przeciwnikiem.
Dlatego orki krążą wokół wielorybów, czekając na okazję.
Nie chcą samicy.
Tylko jej młode.
Wskakują mu na grzbiet i wpychają pod wodę,
by je utopić.
Z pomocą matki
malec przetrwał pierwszy atak.
Ale jest ranny.
A klan wzywa posiłki.
To ogromny, pięciotonowy samiec.
Korzystając z jego wsparcia,
orki przeprowadzają zmasowany atak.
Matka jest bezsilna.
Rozpędzona orka
uderza z siłą autobusu.
Efekt może być tylko jeden.
Ta matka musi kontynuować podróż sama.
Dla wielu zwierząt
instynkt przemieszczania się jest silniejszy
niż strach przed niebezpieczeństwem.
Ale choć wiele podróży kończy się tragicznie,
miliardy zwierząt docierają do celu.
Tam mogą czerpać korzyści z poprawy warunków
i nowych możliwości.
A ich migracje są niezbędne także dla innych.
My jednak ingerujemy w naszą planetę.
Blokujemy szlaki migracyjne
i wywieramy wpływ nawet na najbardziej odległe zakątki Ziemi.
Mimo to jest nadzieja.
Dziś wiemy o migracjach więcej niż kiedykolwiek.
I z naszą pomocą
wiele zwierząt pokonuje wyzwania naszego współczesnego świata.
Aby zachować zdrowie i równowagę Ziemi,
musimy zapewnić zwierzętom swobodę przemieszczania się.
Jeśli to zrobimy,
zwierzęta będą kontynuować tak istotne dla nich wędrówki
przez długie lata.
Napisy: Kaja Olszewska