TO MIASTO LEŻĄCE NA SKRAJU DWÓCH MÓRZ I KONTYNENTÓW
BYŁO NICZYM DIAMENT POMIĘDZY DWOMA SZAFIRAMI I SZMARAGDAMI.
NAJCENNIEJSZY KAMIEŃ W PIERŚCIENIU IMPERIÓW.
- SEN OSMANA O KONSTANTYNOPOLU, 1280
Miasto jest nasze!
Konstantynopolu.
Zawładnę tobą...
albo ty... zawładniesz mą.
Chodź.
Synu.
Ojcze?
Konstantynopol.
Czemu we mnie nie wierzyłeś?
Zdradzili cię.
Synu.
...uwierz we mnie.
To szaleństwo!
Mehmedzie!
Mam zająć Konstantynopol?
Nie!
NETFLIX — SERIAL ORYGINALNY
Każde imperium rodzi się
z krwi, stali, łutu szczęścia i podbojów.
W 1454 roku cesarz rzymski Konstantyn XI
i sułtan z dynastii osmańskiej Mehmed II
toczą wielką bitwę o Konstantynopol.
Miasto to próbowały podbić 23 armie.
Wszystkie na próżno.
Z tej rzezi wyłoni się jeden zwycięzca,
który zmieni bieg historii na kolejne 300 lat.
Ponieważ, aby jedno imperium rozkwitło, inne musi upaść.
Konstantynopol to idealne miasto na stolicę światowej cywilizacji.
To brama do Azji, Europy, Morza Czarnego i Śródziemnego,
Bałkanów, włoskich państw-miast.
Te obszary są jak motyl, którego głową jest Konstantynopol.
Konstantynopol to cały koncept,
nie tylko strategiczne miejsce.
Reprezentuje liczne warstwy imperium
i różnych cywilizacji w nim zanurzonych.
Był od zawsze największym miastem basenu Morza Śródziemnego.
Mówiono, że to ziemia obiecana.
Ten, kto władał Konstantynopolem, rządził całym światem.
W 1451 roku protektorem i władcą Konstantynopolu
jest cesarz Konstantyn XI.
Trudno o większych autokratów
i absolutystów od cesarzy wschodniorzymskich.
Stali w hierarchii pomiędzy niebiosami a ludzkością.
Byli zbrojnym ramieniem Boga na Ziemi.
Konstantyn XI był bardzo odważny
i był gotów poświęcić niemal wszystko,
aby obronić Konstantynopol.
Dotychczas 23 armie próbowały zająć to legendarne miasto.
Bez powodzenia.
Największym zagrożeniem dla 1100-letnich rządów Rzymian
są ich odwieczni wrogowie Osmanowie,
byli anatolijscy watażkowie i nomadzi, którzy zbudowali kwitnące imperium,
sięgające Europy Wschodniej.
Śmierć osmańskiego sułtana Murada II w 1451 roku wywoła serię wydarzeń,
która wkrótce doprowadzi Osmanów i Rzymian na skraj wojny.
Trzysta kilometrów dalej syn Murada, Mehmed II
jest gubernatorem Manisy w prowincji Egejskiej.
PROWINCJA EGEJSKA 2,5 ROKU PRZED OBLĘŻENIEM
Książę od kilku lat żyje na pół-wygnaniu
po skłóceniu się z dworem ojca.
Książę.
Gniję, siedząc w tej prowincji.
Książę.
Aleksander Wielki w moim wieku podbił wszystkie te ziemie.
Książę.
O co chodzi, Zaganie Paszo?
Twój ojciec.
Krążą pogłoski,
że wielki wezyr i inni na dworze sułtana dyskutują na temat następcy.
Oczywiście.
Zdradliwa kanalia.
Chciałby, żebym zniknął.
Gotujcie konie.
Wyjeżdżamy do stolicy.
Mehmed wyrusza do Adrianopolu, by ubiegać się o tron.
Nie wie, czy zostanie ogłoszony sułtanem Imperium Osmanów,
czy też będzie musiał zdobyć władzę siłą.
U Osmanów każdy członek dynastii miał równe prawo do tronu.
Nie było ustalonej linii sukcesji.
Wszyscy musieli walczyć o władzę, aby wyłonić przywódcę.
Zwyciężał najmocniejszy.
ADRIANOPOL STOLICA IMPERIUM OSMAŃSKIEGO
Mehmed spotyka się z wielkim wezyrem Çandarlı Halilem Paszą,
prawą ręką jego ojca.
Wielki wezyr był kimś w rodzaju premiera imperium.
Kiedy nowy sułtan przejmował po ojcu wezyra,
dochodziło do spięć i wezyra trzeba było kontrolować.
Przegrywając tę grę, sułtan stawał się marionetką.
Halilu Paszo.
Ostatni raz widzieliśmy się wiele lat temu.
Wolałbym się spotkać w milszych okolicznościach.
Wielki wezyrze.
Mój sułtanie.
Oczekiwania po 19-letnim władcy,
który przez lata żył w cieniu swojego ojca, są ogromne.
Dojrzałeś od naszego ostatniego spotkania.
Ojcze?
Za dużo od ciebie wymagam.
Tron będzie twój, gdy będziesz gotowy. Nie pogrywaj ze mną!
Był bardzo młody.
Ludzie nie byli pewni, czy sobie poradzi.
Może nie pójdzie w ślady ojca, świetnego wojownika.
Obiecałam ci, że twój czas nadejdzie.
Matko Maro.
Marę Brankowić, macochę Mehmeda, która jest jego sprzymierzeńcem w stolicy,
ciekawi, jak poradzi sobie nowy sułtan.
Wiesz, co powiedział Aleksander Wielki, obejmując tron?
„Na końcu twojego żywota liczyć się będzie tylko to, czego dokonałeś”.
Jest twój.
Kiedy wstąpił na tron, zrozumiał, że musi pokazać,
iż spełnia oczekiwania swojego ojca.
Co mógłby zrobić?
Uznał, że potrzebuje wyjątkowego sukcesu.
Ale jakiego?
Zajęcia Konstantynopola.
Marzenia wszystkich władców.
Będą chcieli cię poniżyć jak chłopca, którym cię pamiętają.
Tak, będą chcieli.
Dwór Mehmeda tworzą zarówno młodzi doradcy,
których sprowadził z Manisy na czele z Zaganem Paszą,
jak i starzy wezyrowie jego ojca wątpiący w jego zdolności przywódcze.
Wątpliwości te podzielają także liczni wrogowie Osmanów.
Turecki watażka testuje 19-letniego sułtana,
najeżdżając osmańskie ziemie w Anatolii.
Mehmed i jego armia brutalnie tłumią bunt.
Największe zagrożenie dla Mehmeda nadchodzi pod koniec 1451 roku
ze strony starych wrogów Osmanów, Rzymian.
Hasanie Paszo, jakie wieści z Konstantynopola?
Co mówią szpiedzy?
Rzymianie...
przysłali żądanie.
Jakie?
Grożą wypuszczeniem twojego wuja Orhana...
jeśli nie potroimy opłat za jego bezpieczeństwo i utrzymanie.
Książę Orhan reprezentował wielowiekową bizantyjską tradycję dyplomacji.
Książę Orhan rościł sobie prawo do tronu Mehmeda,
ale Rzymianie przetrzymywali go w Konstantynopolu
w zamian za coroczną opłatę ze strony Osmanów.
Orhan to ciekawy przypadek.
Był więźniem
i Rzymianie chcieli go wykorzystać przeciwko Osmanom.
Kiedy Mehmed wstąpił na tron, miał zaledwie 19 lat.
Nikt nie wiedział, jakim będzie władcą,
więc Konstantyn próbował mu grozić.
„Jeśli wykonasz jakiś agresywny ruch,
odeślemy ci Orhana, wspierając go finansowo i wojskowo
i może wtedy przejmie twój tron”.
Rzymianie kompensowali swoją słabość militarną i polityczną
zdolnością do wywołania wojny domowej
w Imperium Osmańskim.
Pozostaje pytanie, co zrobić w takiej sytuacji.
To jedna z rzadkich chwil, kiedy Konstantyn gorzko się przeliczył.
Popełnił ogromny błąd.
Zbuduję tu fortecę.
Sułtanie, to nie dyplomacja, tylko akt wojenny.
Będziemy kontrolować Bosfor i płynące nim statki.
W odpowiedzi na groźby Rzymian Mehmed planuje wzniesienie Rumeli Hisarı,
w dosłownym tłumaczeniu: „fortecy na ziemiach Rzymian”.
Leżąca po europejskiej stronie Zatoki Bosforskiej
forteca odcina dostawy i wsparcie wojskowe dla Rzymian
od ich sojuszników na Morzu Czarnym.
Twierdza zyskuje przydomek „Podrzynacza Gardła”.
Sułtanie, rozważ to jeszcze.
Fort po stronie Rzymian ich sprowokuje!
To, co mieści się w murach Konstantynopola należy do Rzymian,
a to, co jest poza nimi, należy do mnie.
Çandarlıemu nie podobał się ten pomysł
i mówił: „Wasza Wysokość,
Europejczycy zjednoczą się przeciw nam.
Papież wyśle przeciw nam armię.
Chcąc zdobyć Konstantynopol, możemy wszystko stracić”.
Mehmed odparł mu na to: „Odwal się”.
Podrzynacz Gardła zostaje wzniesiony w zaledwie cztery i pół miesiąca,
zbliżając Osmanów i Rzymian o krok bliżej do wojny.
Cesarz Konstantyn wysyła do Mehmeda emisariuszy,
aby zaprotestować przeciwko fortowi.
Powiedzieli: „To rzymskie ziemie.
Twój ojciec przynajmniej poprosiłby o pozwolenie,
zanim zrobił coś takiego”.
Mehmed nawet ich nie wysłuchał.
Konstantyn wysłał kolejnych posłańców,
tym razem z podarunkami i pytaniem:
„Czy możesz choć zapewnić, że to nie zapowiedź ataku na miasto?”.
KONSTANTYNOPOL STOLICA CESARSTWA WSCHODNIORZYMSKIEGO
Mehmed ściął emisariuszy, co było jasnym sygnałem dla Konstantyna.
Jesteśmy bezpieczni.
- Bezpieczni. - Trzeba zareagować!
Odpowiedzmy im.
Dajmy dziecku lekcję.
Niech dostanie klapsa od Rzymian.
A kto da mu tego klapsa?
Ty?
Mehmed to zagrożenie, ale siłą nic nie zwojujemy.
Unikajmy konfrontacji do czasu przybycia posiłków z Europy.
Jeśli katolicy są naszą jedyną nadzieją, już po nas.
Prawą ręką Konstantyna był Łukasz Notaras,
który miał tytuł megaduksa,
będący odpowiednikiem osmańskiego wezyra albo premiera.
Chętniej zobaczę tu turban sułtana niż kardynalską piuskę.
Konstantynopol jest głównym ośrodkiem kościoła prawosławnego.
Jak większość miasta i dworu cesarskiego,
Notaras jest Grekiem prawosławnego wyznania
i nie ufa europejskiemu kościołowi katolickiemu
po schizmie sprzed czterech wieków.
W obliczu zagrożenia miasto potrzebuje papieskich żołnierzy i okrętów.
W oczach Boga jesteśmy braćmi.
Wysłaliśmy emisariuszy do Watykanu i wszystkich dworów w Europie,
prosząc o wsparcie w obronie.
Do miasta zmierzają już wojska genueńskie.
Jedne z wielu.
Z pomocą boską papież również wkrótce przyśle wsparcie.
Niech żyje cesarz!
Notaras jest najzamożniejszym obywatelem miasta,
którego interesy obejmują obszary od Anatolii po Włochy.
Nikt nie ma więcej do stracenia w wojnie z Osmanami.
Ślij do naszego tureckiego przyjaciela.
SELIMBRIA 70 KILOMETRÓW OD KONSTANTYNOPOLA
Ty oślizły kozojebco.
Halilu Paszo.
Çandarlı Halil był wielkim wezyrem i doświadczonym mężem stanu,
zwanym także Halilem Grekiem,
bo nie chciał, żeby Mehmed zdobył Konstantynopol.
Uważał, że to niepotrzebne.
Być może Grecy przekupili go, aby zwodził Mehmeda.
Cieszę się, że przybyłeś.
Choć po twojej minie mniemam, że nie masz dobrych wieści.
Sułtan nie da się przekonać.
Wojna jest zła dla wszystkich...
i twoich interesów w mieście.
Pokój jest bardziej zyskowny.
Jest arogancki, młody,
przekonany, że podbije Zachód,
tak jak Aleksander podbił Wschód.
Łukasz był prawdopodobnie najzamożniejszym człowiekiem na Bałkanach.
Grał po każdej stronie.
Mówi się, że cesarz uwolni księcia Orhana.
Jest nawet gotów go uzbroić.
W butelkę wina?
Powiedz sułtanowi, że cesarz woli pokój z Osmanami.
Gwarantuję to.
Razem wymyślimy sposób, jak uniknąć wojny.
Ale...
jeśli sułtan... uparł się, że zdobędzie miasto...
to szkoda, byś zginął u jego boku
w wojnie, której można było uniknąć.
A jeśli Mehmed zwycięży...
usiądę w pierwszym rzędzie na twojej egzekucji...
stary przyjacielu.
Powinienem go za to ściąć.
- Zdradliwy pies! - Mehmedzie, cierpliwości.
To dobro, którego obecnie mi brakuje.
Lepiej na razie trzymać go przy sobie.
Liczyło się tu zachowanie ciągłości władzy ze strony sułtana,
który nie miał doświadczenia.
Gdyby tuż po objęciu tronu zaczął pozbywać się ludzi,
nie zdobyłby wielu przyjaciół.
Była to zatem decyzja taktyczna.
Jeśli Çandarlı Halil okaże się przydatny, to dobrze.
Jeśli nie, sułtan się go pozbędzie.
Mógłbyś wykorzystać jego nieostrożność
do swoich celów.
Gdzie twój pan! Halilu Paszo!
Zaganie Paszo...
co to ma znaczyć?
Sułtan wzywa cię do pałacu.
- Teraz? - Natychmiast.
- Dajcie mi się odziać. - Oczywiście.
Sułtanie, przyprowadziliśmy Halila Paszę.
Mój sułtanie.
Mogę przemówić?
Co to jest?
To...
To zwyczaj, by po wezwaniu przez sułtana w nocy, przynieść mu prezent.
Nie potrzebuję twojego złota, Paszo, tylko twojego ucha.
Wstań.
Wstawaj.
Miałem właśnie sen.
Widziałem w nim ojca.
Moich przodków.
Osmana.
Wskazali mi drogę.
Wiodła do Konstantynopola.
Bramy miasta otwarły się.
Wszedłem prosto do Hagi Sofii...
a tam...
zobaczyłem Czerwone Jabłko.
Podano mi je.
Rozumiesz, Paszo?
Allah...
przekazał mi wizję.
On...
rozkazał mi zająć Konstantynopol.
Nie mam wyboru i muszę spełnić jego życzenie.
Według proroctwa Konstantynopol to jabłko.
Pojawi się wojownik, który...
wyrwie chrześcijanom ten ośrodek kościoła prawosławnego
i daruje światu islamskiemu.
W tej wizji ty też byłeś przy mnie, Paszo.
Oddany nauczyciel, lojalny sługa,
dowódca mojej mężnej armii,
całkowicie oddany naszemu losowi.
To wszystko ja.
Zatem wesprzesz mnie w tych działaniach.
Mehmed bardzo mądrze to rozegrał.
Uspokoił Halila Paszę,
aby móc go wykorzystać.
Çandarlı Halil Pasha jako wielki wezyr jest drugą najważniejszą osobą
w Imperium Osmańskim
i młody sułtan musi mieć jego poparcie w ataku na Konstantynopol.
Wiedziałem, że mogę na tobie polegać.
Śpij dobrze.
Osmańska maszyna wojenna wrzuca wyższy bieg.
W pół roku Mehmed gromadzi armię 80 tysięcy żołnierzy
gotowych do marszu na Konstantynopol.
Wojska Mehmeda szybko niszczą
kilka pozostałych rzymskich bastionów poza Konstantynopolem,
jeszcze bardziej izolując cesarza.
Ale największy dodatek do machiny wojennej Mehmeda
ma dopiero nadejść.
Masz świetną reputację, Orbanie.
Słyszałem o twoich bombardach.
Tak, ale słowo „bombarda” nie oddaje w pełni potęgi mojej broni.
Aby zburzyć Mury Teodozjusza, potrzeba ogromnych kul.
Znam te mury i ich słabe punkty.
Ojcze, tutaj.
Ojcze!
Wybacz, panie.
Mogę?
Proszę.
To moje nowe działo.
Osiem metrów długości.
Nie ma od niego większego.
Nazywam je Bazylika.
- Możesz je zbudować? - Tak.
Oczywiście.
Wystrzeliwuje kule o średnicy 2,5 metra.
To działo zburzyłoby mury Babilonu.
Choć wiem, że nie masz zatargów z Babilończykami.
- Jesteś Węgrem? - Owszem.
- I chrześcijaninem. - Tak.
Dlaczego nie zaoferujesz tego działa cesarzowi?
Moja wiedza ma swoją cenę.
Cesarz nie chciał tyle zapłacić.
I oczywiście, jesteś panie prawdziwym władcą tych ziem.
Kto to?
Jakub, mój syn i czeladnik.
Zna te działa tak dobrze jak ja.
Pewnego dnia stworzy działo większe od Bazyliki.
Jaka jest twoja cena?
Dziesięć tysięcy dukatów.
Odważny z ciebie człowiek, przyjacielu.
W tamtym czasie broń palna była używana w bitwach od kilku dekad,
ale armaty o takich rozmiarach
wydawały się czymś nierealnym.
Dlatego Orban spotykał się z wieloma władcami,
oferując swoje usługi ludwisarskie.
Jeśli to działo zburzy mury Konstantynopola,
zapłacę cztery razy tyle.
Jedyny warunek: muszą być gotowe za trzy miesiące.
Ciągnąć!
Koncepcja budowy tak wielkiej broni to coś niezwykłego,
nie tylko dlatego, że pierwsze armaty często wybuchały.
To w końcu tylko wielka metalowa rura,
do której pakuje się proch i podpala się go, aby wystrzelić pocisk.
To coś może zarówno wystrzelić w kierunku wroga, jak i w twoją twarz.
Była to wówczas największa armata, jaką kiedykolwiek zbudowano.
Kiedy z niej wystrzeliwano pocisk, na polach padały zwierzęta,
a ciężarne kobiety roniły dzieci.
To była kompletna nowość, a pocisk miał zasięg półtora kilometra.
Coś niesamowitego.
Superdziało Mehmeda jest rewolucyjne...
ale Konstantyn ma własną tajną broń:
genueńskiego najemnika Giovanniego Giustinianiego Longo.
Był odważną, nieco awanturniczą postacią,
a przy tym ekspertem od obrony murów miejskich.
Był piratem, który atakował głównie egipskie statki
tak często, że genueński rząd chciał postawić go przed sądem,
więc Giustiniani musiał uciec z kraju.
Zaoferował swoje usługi cesarzowi.
Kroniki mówią, że cesarz obiecał mu w zamian wyspę Lemnos.
Witaj, Giustiniani.
Dobrze cię widzieć.
Zatem...
rozeznałeś się w naszej...
sytuacji.
Tak.
I co myślisz?
Według moich obliczeń
masz panie niemal 7000 żołnierzy.
To niewielka liczba, ale liczę, że dzięki twojemu oddaniu...
„Oddaniu”?
Twojemu...
Dzięki twojemu wsparciu pokonamy Osmanów.
Zostaniesz dowódcą sił lądowych.
Do obrony są 22 kilometry murów.
Tak,
ale...
wysłałem posłów do sojuszników w Europie.
Mam nadzieję, że wkrótce przybędą tu posiłki od papieża.
Będziemy wtedy w lepszym położeniu.
Wybacz...
ale w mojej profesji...
nadzieja zwykle zabija.
Jeśli mam ci zaufać,
za pieniądze lub inaczej,
ty musisz zaufać mi.
Cesarzu.
Signore Giustiniani...
los miasta jest w twoich rękach.
Bądź dobrej myśli, panie.
Osmanowie nie lubią długich oblężeń,
a my mamy wielkie, piękne mury.
Jest tak, jak sądziłeś, panie.
Cesarz powierzył obronę Genueńczykowi.
TRZY TYGODNIE PRZED OBLĘŻENIEM
W marcu 1453 roku
Osmanowie wyruszyli w liczącą 230 kilometrów
drogę do Konstantynopola.
Armia osmańska była dynamicznym, rozwijającym się tworem.
Miała scentralizowane dowództwo, którego nie mieli Europejczycy.
Kiedy krzyżowcy atakowali Osmanów,
rzadko kiedy słuchali naczelnego dowódcy.
Każdy oddział robił to, co chciał.
Szukali dla siebie sławy,
a Osmanowie mieli sztab główny.
Na Bałkanach nie było nikogo, kto mógłby ich powstrzymać.
Najgroźniejszymi wojownikami w armii Mehmeda są janczarzy:
byli chrześcijańscy niewolnicy pojmani za dziecka,
nawróceni na islam i wyszkoleni na elitarnych żołnierzy sułtana.
W XIV wieku ci niewolnicy stali się regularną armią,
która zawsze jest w pogotowiu, gotowa do walki.
To pierwsza regularna armia w Europie.
Stali się trzonem tego imperium.
Armia osmańska zjawia się na obrzeżach Konstantynopola
w Wielkanoc, najświętszy dzień dla chrześcijan.
Ludzie spoglądali przez mury
i widzieli coś niesamowitego.
Pod Konstantynopolem nie było armii zawodowej
od czasów rzymskich,
więc to musiał być przerażający widok.
Trudno sobie wyobrazić, co czuł Konstantyn.
Liczyłem, że do tego nie dojdzie.
To było nieuchronne, panie.
Teraz liczy się to, co zrobimy jutro.
Mehmed przemierza pole bitewne,
na którym 23 armie, w tym jego ojca, próbowały bez powodzenia zdobyć miasto.
Nie zna swojego losu.
Szczególnie popularny jest pewien hadis.
Hadis to słowa proroka Mahometa,
a brzmią one: „Ltaftahan ālqostantynyatu”.
„Naród islamski z pewnością zajmie Konstantynopol”.
„Flan 'm alamyru amyruhā”.
„A dokona tego wspaniały wódz tego narodu”.
„Wln 'm āljysh dhleka āljysh”.
„I dokona tego ze wspaniałą armią,
armią tego narodu”.
Ten szczegół, że pewnego dnia pojawi się wielki wódz,
który zajmie Konstantynopol,
zaczyna być dla Mehmeda ważny.
W imię Ojca, Syna i Ducha Świętego.
Będzie nam potrzeba więcej niż to, ojcze.
Pani?
Jest pani córką Jerzego Sfrantzesa.
Nazywam się Therma, panie.
Nigdy nie widziałam tylu ludzi w jednym miejscu.
Sułtan jest zdecydowany, by walczyć.
Ale najpierw muszą pokonać te mury.
Zginie wielu ludzi.
Ja nie zamierzam zginąć.
6 KWIETNIA 1453 ROKU
Szóstego kwietnia Mehmed składa cesarzowi ostatnią ofertę rozejmu.
Oblężenie przebiega wedle określonych norm kulturalnych,
a niektóre z nich są typowe dla islamu.
W Koranie znajduje się szereg zasad dotyczących prowadzenia wojny,
choćby tego, jak traktować ludzi i dać im szansę na to,
aby zmienili zdanie
i mogli wynegocjować nowe warunki.
Trzeba dać im szansę na uniknięcie
potencjalnego rozlewu krwi.
Nasz pan, litościwy Sułtan Mehmed, oszczędzi obywateli tego miasta,
nie krzywdząc ich rodzin
i ich dobytku.
Jeśli dobrowolnie się poddasz,
mieszkańcy Konstantynopola zatrzymają swój dobytek.
Nie będzie plądrowania.
W zamian
otworzysz bramy miasta
i ucałujesz dłoń naszego sułtana.
Sułtan Mehmed będzie jedynym władcą Rzymian.
Wkrótce dowiemy się, czy cesarz tak kocha to miasto, by za nie umrzeć.
Odrzucili ofertę, sułtanie.
Przygotować artylerię.
Przygotujcie się!
Przygotować armaty!
Gotowi!
Ognia!
Napisy: Wojciech Matyszkiewicz