2021'de
Çinli vahşi fil ailesinin 400 kilometrelik destansı bir yolculuktan sonra
bitkin bir şekilde uyuduğuna şahit oldu.
Bilinen en kötü kuraklık yüzünden ailece yeni bir ev arayışı için
atalarının ormanlarından ayrılmak zorunda kalmışlardı.
ÇİN
Geniş tarım arazilerinden geçerlerken
duracaklarına dair hâlâ bir işaret yoktu.
Ama bir sonraki hamleleri herkesi şaşırttı.
Beş şeritli bir otoyolun altından geçen aile Kunming şehrine yaklaştı.
Birkaç gün içinde filler şehir sınırlarına ulaştı.
Ve kendilerini birden korkutucu ve yeni bir dünyada buldular.
Korkmuş ve aklı karışmış olan ailenin…
…geri dönüp eve doğru
uzun bir yürüyüşe başlamaktan başka çaresi yoktu.
Ne enteresandır ki verdikleri zarara rağmen
bölge halkı tarafından müsamaha edilmekle kalmayıp onlara yardım da edildi.
Güvenle evlerine dönmelerine destek için yüz binlerce dolar harcandı.
Neredeyse iki yıl boyunca
1000 kilometrenin üstünde yol katettikten sonra
bu yorgun kervan kuraklığın hafiflediği
güney ormanlarına geri döndü.
Her şeye rağmen
bu ailenin hikâyesinin bu kısmı mutlu sonla bitmişti.
Ama bu yolculuk, hayvanların çarpıcı bir değişimle karşılaştığında
uzaklaşma dürtüsünün çok baskın olabileceğini göstermiş oldu.
GEZEGENİMİZ II
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM HAREKET ÖZGÜRLÜĞÜ
OCAK
Güneş'in etrafında dönen gezegenimiz eğiktir.
Ve bu yüzden şubat ayında
güney ucunda yaz yaşanacak demektir.
Ancak Dünya'nın en dibinde bu durum her zaman bariz şekilde yaşanmaz.
Yazın en sıcak döneminde bile
Antarktika'da sıcaklık sıfırın üzerine çok az çıkar.
Ama 24 saat gün ışığı olunca
kıtanın etrafındaki deniz buzunu eritmeye yetecek kadar sıcaklık oluşur.
Bu da, yavrulamak için karaya ulaşması gereken
Gentoo penguenleri için çok mühimdir.
Son birkaç haftadır yaşamları denizdeki beslenme alanlarına doğru
günde 30 kilometre gidip gelmekle geçiyordu.
Artık karınları doyduğu için yavrularına geri dönüyorlar.
Suda geçen bir günün ardından
bacaklarının açılması biraz zaman alıyor.
Gentoolar
yumurtlamak ve yavrularını büyütmek için buzsuz kayalara ihtiyaç duyar.
Bu yüzden son düzlükte genelde rüzgârlı uçurum tepelerine doğru
yukarı tırmanırlar.
Yavruları sekiz hafta önce yumurtadan çıktı
ve neredeyse tamamen büyüdüler.
Antarktika'nın kısa yaz döneminde
kış tekrar bastırmadan palazlanmak için tam vakti.
Yavru ne kadar tombul olursa yemek talebi de bir o kadar artar.
Ve bazı ebeveynler onları şımartmaya pek de gönüllü değil gibi.
Ama bu davranışın bir kıymeti var.
Yavruları yemekleri için uğraştırarak
yetişkinler onların güçlerini değerlendirmiş oluyor.
Dayanıklılıklarını
ve koordinasyonlarını da.
Yiyecek bulma olasılığı yavruları suya çekiyor.
Gerçi pek de istemiyorlar.
Bir penguen için bile
soğuk suya ilk adımı atmak biraz cesaret ister.
Ama diğerlerinin takip etmesi için
birinin öncü olması yeterli.
Sığ ve korunaklı su birikintileri
su geçirmez postlarını test etmek için güvenli bir yoldur.
Burada yazlar çok kısa olduğu için
postlarına çok yakında ihtiyaç duyacaklar.
Çok geçmeden
Antarktika'nın etrafındaki denizler bir kez daha buzla kaplanacak.
Yani yavruların beslenmek için açık sulara doğru yol alması gerekiyor.
Ama çok gerginler.
Bunun da bir sebebi var.
Kim üç metrelik pars fokuyla aynı suyu paylaşmak ister ki?
Sadece bir de değil.
Üç taneler.
Adaşları gibi avlarını pusuya düşürerek avlanıyorlar.
Gentoo yavruları da çok kolay hedefler.
Ama bu tehlikeye rağmen
penguenlerin beslenme ihtiyacı çok büyük.
Gentoolar dünyanın en hızlı penguenleridir.
Pusuya düşmekten kurtulabilirlerse bir şansları var.
Genç penguenler güvende olmak için yan yana duruyorlar.
Ama o kargaşada bir yavru ayrı düşüyor.
Artık onlarla doğrudan karşı karşıya.
Bu penguenin tek umudu
müthiş çevikliğine ve dayanıklılığına güvenmek.
Yani kovalamaca ne kadar uzun olursa şansı bir o kadar artar.
Bu çok şanslı genç penguen artık diğerlerinin arasına katılabilir.
Ve açık okyanus onları bekler.
ŞUBAT
Şubat ayında
gezegenin kuzey ucu güneşten uzaklaşır.
Bu yüzden Arktik'te kış ortasında
karanlık neredeyse kesintisiz sürer.
Tek ışık kaynağı auroradan gelendir.
Bu semavi görüntüler Güneş'in elektrik yüklü parçacıklarının
Dünya'nın manyetik alanı ile çarpışması sonucu oluşur.
Bu da sayısız hayvanın bu kuzey bölgelerine doğru yapacakları
uzun yolculuklarına başladığı zamandır.
5000 kilometre güneyde
kar kazları yıllık göçlerine başlamış durumda.
Daha yaşlı ve deneyimli yetişkinlerin öncülüğünde
buzların kuzeye doğru erimesini takip ediyorlar.
Meksika Körfezi'nden
Arktik'teki üreme alanlarına uçuyorlar.
Tundraya ulaştıklarında uzun yaz günleri
yavrularını büyütmek için mükemmel koşulları sağlamış olacak.
Rotadan çıkmalarını önlemek için göller ve nehirler gibi
doğanın belirli noktalarını kullanıyorlar.
Ama günümüzde altlarındaki dünya
atalarının üstünden uçtuğu dünyadan çok farklı.
Bir zamanlar uçsuz bucaksız savanların olduğu yerde
artık endüstriyel tarım arazileri var.
Ama bu kazlar için çok da kötü bir şey değil.
Arktik'e ulaşmak için
sürülerin düzenli olarak yakıt ikmali yapması gerekiyor.
Bu yüzden Amerika'nın tahıl ambarı bölgesi
onlar için önemli bir mola yeri hâline geldi.
Bu, neredeyse sonsuz yiyecek kaynağı
son 50 yılda kar kazları sayısının
iki katına çıkmasını sağladı.
Ama dünyanın sayıca en kalabalık kazlarından biri olmanın bir bedeli var.
Bu modern dünyada her şey göründüğü gibi değildir.
Her yıl çeyrek milyonu vuruluyor.
MEKSİKA KÖRFEZİ
Kar kazları, yollarının büyük kısmında
avcı zulmünden kaçmak zorunda.
Ama Amerika'nın iki göç yolu arasında
korunabilecekleri bir sulak alan bulunuyor.
Missouri'nin Loess Bluffs'ı.
Kuzeye gittikleri uzun yolculuklarındaki
en önemli duraklarından biri.
Ne kadar kalacakları hava durumuna bağlı.
Şubat ayında Arktik'ten esen buz gibi rüzgârlar
sıcaklıkların aniden düşmesine neden olabiliyor.
Burası buz gibi olduysa
gidecekleri yerdeki şartlar çok daha beter olacak demektir.
O yüzden şimdilik tüm kuzey uçuşları askıya alındı.
Kar kazları olabilirler
ama buzda pek rahat etmiyor gibiler.
Göl kenarları donunca
kuşlar gölün merkezinde yoğunlaşıyor.
Orası yoğunlaştıkça manevra alanları da bir o kadar daralıyor.
Bu da başka bir ziyaretçinin işine geliyor.
Kel kartallar
buraya Kuzey Amerika'dan gelir.
Gelişlerini de kar kazlarınınkiyle aynı zamana denk getiriyorlar.
Kazlar uçarken yakalanamayacak kadar büyük olduklarından
kartallar farklı bir av stratejisi kullanıyor.
Sürüye doğru uçarak kuşları korkutup uçmalarını sağlıyorlar.
Kazlar ne kadar sıkışık durursa kartallar için o kadar avantajlı olur.
Panik hâlindeki kazlar diğerleriyle çarpışıp
uzuvlarını kırarlar.
Yaralı kuşlar buzun üstünde biçare durumda kalır
ve suyun altına da kaçmayı başaramaz.
Bu soğuk hava devam ettiği sürece hepsi savunmasız kalırken
ileriye doğru yaptıkları göçleri de hâlâ buz ve karla engellenmekte.
Arktik'te ise güneş yavaş yavaş güçlenmeye başlıyor.
Ama şubat ayının sonunda
ışınları ufkun üzerinde zar zor görünüyor hâlâ.
Böylesine soğuk koşullarda yiyecek çok az şey olur
ve çoğu hayvan güneye çekilir
veya kendini tamamen kapatır.
Ama bu hayvan ikisini de yapmıyor.
Dünyanın en kuzeyli kedisi vaşak.
Soğuktan çok iyi korunduğu için bir yere çekilmiyor.
Ama yiyecek bulmak için uzun mesafeler katetmesi gerekebilir.
Bir tanesinin sadece bir yılda
3000 kilometreden fazla yol katettiği kaydedilmiştir.
Bu kadar olabileceği hiç düşünülmemişti.
KUZEY PASİFİK OKYANUSU
Bu kedi neredeyse tamamen tek bir türü avlayarak yaşıyor.
Ve şu anda bu türden çok az var.
Amerika tavşanları.
Bir tanesini bulmak bu mücadelenin sadece yarısı.
Vaşağın birkaç günde bir beslenmesi gerekiyor.
Bu yüzden arayışı hiç bitmiyor.
Şansı yaver gitti.
Başka bir koku daha tespit etti.
Tavşan cesaretini koruyup
kamuflajına güveniyor.
Vaşak uzun bir koşturmacada avına yetişemez.
O yüzden yaklaşması gerek.
Nihayet bir yemek.
MART
Dünya'nın Kuzey Yarımküre'si Güneş'e doğru eğilirken
mart ayının uzun günlerini de getirir
ve Amerika antilopları yıllık göçlerine başlar.
Yolculukları onları güney Wyoming'in karlı ovalarından
doğum yapacakları Rocky Dağları'nın yemyeşil vadilerine götürecek.
Ama günümüzde göç yolları tanınmayacak kadar değişti.
Öncelikle petrol ve gaz sahalarından bir geçiş yolu bulmalılar.
Bir erkek şansını deniyor.
Amerika antilobu temkinlidir.
Bilhassa da insanlarla karşılaşınca.
Şimdilik iyi gidiyor.
Şimdi sürünün geri kalanı da geçecek.
Ve başlıyorlar!
Önümüzdeki birkaç ay boyunca
kuzeydeki yavrulama yerlerine ulaşmak için 200 kilometre yol katedecekler.
Her yıl daha da zorlaşan bir yolculuk.
Besi hayvanlarını çevrelemek için tasarlanmış çitler
antilopları dışarıda tutmak için de aynı derecede etkili.
Ama atalarının izlediği yol bu.
O yüzden sebat ediyorlar.
Yakın zamanda bir Amerika antilobu kuzeye göç ederken
yaklaşık 150 çiti aştı.
Ama sivri boynuzlar ve dikenli teller
bir araya gelince hiç hoş olmayabiliyor.
Ve tek sorunları çitler de değil.
Artık göç yollarını kesen otoyollar çok daha riskli.
Amerika'daki en hızlı kara hayvanı olabilirler…
…ama her daim bir arabadan kaçamazlar.
Son 200 yılın getirdiği değişiklikler
Amerika antilobu sayısını yüzde 90'ın üzerinde azalttı.
Ama birkaç güzel haber de var.
Amerika antiloplarının atalarından kalma yollara olan bağlılığı
önemli geçiş noktalarına üst geçitler yapılmasını sağladı
ve bu da bölgedeki trafiğe bağlı ölümleri epey ortadan kaldırdı.
Sürü kuzeye doğru ilerlerken gerçek vahşi batıya ulaşıyorlar.
Burada insan yapımı engellerle değil, doğal engellerle karşı karşıyalar.
Karlar eriyor.
Bu da doğum yerlerine tam zamanında yetişebilmek için
geç kalmadıklarını gösteriyor.
Ama mevsimsel değişiklikler sorunları da beraberinde getiriyor.
Önlerinde uzanan Wyoming'in Gros Ventre Nehri erimiş sularla dolu.
Antiloplar doğum alanlarına ulaşmak için onu geçmek zorunda
ama gergin görünüyorlar.
Nehrin kendisinden değil,
karşı kıyıda saklanabilecek avcı hayvanlardan korkuyorlar.
Sudayken
karadaki hızları pek de önem teşkil etmiyor.
Ama kurtlar ve pumalar gibi yırtıcılar
avlanıldıkları için nesilleri tükenmek üzere.
O yüzden burada saldırı ihtimali çok düşük.
Ama Amerika antilobu bunu bilmiyor.
Yine de tedbirli olmakta fayda var.
Bu sayede buraya kadar geldiler.
Yola çıktıktan birkaç hafta sonra
nihayet doğum yapacakları alana ulaşıyorlar.
Rocky Dağları'nın bereketli vadilerine.
KUZEY PASİFİK OKYANUSU
Meksika'nın Baja yarımadasında
kuzeyin soğuk kışları yaşanmaz.
Yılın bu zamanındaki ılıman deniz sıcaklığı
onu dünyanın en büyük uzun mesafe seyyahlarından biri için
mükemmel bir tatil yeri hâline getiriyor.
Gri balinalar.
Mart ayının ortasındayız
ve altı hafta önce bu dişi burada doğum yapmış.
Bu kuytu sular sıcaktır ve yırtıcı hayvanlardan uzaktır.
Çocuk büyütmek için mükemmel bir yer.
Ama bu mükemmelliğin de bir bedeli var.
Bu anne için yiyecek bir şey yok ve aralık ayından beri burada.
Ama yavrusu yeterince güç kazanır kazanmaz
onu 8000 kilometre kuzeye götürecek.
Alaska'nın Bering Denizi'ndeki beslenme alanlarına.
Bir memelinin yaptığı en uzun göç olacak.
Neyse ki yavrusu hızla büyüyor.
Günde 200 litreden fazla sütle beslenen
bir tonluk bebek enerji dolu.
Neyse ki annesi bu enerjisini atabileceği uygun yeri biliyor.
İşte burası.
Lagünün ortasında sığ bir kıyı kordonu.
Tam da olması gereken yer.
Gelgit sığ kıyıya doğru ilerlerken
lagünün diğer ucundaki balinaları
kendine çeken hafif bir akıntı oluşturuyor.
Yavru balinanın balina topluluğuyla ilk tanışması.
Biraz çekingen duruyor.
En iyisi annesine yakın durması.
Bu kıyı kordonu, kuzeye yapacağı uzun yolculukta ihtiyaç duyacağı
yüzme becerilerini geliştirmek için iyi bir yer.
Denizanaları akıntıyla birlikte buraya sürüklense de
o akıntıya karşı yüzüyor.
Dayanıklılığını artırmak için akıntıyı koşu bandı gibi kullanıyor.
Her yıl 1000'in üstünde gri balina bu lagüne göç ediyor.
Ama hepsi yavruları olan dişiler değil.
Birçok iri erkek de eş bulma umuduyla
buraya uzun bir yolculuk yapıyor.
Yavruları olan dişiler kesinlikle ilgilenmiyorlar.
Ama bu şehvetli erkek bu durumu umursamıyor.
Dişinin yüzerek uzaklaşması erkeğe cesaret veriyor gibi duruyor.
Buraya gelmek için gezegenin yarısını katedince reddedilmek zor geliyor elbette.
Erkek şimdi de sinirini yavrudan çıkarıyor gibi.
Onu zorla dibe sürükleyerek yüzeyden uzaklaştırıyor.
Erkek nihayet durumu kabulleniyor.
Bu ikilinin kuzeye gitme vakti geldi.
Üç ay önce buraya geldiğinden beri dişi vücut ağırlığının üçte birini kaybetti.
O yüzden artık beslenme alanına doğru uzun bir yolculuğa çıkmalı.
Yavrusunun yolculuğu tamamlamak için şansa ihtiyacı olacak.
Gri balina yavrularının üçte biri
varış noktalarına asla ulaşamıyor.
ATLANTİK OKYANUSU EKVATOR
Tüm göçleri Dünya'nın eğimi tetikler.
Ama bu eğimin ufak bir mevsimsel etkisi olduğu ekvatorda bile
sürekli hareket hâlinde olan bazı hayvanlar vardır.
Ordu karıncaları.
Yiyecek toplamak için her gün her biri bir insan maratonuna denk koşar.
Bu karıncalar diğer böceklerin larvalarını yakalamakta uzmandır.
Avlarıyla yüklenen işçi karıncaların açıklıklardan geçmesi için
diğerleri de köprü oluşturarak yardım ediyor.
Feromon izleri onları geçici karargâhlarına götürüyor.
Bir ordugâh.
Tamamen karıncaların kendi vücutlarından yapılmış bir yuva.
Bu canlı duvarın arkasında
koloninin kontrol merkezi bulunuyor.
Kraliçe ve son doğan yavrusu.
Son iki haftadır bütün ordugâh burada.
Ama bu durum değişmek üzere.
Gün geceye dönünce
kolonide bir sinyal dalgalanır.
Ordugâhın derinliklerinden gelen kimyasal bir işaret.
Mesaj açıktır.
Gitme vakti gelmiştir.
Bu küçük böcekler çok iştahlıdır.
Çevrelerindeki avlarla dolu ormanı tüketince de
artık ilerleyip yeni beslenme alanları bulmaları gerek.
Ana besin arama yollarından birini takip ederlerken
işçi karıncalar yumurtadan yeni çıkmış larvaları taşır.
Asker karıncalar da köşeleri korur.
Bu kolonide yarım milyon kadar karınca olabilir
ve hiçbiri de geride bırakılmayacak.
Karanlığın perdesi altında ilerlemelerinin sebebi şimdi anlaşıldı.
Kraliçe de onlarla birlikte ilerliyor.
Diğer hepsinden daha büyük.
Son iki haftadır da
her dakika yumurtluyor denebilir.
Bu yüzden de yolculuk edemeyecek hâldeydi.
Kraliçenin üreme görevi geçici olarak durdurulduğundan
yeni avlanma alanlarına ilerleyebilecek durumda.
Açıkta göründüğü tek zaman bu.
Ve kraliçe ordunun tek önemli yolcusu değil.
Sadece birkaç yılda bir gerçekleşen nadir bir durumda
işçiler tarafından taşınan büyük larvalar ortaya çıkar.
Bunlar yakında bu koloniden ayrılıp
kendi hanedanlarını kuracak olan genç erkekler ve müstakbel kraliçelerdir.
Gün doğmadan ordu kamp kuruyor.
Taze avlanma yerlerine ulaşana dek her gece yollarına devam edecekler.
O zamana kadar kraliçe daha fazla yumurtlamaya
ve imparatorluğuna daha fazla işçi katmaya hazır olacak.
NİSAN
KUZEY PASİFİK OKYANUSU
Kuzey'e dönecek olursak
anne gri balina ve yavrusu
destansı göçlerinin dördüncü haftasında.
Ayrıldıklarından beri yavru 1000'den fazla kilo almış
ama annesi aylardır hiçbir şey yemedi.
Bering Denizi'ndeki ziyafetine başlamadan önce
daha okyanusta gidecek çok yolu var.
Kıyıya yakın duruyorlar
ve görsel işaretler onlara rehberlik ediyor.
Son 30 yılda bu yolculuğu birçok kez yaptı
ve ilk yolculuğundan beri çok şey değişti.
Yine de insanların ilgisinden kaçmıyor.
Ve yavru da ilgi odağı olmanın tadını çıkarıyor gibi.
Kalabalık Kaliforniya sahili Meksika'daki korunaklı koylarından
tamamen farklı görünüyor.
Buradan sonra işler daha da karışacak.
Kısa süre sonra ikilimiz Kuzey Amerika'nın en büyüğü olan
Los Angeles limanına varıyor.
Her yıl yaklaşık 2000 gemi burayı kullanıyor.
Sürekli oluşan motor sesi su altı ses algısını bozuyor
ve balinalara yön şaşırtıp gemilerle çarpışma risklerini artırıyor.
Her yıl bu sulardaki gemi çarpmaları yüzünden çok sayıda balina ölmekte.
Bu gri balina
şanssız olanlardanmış.
Anne ve yavrusu en yoğun nakliye rotalarından kaçındı.
Ama yolculuğun en tehlikeli kısmı tam önlerinde.
Monterey Körfezi.
35 kilometrelik açık deniz.
Burada kıyıya yakın durmak çok zaman kaybettirir.
Bu yüzden yavrusunu körfezin derin sularına götürüyor.
Ama bunun da bir riski var.
Orada neler olduğunu biliyor.
Artık dikkat çekmemeye çalışıyor.
Yavrusuyla olan iletişimi kesiyor
ve mümkün olduğunca nadiren yüzeye çıkıyor.
Orka.
Katil balinalar.
Bu suları çok iyi tanıyorlar
ve av peşindeler.
Anne ve yavrusunu gördüler.
Yetişkin bir gri balina orkadan on kat daha ağırdır
ve zorlu bir rakip olabilir.
Sürü etraflarını dikkatlice sardı ve fırsat kolluyor.
Anneyi istemiyorlar.
Yavrusunu istiyorlar.
Yavrunun sırtına çıkıp onu zorla su altına iterek
boğmaya çalışıyorlar.
Annesinin desteğiyle
yavru ilk saldırıyı atlatıyor.
Ama yaralanmış.
Sürü şimdi de destek kuvvetlerini çağırıyor.
Beş tonluk bir erkek.
Bu ekstra kas gücüyle desteklenince orkalar topyekûn saldırıya geçiyor.
Annenin elinden pek bir şey gelmiyor.
Tam çarpma hızlarında
otobüs çarpmış gibi bir etki olur.
Sonuç kaçınılmaz.
Bu anne yolculuğuna yalnız devam etmek zorunda.
Tehlikelere rağmen
birçok hayvan için ilerleme içgüdüsü
çok güçlüdür.
Ama trajediyle biten bir sürü yolculuk varken
milyonlarcası da varış yerlerine ulaşır.
Bu sayede de daha iyi koşullara ulaşıp
yeni olanakların meyvelerini yerler.
Bu göçler başkaları için de çok önemli.
Ancak artık gezegeni değiştirdik.
Atalardan kalma yollarını kesmek…
…dünyanın en ücra köşelerine bile etki ediyor.
Ama hâlâ umut var.
Bu yolculuklar hakkında çok daha fazla şey biliyoruz.
Ve bizlerin yardımıyla birçok hayvan
modern dünyanın zorluklarını aşabiliyor artık.
Sağlıklı ve uyum içinde bir gezegen için hareket özgürlüğünü korumamız gerek.
Bunu başarırsak
her bir hayvanın bu hayati yolculuğu
önümüzdeki yıllar boyunca devam edecektir.
Alt yazı çevirmeni: Verda Tuna