Inutusan ng pangulo ang mga puwersa ng US na isagawa ngayong umaga,
ang mga nakaplanong misyon sa Panama para protektahan ang mga Amerikano doon,
ibalik ang demokratikong proseso,
pangalagaan ang integridad ng Panama Canal Treaties,
at dakpin si Manuel Noriega.
Ang US ang nagpagawa ng Panama Canal at pinamahalaan ito ng ilang taon,
hanggang sa ibigay ito sa Panama
sa paglagda ng kasunduan ng administrasyong Carter.
Pagkatapos, si Manuel Noriega ay naupo sa kapangyarihan.
Nagtatrabaho talaga siya para sa gobyerno ng US,
sa mga kontra-drogang tungkulin,
habang tinutulungan niya rin ang mga drug traffickers.
Ibibigay na namin ang kanal sa mga Panamanian,
pero di namin magawa habang may diktador na tulad ni Noriega,
na makapangyarihan at sangkot sa drug trafficking.
Bago ang pagpapatupad ng Just Cause,
lahat ng intel namin ay nagsasabing,
"Alam namin kung nasaan si Noriega sa lahat ng oras."
Pagdating namin doon, walang nakakaalam kung nasaan siya.
Andoon na kami. Pero ang malaking premyo, si Noriega,
ay di namin mahanap,
kaya nagsimula na ang pagtugis.
Ang Panama Canal na nag-uugnay sa mga karagatang Atlantiko at Pasipiko
ay binuksan noong 1914.
Ilang kilometro ng kagubatan ang nilinis ng US sa pagpapagawa ng kanal,
at nag-angkat ng libu-libong manggagawa mula pa China at Italy.
Natapos ang Panama Canal noong 1914.
Bago pa 'yon,
kinumbinsi ng US ang Panama na maging malaya mula sa Colombia.
Ang lugar kung nasaan ang kanal
ay ang pinakamakitid sa pagitan ng dalawang karagatan.
Bagama't iba ang lebel ng dagat, ito ang pinakamakitid na lugar.
Sinubukan ng mga French na gumawa ng kanal,
pero di nila nagawa dahil sa sakit, malaria at iba pa.
Itinuloy ito ng US at nagtagumpay sila na makumpleto ito.
Kaya gumawa ang gobyerno ng US ng isang Canal Zone,
may sukat na 20 kilometers lapad at humigit-kumulang 40 kilometers na haba.
Ang kasunduan sa Panama ukol sa kanal, at dito nagsimula ang kontrobersya,
ay ang kanal ay magiging halos pagmamay-ari ng US.
Ang Canal Zone ay may sariling pamahalaan, sariling batas, sariling kulungan.
Kung may Panamanian na dadaan sa kanal habang nasa kalsada nila,
sila'y sakop ng hurisdiksyon ng US.
Kaya, sa huli, nagdulot ito ng alitan,
kung saan nang manalo si Carter,
pumayag siyang tapusin ang Zone at ibigay ito sa Panama.
Sa ilalim ng mga kasunduang ito, mahalagang papel ang gagampanan ng Panama
sa operasyon at depensa ng kanal sa susunod na 23 taon.
At pagkatapos nito, magagawa pa rin ng US na labanan ang anumang banta
sa neutralidad at pagiging bukas ng kanal para sa lahat.
Noong ginawa ang kasunduan kay Carter,
nagtayo kami ng dibisyon sa operasyon, ang Joint Treaty.
At nasa ilalim ko iyon.
Ako ang chief of operations ng SOUTHCOM.
Kailangang kilalanin ng Panama na may militar kami roon,
at hawak namin ang kanal hanggang taong 2000.
May 12,000 sundalo sa ilalim ko, ang pinakamalaki sa lahat.
Pero mayroon kaming humigit-kumulang 12,000 sibilyang militar
at 20,000 Zonian na American citizens.
Ang CIA at militar ng US
ay ang pinakamalaking stakeholder sa Panama.
Napakahalaga ng Panama sa US dahil mismo sa Panama Canal,
at sa mga kalakal na dumadaan sa kanal.
Kaya napakahalaga nito.
Ang kasunduan sa Panama Canal ay sa pagitan ni Torrijos.
Isang diktador si Torrijos.
Malakas ang karisma n'ya, makabayan, at minamahal ng lahat.
Maayos namin siyang napakitunguhan.
Si Noriega ang chief of intelligence ni Torrijos.
Alam niya ang kahalagahan ng propaganda,
panlilinlang, mga espiya at network.
Tinawag siyang "mukhang pinya" dahil sa mga tibatib mula pagkabata,
na nasa buong mukha niya.
Mapang-asar na salita iyon sa kanya.
Siguradong ayaw niya nito, pero ganoon talaga.
Napaka-interesante ng pagkabata at pagbibinata ni Manuel Noriega.
Anak siya ng isang kasambahay, at sinikap ng kanyang ina
na ibigay sa kanya lahat sa abot ng makakaya nito.
Noong nasa hay-iskul, ipinadala siya sa isang military academy sa Peru,
kung saan nanguna at naging mahusay siya.
Nang bumalik siya sa Panama bilang tinyente,
itinalaga siya sa ilalim ni Omar Torrijos,
at siya'y tinuruan ni Torrijos at naging mentor niya.
Lalong tumibay ang kanilang relasyon.
Noong 1971, siya'y naging pinuno ng secret service.
Malaki ang naitulong n'ya sa amin sa panahon ng Central American wars,
pagsuporta sa mga patakarang panrehiyon,
at pagbibigay ng access sa mahihirap na target,
na lubos naming pinahahalagahan.
Ang mga freedom fighter sa Nicaragua
ay kayang magtagumpay para sa demokrasya sa Central America.
Ngayon kailangan ang ating suporta bago pa mahuli ang lahat.
Sa pangkalahatan, ang nangyayari noon sa Central America
kami ay nakikipaglaban sa mga Sandinista.
Sinuportahan sila ng mga Cuban at, siyempre,
ang mga Cuban ay satellite state ng Soviet Union,
kaya nag-alala kami tungkol doon.
Maganda ang relasyon ni Noriega sa mga Cuban.
Puwede niya kaming bigyan ng mga impormasyon sa mga contact niya.
Sa kabilang banda, puwede n'ya ring ibenta sa kalaban
ang mga impormasyon tungkol sa amin.
Kuwestiyonable kung siya ba'y mapagkakatiwalaan talaga.
Alam ko na binabayaran ng CIA si Noriega
ng 200,000 dolyar kada taon para sa impormasyon.
Nakatanggap nga si Noriega ng kabayaran, pero kabayaran iyon para sa…
Para sa mga ginagawa niya para sa amin, pangongolekta ng impormasyon,
pagse-set up ng equipment na ginamit namin
sa pagkuha ng intel ng mga mahirap na target.
Pero laging may problema kay Noriega at sa katiwalian.
Alam niya ang bansa. Kilala niya ang mga makapangyarihan.
Mahalagang bahagi siya ng pamahalaan ng Panama noon
at ni Torrijos.
Namatay si Omar Torrijos sa maapoy na pagbagsak ng eroplano.
TORRIJOS, NAPATAY SA PAGBAGSAK NG EROPLANO
Hindi pa malinaw ang mga pangyayari.
Sinabi ng mga awtoridad na bumagsak ang eroplano sa gilid ng bundok.
Pero may mga testigo na nagsabing sumabog ang eroplano habang lumilipad.
Kahit na opisyal na idineklara itong aksidente,
marami ang naghihinala na pinaslang siya.
Nang mamatay si Heneral Torrijos sa Cerro Marta noong Hulyo 31, 1981,
bumangon ang sitwasyon ng pambansang kawalan ng katiyakan.
Si Torrijos ay di Presidente ng Republika. Si Torrijos ay pinuno ng pamahalaan.
Kaya sa transisyon na iyon, si Noriega ang pumalit sa National Guard,
na kalaunan ay tinawag na Defense Forces.
Siya mismo ang nag-utos ng transisyon.
Naging pinuno siya ng Panamanian Defense Force
at nagawang pagsamahin ang kapangyarihan, at naging kumander.
Hindi siya ang presidente, pero siya ang pinakapinuno,
ang diktador sa Panama.
Alam niya kung nasaan ang pera, sino ang mayayaman,
at nasangkot siya sa iba't ibang uri ng katiwalian.
Sa tingin ko, ang pinakamasama ay ang drug trafficking.
Ginamit ni Noriega ang Panama bilang transit point ng droga.
Kontrolado niya ang mga daanang tubig.
Sa Colombia, puntang Miami, mga ruta puntang Europa.
At binuo niya ang network na nakikipagtulungan sa mga tao
na mula sa iba't ibang kartel, at binayaran siya ng malaki para doon.
Kung gusto ng mga kartel ng ligtas na daanan sa kanal o suporta,
magagawa niya ito.
Para sa mga kartel, mahalaga ang kanilang relasyon.
Isa 'yong perpektong kanlungan para sa drug trafficking
at iba pang uri ng katiwalian.
Nag-alala ang US tungkol sa kalakalan ng droga.
Noong 1986, inutusan ni Pangulong Reagan ang Central Intelligence Agency
na makakuha ng mas mahusay na intel para buwagin ang organisasyon ng droga.
Binuo ang Panama Task Force para palawigin ang pagkuha ng intel.
At iyon ang sitwasyon
nang dumating ako doon sa pangalawang pagpunta ko, noong 1986.
Hiningi ko sa emabahada ang listahan ng mga negosyong kumpanya,
at gusto kong iulat kung ilan sa mga iyon ang may kaugnayan kay Noriega.
Lahat sila may kaugnayan kay Noriega.
Kontrolado sila lahat ni Noriega,
kaya gusto kong ipagbawal lahat ng negosyo sa mga kumpanyang iyon
at mag-angkat na lang mula sa US.
Akala ko likas iyon sa misyon ko, tanggalin si Noriega,
kaya naging mortal na magkaaway kami ni Noriega.
Karamihan sa mga bansa ay ayaw ng mga dayuhang tropa,
kaya kalaunan ay maiinis din sila.
Mabilis na kinuwestiyon ni Noriega kung pinakamabuting partner ba kami,
ang pinakamatalik na maging kaibigan,
at nagsimulang kalabanin kami sa iba't ibang paraan.
Hiniling ni Poindexter kay Heneral Noriega na makialam
sa ngalan ng Contras sa Nicaragua.
Hiniling pa niya kay Noriega na ipahiram ang bahagi ng teritoryo ng Panama
para sanayin ang Contras na lumaban sa Nicaragua.
Sinabi ni Heneral Noriega na hindi niya 'yon mapapayagan.
Nakita nila na isang hadlang si Heneral Manuel Antonio Noriega
sa pagsasakatuparan ng mga geostrategic at pulitikal na layunin.
Siya ay sumalungat at naging palaban
at halos suwail laban sa US.
At sinimulan niyang sirain ang mga patakaran ng Central America.
Itong machete ay kumakatawan sa dignidad at katapangan ng mga Panamanian.
Sinasabi nito na walang aatras.
At sinimulan niyang apihin,
sugpuin ang mga pampulitikang establisimyento sa Panama.
Sinimulan niyang pahirapan at patayin ang mga kalaban niya sa pulitika.
Alam namin na hindi na kami puwedeng magbulag-bulagan pa.
Kailangan na naming kumilos.
At don napagdesisyunan na putulin na ang ugnayan namin sa kanya.
Pinahinto ni Pangulong George Bush Senior ang tulong pang-ekonomiya at militar
kaya nagkagulo ang lahat.
Noong 1988, sinampahan ng pederal na kaso si Noriega
dahil sa drug trafficking sa United States.
NO. 1 TARGET NORIEGA
Nakasakay ito sa helicopter na orihinal na ibinigay ng mga Amerikano,
ngunit ang pinuno, na kinasuhan ng drug smuggling,
ay lumilipad pa rin sa kanyang bansa.
Si Heneral Manuel Noriega ang kumander ng hukbo
at pinakamakapangyarihan sa Panama.
Bilang pinuno ng task force,
papunta ako sa mga pulong ng National Security Council sa White House.
Ang layunin ay mapayapang mapababa sa kapangyarihan si Noriega,
at kalauna'y ibigay sa isang demokratikong pamahalaan ang bansa.
Alisin si Noriega?
Gusto ko siyang paalisin. Makita siyang wala na doon.
Noong Marso ng 1989, nagkaroon ng pagtatangkang kudeta
ang ilang miyembro ng kanyang militar,
at sila ay pinabagsak, binitay.
Matagal nang nasa payroll ng CIA si Heneral Noriega,
at may alam siya sa propaganda.
Muli, tinanggihan niya ang pagtatangkang patalsikin siya.
Gaano man kadesperado ang US na mapatalsik siya,
nananatiling malakas ang kapit niya sa kapangyarihan.
Di kami naghahangad ng kudeta.
Di kami namimigay ng armas o nagsasanay sa kanila para doon.
Hinikayat lang namin ang militar na i-pressure si Noriega na bumaba.
Isang American citizen si Kurt Muse na kasama ang pamilya sa Panama.
May graphics business ang ama niya, at nagtatrabaho siya sa ama niya.
Nag-aaral ang mga anak niya sa mga Panamanian school.
Bahagi siya ng komunidad doon. Nakikihalubilo sa komunidad ng Panama.
Pero siya, tulad ng mga kaibigan niya, mga kaibigang Panamanian,
ay nag-aalala sa pag-abuso sa awtoridad ni Noriega.
Tinawag nila sarili nila, "Radio Voz de la Libertad."
Natuklasan nila na kaya nilang humarang
ng komersyal na radio transmission mula sa mga istasyon ng radyo
mula sa bayan ng Panama City
at i-hijack ang signal
at mag-ere ng sarili nilang programa.
Noong panahong iyon, paminsan-minsan silang nagbo-broadcast
ng mga mensaheng anti-Noriega at maka-demokrasya.
Ang Boses ng Kalayaan.
Binigyan namin sila ng pera, pondo para umupa ng mga safe house
sa Panama City, sa iba't ibang lugar,
mga makabagong kagamitan na kayang kumuha
ng signal ng ibang istasyon sa isang partikular na oras.
At pagkatapos ay napagpasyahan naming gamitin ang kakayahang ito
para mapatalsik si Noriega dahil alam naming mandaraya siya.
Papakialaman niya ang proseso ng halalan.
Aayusin namin mga gamit namin, at hihintayin ang araw ng halalan.
At sa araw ng halalan, matatanggap namin ang resulta ng mga exit poll,
at pagkatapos ay babasahin namin ang script na pinagsama-sama namin.
"Makinig. Ngayon na."
"Pinuputol namin ang broadcast na ito
para ibigay sa inyo ang totoong resulta ng halalan batay sa exit poll."
Mabilis naming susuriin ang impormasyong natanggap namin mula sa exit polling,
at pagkatapos ay isasara at imo-monitor
ang Panamanian military communication para matiyak na hindi kami mahanap.
At gumana naman.
Halos buong hapon at bahagi ng gabi ay gumagawa kami ng mga mensahe,
at hinaharangan ang kanilang radio communication.
Pero sa huli, ang nangyari ay pinatigil ni Noriega ang bilangan.
Makalipas ang isa o dalawang araw, pinawalang-bisa niya ang halalan.
Ang dahilan niya ay pakikialam ng mga dayuhan.
Ang Batalyon ng Karangalan ay isang mahalagang grupo
ng mga sibilyang Panamanian
na boluntaryong bumuo ng isang milisya
bilang pangalawang linya ng suporta para sa Defense Forces.
Ang gusto namin ay pigilan
na magkaroon ng panghihimasok ng dayuhang militar.
Ako si Amadís Jiménez De Sandoval.
Kapitan ng Defense Force noong panahon ng pagsalakay.
Matagal ko nang kilala si Benjamín Colamarco.
At tulad ng maraming katulad niya siya ay napaka-idealista,
at sa tingin ko malaki ang paniniwala niya sa usapin ng nasyonalismo
at soberanya ng Panama.
Siya ay kumander ng Batalyon ng Karangalan.
Matapos mabalewala ang halalan,
at nagkaroon ng malawakang protesta ng mga sibilyan,
iniutos ni Noriega sa Panamanian Defense Forces
at gayundin sa Batalyon ng Karangalan
na salakayin ang mga taong lehitimong nahalal.
Isa sa mga iyon ay si Billy Ford.
Inatake siya sa lansangan, napatay ang driver bodyguard niya,
at binugbog ng husto si Ford.
Magulong araw sa Panama, habang inaatake ng mga pro-Noriega
ang mga lider ng oposisyon at tagasunod nila.
Binugbog ang kandidato ng oposisyon sa pagkapangulo na si Guillermo Endara.
Ang mga kandidato niya sa bise presidente ay lubha ring nasaktan.
Ipinakita niya ang tunay niyang kulay. Ipinakita niyang diktador siya.
At 'yon ang simula ng katapusan ni Noriega.
MARAHAS NA GOBYERNO MAKIKIALAM BA ANG US?
Na-assign ako sa isang special operations unit.
Tinawag itong Joint Intelligence Fusion Cell.
Ang utos sa yunit ay hanapin, tantiyahin, at hulaan ang mga galaw ni Noriega.
Ipinadala kami bilang isang team noong Nobyembre para gawin ito.
Magjo-jogging ako sa Amador Causeway,
ang parehong lugar kung nasaan ang headquarters ni Noriega,
kakausapin ang mga guwardiya para makakuha ng anumang impormasyon,
at pagkatapos ay iulat anumang narinig ko.
Sa pagdating ko, isa sa mga sinimulan ko ay bumuo ng network
ng mga source na maaaring nakakita o nakarinig sa kinaroroonan ni Noriega,
para matantiya namin ang bawat galaw niya.
Alam kong may kabit siya, si Vicky Amado,
at pumunta ako sa isa sa mga nail parlor na madalas n'yang puntahan
para tingnan kung may makukuha akong tsismis.
At mayroon ding bahay na madalas puntahan ni Noriega
na kilala bilang tahanan ng mangkukulam.
Si Noriega ay naniniwala sa mahika na kilala sa Spanish bilang Santeria.
Iniisip niya na ang kapangyarihang ito ay ibibigay sa kanya
sa ritwal at magbibigay sa kanya ng mas malakas na kapangyarihan.
Nagdiriwang kami noon ng Christmas party,
at bgla ito ipinatigil ng aming kumander, si Heneral Cisneros,
Sinabi ko sa kanila, "Pasensiya na kung kinailangan kong kanselahin ang party,
pero may naganap na insidente, at inuutusan ko kayong lahat
na ihatid ang pamilya ninyo at bumalik sa tungkulin sa base."
Inabisuhan ako na may nangyaring insidente,
isang Marine lieutenant ang napatay.
Lumabas siya kasama dalawang kaibigan.
Dumaan sila sa Panamanian headquarters. May checkpoint doon.
Sinabihan siya na huminto.
Tumakbo siya sa harang. Binaril siya at napatay.
Totoong kuwento na nakuha ko, at nang sabihin nila kay Bush,
sinabi nila na kasunod ng pagkakapatay sa Marine,
may isang Navy lieutenant, na kasama ang asawa nito,
ang dumaan sa parehong lugar at pinahinto rin.
Pinalabas siya, pinagmalupitan, at binastos ang asawa niya.
Dahil dito, iniutos ni Bush na gawin na ang operasyon.
Tinawag itong "Just Cause."
Pero para sa mga Panamanian, ito ay "pagsalakay ng mga Amerikano,"
kaya tatawagin ko itong, "pagsalakay ng mga Amerikano sa Panama."
Kasi 'yon ang nangyari.
Pauwi na ako bandang alas-diyes nang matanggap ko ang tawag
mula kay Kapitan Moisés Cortizo.
na nakabase sa Fort Amador.
Sinabi sa akin ni Kapitan Cortizo,
"Benjamin, may kakaibang nangyayari."
"Nawalan kami ng komunikasyon sa American counterpart
ng US Army sa Panama."
Pagdating namin noong gabing 'yon, at madaanan ang checkpoint,
sira ang mga ilaw at walang mga sundalo doon,
Panamanian man o Amerikano.
Ang buong kaliwang bahagi ng base, kung saan naroon ang mga Amerikano,
ang command area ng US navy, ay madilim.
Sobrang dilim.
Ako ang command sergeant major noon
ng US Infantry Battalion na nakatalaga doon,
ang Fifth Battalion, 87th Infantry.
Lumahok ang Delta Force sa pagsalakay sa Panama
sa Operation Just Cause, sa ilang kadahilanan.
Una, may grupo silang sumusubaybay kay Noriega sa loob ng ilang buwan.
Pangalawa ay si Kurt Muse.
Kurt Muse, na naging bahagi ng Panamanian group na Voz de la Libertad.
Pumunta siya sa US at bumalik sa Panama.
Ang grupo ay ipinagkanulo ng isang kilala nila,
at si Kurt ay inaresto at ikinulong.
Ikinulong si Kurt sa Modelo Prison, sa Chorrillo,
na nasa tapat mismo ng comandancia, ang headquarters ng PDF.
Naging malinaw para sa gobyerno ng US
na ang unang hakbang sa pagsalakay ay maitakas si Kurt.
Ang misyon ay tinawag na Acid Gambit.
Sa panahon ng Operation Just Cause,
nakatalaga ako sa isang army special mission unit.
Ang isang special mission unit ng Army
ay ang iba't-ibang classified unit na itinalaga nito.
Ang Delta Force ang elite ng mga tropa namin.
Maaari silang pumasok sa anumang sitwasyon at ayusin ito at makalabas.
Gusto naming ligtas na mailabas si Kurt Muse sa kulungan
dahil habang tumatagal siya doon, mas nanganganib siya.
Matagal nang pinlano
ng ilang espiya ng Delta ang misyong ito.
Nakilala ko si Lee
sa pamamagitan ng operators training course sa Delta.
Bumaba sila sa tuktok ng Modelo Prison,
nakipaglaban para makapasok,
nagpasabog ng mga pinto at selda,
gamit ang dala nilang mga pampasabog para doon,
kinuha si Kurt Muse at isinakay sa helicopter.
Pero pinaputukan sila habang papalipad na.
Tinamaan ang helicopter at bumagsak sa kalsada.
Nagpadala ng makakatulong ang militar.
Habang nagaganap ang barilan, isang armored carrier namin
ang pumasok, iniligtas si Kurt at dinala siya sa army base.
Isang napakalaking pagtakas sa kulungan.
Ang ilan sa Delta Force ay nabaril,
pero lahat ay nakaligtas, at masaya ang pagtatapos.
Matagumpay ang kinalabasan ng misyon.
HATINGGABI
Samantala, ang iba pang batalyon ay lilipad papasok sa Fort Amador,
babantayan ito, saka isasagawa ang misyon.
Ang plano ay isang sabay-sabay na pag-atake
sa Canal Zone, Fort Amador,
sa Torrijos Airport ng Panama, Fort Cimarron,
at Rio Hato, na nasa pinaka hilaga.
Pinapunta nila doon ang 82nd Airborne Division.
Nag-parachute ang mga Navy SEAL sa Panama Viejo,
at sa kasamaang-palad, low tide noon,
kung kaya't napakalayo ng tubig sa pangpang.
Sa kasamaang- palad, apat na Navy SEAL ang nawala sa amin,
pero talagang napakagulo noon.
Hindi ito pagsalakay. Paglabas ito sa likurang pinto.
Ang totoo n'yan, ang nasa pagitan ng base ng Panama
at ng base ng US Army ay kalsada lang.
Tatawid lang sila sa kalsada para sumalakay.
Ang pinakamahalaga sa lahat ay ang agarang paglusob
sa alinmang lokasyon ng Panamanian Defense Force sa lungsod,
ihiwalay sila at patumbahin.
Ang comandancia ay matinding pinasabugan.
Pinatamaan ito ng mga AC-130 gunship, pinaputukan ng sunod-sunod,
at pagkatapos ay sinugod ng mga Army Rangers.
Alam naming wala doon si Noriega, kaya sa halip na pasukin ng mga sundalo,
tinira ang lugar ng mga bomba at rocket mula sa ere.
Kaya talagang nawasak ang lugar bago magsimula ang operasyon.
Doon ang karamihan ng mga namatay,
sa labanan sa comandancia.
Maraming mga kabahayan ang nasunog doon.
Nasaan ka man sa lungsod, kitang kita mo ang sinag ng liwanag
na nagmumula sa sunog sa El Chorrillo.
Hindi kami sigurado kung may bahay pa kaming madadatnan pagbalk namin.
Sobrang nakakatakot.
Sinunog namin ang Chorillo.
Halos labindalawang bloke ang lawak.
Nagsilabasan ang mga tao doon.
Ang mga gusali doon ay ginawa ng mga French
noong panahon ng proyektong French Canal.
Gawa sa mga heart pine na kahoy mula sa Savannah, Georgia.
Kung magliyab ang heart pine, grabe, sobrang bilis.
At kung mabagal ka o matanda o baldado o maliit,
di ka makakalabas sa lugar na iyon.
Noong gabi ng ika-19 ng Disyembre,
pinamunuan ko ang Coco Solo Marine Infantry Company.
Na-promote ako bilang kapitan,
at noong araw na iyon ay pinamunuan ko ang bagong hukbo.
Ni hindi ko alam ang numero ng telepono ng yunit na ito.
Di ko alam ang pangalan ng mga sundalo ko.
Napakabata pa ng mga sundalo sa yunit na iyon.
Nasa mga 18, 19, 20 taong gulang, at nang magsimula ang pambobomba,
takot na takot sila. Pinalibutan nila kami.
Sabi ng sundalo sa tabi ko, "Kapitan, 'wag kang lumabas.
dahil mapapatay ka."
Sagot ko, "Ang tanging paraan ay ang subukang makaligtas,
dahil mas malakas ang puwersa ng kalaban laban sa atin."
"Kaya susubukan kong sumuko."
Sa sandaling sinubukan kong sumuko at lumabas, isang granada ang sumabog.
Dumapa kami ng sundalo. Hindi siya kaagad nakailag
at tinamaan ng granada.
Namatay siya sa piling ko.
May mga ulat na sa unang oras pa lang,
mahigit 480 bomba ang pinasabog sa kabisera,
partikular sa lugar ng El Chorrillo.
Sa palagay ko, natapos ang labanan sa loob ng isang oras.
Ako ay nasa kampo ng mga bilanggo sa Fort Davis.
Hindi ko alam na ang bagong presidente ng Panama ay si Pangulong Endara.
Ang bagong gobyernong iniluklok ng pagsalakay
ay pinamunuan ng mga kandidatong suportado ng US mula sa nabigong halalan.
Tinawag ito ni Endara…
Lumalabas na kinausap pala ni Pangulong Endara si Heneral Cisneros
at tinanong siya tungkol sa akin.
At nagkita kami ni Heneral Cisneros sa isang safe house sa Fort Davis.
Kitang kita ang poot sa mga mata niya.
Siyempre, walang may gusto na malusob.
Galit ako noon,
at sinabi ko sa kanya na gusto kong bumalik sa kampo ng mga bilanggo,
at ayaw kong sumali sa anumang bagay.
Pero sinabi ko sa kanya, "Tapos na ang lahat."
"Tumakas na si Noriega. Niloko niya kayong lahat.
Wala nang kailangan pang mamatay o pumatay.
Kailangan ko tulong mo."
Sinabi sa akin ni Cisneros na nagkaroon ng sunog sa El Chorrillo
at maraming tao ang nawalan ng tirahan,
gustong bombahin ng ibang heneral ang Colón,
at binabalak nila itong gawin nang gabing iyon.
Humingi siya ng tulong sa akin na pasukuin ang mga opisyal at sundalo sa Colón.
Parehas naming gusto na maiwasan pa ang pagdanak ng dugo.
Magkasama kaming tumawag sa telepono.
Kinausap nila ako. Kinausap nila si Kapitan Cisneros.
At magalang niya silang pinakiusapan na sumuko,
at ang gusto niya ay maiwasang bombahin ang lungsod ng Colón.
Sinabi ko, "Di namin kayo bobombahin kung isusuko n'yo lahat ng armas n'yo."
"Magtaas kayo ng puting bandila, di kayo masasaktan."
Lumipas ang ilang oras,
at nagsimulang lumabas ang mga opisyal patungo sa checkpoint ng mga Amerikano.
At dahil dito, naiwasan ang pagbomba sa Colón.
Humigit-kumulang 75% ng puwersa ng Panama
ang sumuko sa ikatlong araw.
Bago ang pagsasagawa ng Just Cause,
sinasabi ng intel namin, "Alam namin kung nasaan si Noriega sa lahat ng oras."
Sasabihin namin kung nasaan siya pagdating ninyo."
Pagdating namin doon, walang nakakaalam kung nasaan siya.
Ayon sa mga taong sumusubaybay kay Noriega, namataan siya
sa bahaging Atlantiko, sa Colón.
Tapos ay pumunta siya sa bahaging Pasipiko,
sa isang hotel malapit sa airport,
at pagkatapos ay di na siya nakita.
Ang dahilan kung bakit walang makakita sa kanya
ay dahil nasa isang bahay-aliwan siya noong isagawa ang Just Cause.
Nakikita at naririnig niya doon ang mga pagsabog, mga kaguluhan
at siya'y nagtago.
Matalinong tao si Noriega. Alam niyang papatayin namin siya,
dahil papatayin namin siya, at kung nahuli namin siya
saanman sa labanan, patay na siya.
Kung saan-saan siya nagpunta para magtago.
Naka-sibilyang damit siya, may driver, may kasama,
at di siya makatagal sa iisang lugar dahil nakasunod ang Delta sa kanya.
Mahigit 20 misyon ang nagawa namin sa loob ng anim na araw,
sa mga lugar kung saan posible siyang nagpunta o may nakakita ka sa kanya.
Pero pare-pareho lang resulta, wala si Noriega.
Sa opinyon ko, si Noriega ay
masyadong duwag para magtago sa kagubatan.
Gusto n'ya komportable siya.
Mahal na mahal niya ang kabit niyang si Vicky Amado.
At nagkaroon ako ng ideya
na baka alam ni Vicky kung nasaan siya nang mangyari ang kaguluhan.
Kinuha ko ang yellow pages. Mayroon pa nito noon,
at hinanap ko ang tirahan ng mga Amado, at tinawagan ito.
Ito ay noong ika-21 ng Disyembre.
Ang ina niyang si Norma ang sumagot,
at nagpakilala ako bilang Maria,
at may mensahe ako para kay Vicky mula kay Manuel Noriega.
Lumapit si Vicky sa telepono,
hingal na hingal siya at tinanong ako,
"Ligtas ba siya? Nasaan siya?"
Kung gayon, wala ni isa sa kanila ang may alam kung nasaan si Noriega.
Kaya sinabi ko kay Vicky na ang mensahe mula kay Manuel,
kung sa tingin niya'y di siya ligtas,
ay maaari niya akong tawagan, si Maria, at tutulungan ko siya.
'Iyon ang naging usapan namin noong ika-21 ng Disyembre.
Hapon ng Disyembre 22, nakatanggap ako ng tawag.
Natatakot daw siya para sa kanyang buhay.
Sinabi ko sa kanya na susunduin ko siya.
Ika-23 ng Disyembre, tinagpo ko siya sa itinakdang lugar.
Pero nang mapansin niyang papasok ang sasakyan sa lumang Canal Zone,
at palapit kami sa tarangkahan ng militar,
tumingin siya sa akin at sinabing, "Saan tayo pupunta?"
At sinabi ko, "Sa ligtas na lugar."
Ipinaalam ko sa kanya na hindi ako kaalyado ni Noriega.
Kakampi ako ng puwersa ng US,
at oras na para maparusahan si Noriega,
at kailangan ng bansa ang suporta niya para matupad ito.
Sa mga sumunod na araw, sa tingin ko ay
naramdaman niyang napakahalaga ng papel niya rito,
at iniisip niya ang buhay ng mga anak niya,
at iyon siguro ang pinaka-una sa isip niya.
Ang kahinaan ni Vicky Amado ay gusto niyang maging bahagi ng mataas na lipunan.
Ang ina niyang si Norma ay namamahala ng bar
at kilalang naghahanda ng pagkain ni Noriega
dahil takot itong malason.
'Yon ang ina ni Vicky.
Si Vicky naman ay namuhay sa istilong
di niya kailanman naranasan
hanggang sa makilala niya si Manuel Noriega.
Ang nakakatawa, di namin alam kung nasaan si Noriega
noong dinala namin si Vicky sa safe house,
noong ika-23 ng Disyembre.
Noong gabi ng ika-24 ng Disyembre,
tumawag si Noriega sa nuncio at humingi ng kanlungan.
Humingi si Noriega ng kanlungan sa nuncio
dahil isa itong santuwaryo na itinatag ng Simbahang Katoliko.
Sinabi ng Santo Papa, "Walang mapapahamak hangga't nasa papal nuncio."
Tumawag siya mula sa isang Tastee-Freez ice cream shop.
Okay, dito mismo ang parking lot.
Katabi nito ang Vatican.
Nakikita mo ang dalawang lalaking nakatayo sa loob ng parking doon?
Sa tapat daw ang kuwarto ni Noriega.
Doon namamalagi si Noriega.
Tapos napapaligiran ka…
May mga nagsasabi na noong pumasok siya sa Vatican Embassy,
siya'y nakadamit pang-madre.
Sabi ng iba, nakadamit pambabae siya.
Ang pangatlong bersyon ay nagsasabing
ipinasok siya ni Padre Villanueva sa nunciature. Hindi ko alam.
Kaagad kaming nagtungo doon. Kami ang nauna sa lugar.
Binantayan namin ang embahada para di siya makatakas,
at marami pa ibang nakapaligid sa amin.
Mahigpit namin siyang pinalibutan.
Nag-set up kami ng mga direktang linya ng komunikasyon
noong ika-26, ika-27 ng Disyembre
mula sa safe house papunta sa nuncio para may direktang kontak kami
ng pag-uusap sa telepono nina Vicky at Noriega.
Pinakinggan namin ang usapan nina Noriega at Vicky Amado.
Ang pag-uusap sa pagitan nila ay,
"Di ka habang buhay na nandiyan."
At habang nagpapalitan sila ng tawag,
mas pinatataas namin ang tensyon.
Mga malalaking loudspeaker ng hukbo na nagpapatugtog ng rock music.
Pinakapaborito ay, "I Fought the Law and the Law Won."
Lalong pang-asar.
Alam namin ang kuwartong tinutuluyan niya,
kaya naglagay kami sa pader niya ng mga speaker
para maingayan siya araw at gabi, walang pahinga.
Tinawag ng UN General Aseemby ang pagsalakay ng US sa Panama
na isang "malaking paglabag sa internasyonal na batas."
Ang boto, 75 at 20.
Inaprubahan ng UN General Assembly
ang Resolusyon 44/240,
na nagpapahiwatig na ang US, ang administrasyon nito noon
ni Pangulong Bush, ay lumabag sa internasyonal na batas
at nilabag ang soberanya ng Republika ng Panama.
Bumalik ako sa headquarters ng umagang iyon,
at pag-uwi ko, isang malaking grupo
ng mga Panamanian ang nagpoprotesta sa labas ng nunciature.
Nagkagulo sila pagkakita sa sasakyan ko.
Sikat na sikat ako noon.
Sabi nila, "Kapag pinapasok mo kami, kakaladkarin namin si Noriega palabas."
Bumalik ako sa headquarters, tinawagan ang nuncio at sinabi ko,
"May malaking grupo ng mga Panamanian sa labas
na gustong pumasok at patayin si Noriega."
Naunawaan niya ako, at tinawag niya si Noriega mula sa silid nito.
Ganito daw ang sinabi n'ya.
"Sinabi ko kay Noriega, 'Pag di ka sumuko,
papasok ang taong-bayan at bibitayin ka gaya ni Mussolini.'"
"Gano'n ang mangyayari kung di ka susuko kay Cisneros,
dahil kapag nasa kustodiya ka na niya,
kailangan ka niyang protektahan," na totoo naman.
Bago ito, nakausap ko na talaga si Vicky
sa kung anong klaseng lalaki si Noriega,
at ang sabi niya, mapagmataas na tao ito.
Tuwang-tuwa at ipinagmamalaki nito ang mga nagawa sa militar,
ayaw na ayaw nitong napapahiya.
Doon ko naisip na baka kung palalabasin namin siyang nakasuot ng uniporme niya
ay pumayag siyang lumabas at di makaramdam ng kahihiyan.
Sinabi ni Vicky kay Noriega, "Isuot mo ang uniporme mo."
"Lumabas ka sa nuncio ng taas noo."
"Di ka puwedeng manatili nang ganito."
Nag-utos kami ng ilang sundalo na pumunta sa bahay ni Noriega
para kunin ang uniporme, plantsahin, ihanda at linisin ito para sa kanya.
Ganoon ito ipinadala sa kanya.
Pagkakita sa nakabukas na kurtina, pumayag siyang lumabas.
Isa sa mga sinabi niya ay,
"Isusuko ko ang sarili ko kay Heneral Cisneros."
Sinabi ko ito kay Heneral Thurman.
Payo niya, "Hindi ka dapat naroon," kaya wala ako sa gate.
Ang Special Forces Detachment ang sumalubong sa kanya,
at naiwan ako.
Bandang 8:50 ng gabing 'yon,
lumabas si Noriega sa nuncio na naka-uniporme ng militar.
Lumabas siya, nanatili kaming kalmado para hindi siya matakot.
Ayokong makarating siya sa gate at mag-panic, at bumalik sa loob,
at bumalik kami sa dati.
Lumabas siya sa gate. Hinawakan ko siya sa braso,
para mapatalikod at kapkapan siya.
Tinanong niya, "Nasaan si Heneral Cisneros?"
Sinabi ko sa kanya, "Nandiyan siya sa kabilang kalye."
Pinosasan namin siya, at dinala sa Black Hawk helicopter.
Nandoon ako nang isakay at posasan siya.
Gumalaw-galaw siya, inakala n'yang itutulak siya.
Kaya pinosasan namin siya. Sigurado ako doon.
Umungol siya.
Natatakot siya. Isa naman pala siyang duwag.
Nang maialis si Noriega sa papal nuncio
at nakita ko siyang ibigay sa DEA agent,
saka lang ako nakahinga nang maluwag.
Napaka-kumplikado ng Just Cause.
Hindi ito perpekto. May mga pagkakamali.
Minsan di sumasang-ayon ang sitwasyon, ang panahon,
at kahit mga sasakyan, kaya wala talagang perpekto.
Pero sa laki at saklaw ng operasyong ito,
kamangha-mangha kung paano ito naisagawa.
Tungkol sa pagsalakay sa Panama, ang operasyong militar,
di ko pinagsisisihan na sumali ako.
Masaya pa nga ako dahil alam kong marami akong nailigtas na buhay.
Ang tunay na sorpresa para sa amin, o sa akin man lang,
ay nagtrabaho si Noriega sa CIA hanggang sa huling sandali.
Na ibinuwis ko ang buhay ko, muntik nang mamatay ang yunit ng militar ko.
Napakasakit malaman na hanggang sa huling sandali,
nagtatrabaho siya para sa kaaway na umaatake sa akin.
Napakahirap makitang mamatay ang mga tao sa tabi mo.
Ang pinakatumatak sa akin dito ay,
walang mabuting digmaan dahil walang masamang kapayapaan.
Di ko 'yan malilimutan.
Hindi pa rin namin alam ang bilang ng mga namatay noong pagsalakay.
Kinakalkula namin na nasa 2,000 hanggang 3,000 ang namatay.
Pero walang record niyan.
Hinatulan si Noriega ng 40 taon sa bilangguan bilang bilanggo ng US,
pagkatapos ay nakulong siya sa France dahil sa paglabag sa batas ng France,
pagkatapos ay nilipat siya sa Panama,
at inilagay siya sa kulungan ng Canal Zone,
tapos nalaman nilang may cancer siya, at namatay siya.
Sa tingin ko, higit pa sa nararapat ang ibinigay na pagtrato kay Noriega.
Napakalupit na tao ni Noriega.
Isa ang Panama sa mga kuwento ng tagumpay dahil naging demokratiko sila.
Nakuha nila ang kanal.
Napatakbo ito nang maayos. Kumita na sila.
Pero kailangan nating mag-ingat
na di na muling gumawa ng mga pagsakop militar tulad nito.
Hindi lang ito nagreresulta sa kamatayan ng maraming kabataang sundalo,
kundi pati na rin pagkawala ng kayamanan at katayuan sa mundo.
Kaya, sana, matapos na ang mga araw ng pagsalakay sa ibang bansa.
ANG OPISYAL NA BILANG NG NAMATAY SA PANAMANIAN SA JUST CAUSE AY 514
23 US NA SUNDALO AT 3 US NA SIBILYAN ANG NAPATAY
SI HENERAL MANUEL NORIEGA AY 17 TAON NAKULONG
Tagapagsalin ng subtitle: Mildred Matematico