MOSKOU, SOVJET-UNIE 1985
Oleg Gordievsky, een KGB-officier, is mogelijk een van de beste spionnen…
…die voor MI6, de Britse geheime dienst, heeft gewerkt.
Ik was bereid het risico te nemen om de veiligheid van het VK te waarborgen.
Toen het telegram arriveerde, herkende ik de tekst.
Ik word sterk verdacht en ik zit in de problemen.
Ik heb exfiltratie nodig, zo snel mogelijk.
De MI6 gaf aan dat ze zijn noodsignaal voor exfiltratie hadden gezien…
…door een agent langs te laten lopen met een chocoladereep.
Toen ik me begon voor te bereiden op de ontsnapping, werd het spannend.
Er stond veel op het spel met deze operatie.
Ik was heel nerveus.
Ik zei vaak tegen mezelf: 'Het is net een film. Moet je zien.'
'Kijk ik een film over mezelf?'
Operatie Pimlico is de meest gedurfde…
…en dappere poging ooit om een officier uit Moskou te redden.
OPERATIE PIMLICO
Zullen we beginnen?
KOPENHAGEN, DENEMARKEN 1967
In 1967 werd ik naar Kopenhagen gestuurd…
…als plaatsvervangend hoofd van het KGB-bureau.
MIKHAIL LYUBIMOV, KGB KOLONEL, BUITENLANDSE INLICHTINGENDIENST
EN BINNENLANDSE VEILIGHEIDSDIENST VAN DE SOVJET-UNIE
Daarvoor was ik kolonel en inlichtingenofficier. Een spion.
We werkten niet tegen de Denen.
We werkten vooral tegen de Amerikanen en de NAVO.
Men moet niet vergeten dat Denemarken een klein land is…
…aan de frontlinie van de Koude Oorlog.
Spionnen zijn eigenlijk het goedkoopste wapen voor een oorlog.
Dus de meeste socialistische landen hadden spionnen…
…op de ambassades of buiten de ambassades om, in Denemarken.
RUSSISCHE AMBASSADE
Ik ontmoette Gordievsky toen, hij werkte daar.
Gordy was adjunct-chef van het bureau, mijn rechterhand…
…de hoogste rank in het KGB-bureau na mij.
Oleg Gordievsky was een man die volledig omringd was door KGB-mensen.
VOORMALIGE KGB-KOLONEL EN MI6-SPION
In het begin was ik een Homo Sovjeticus…
…dat wil zeggen, een normale Sovjetman die het gewend is om te liegen…
…en één taal heeft voor zijn familie, en een andere taal voor de partij.
Mijn moeder was geen lid van de communistische partij.
Het was mijn moeders invloed en haar normaliteit…
…wat me leerde om de realiteit van het Sovjet-leven…
…in het juiste licht te zetten.
Ze was tegen de KGB omdat mijn vader lid was van de KGB…
…en ze alle trucs en wreedheid zag.
Mijn broer en ik sloten ons aan, niet bij de KGB als zijnde…
…het duistere orgaan van de KGB, maar de Buitenlandse Inlichtingendienst.
Het is een elite organisatie…
…waar mensen intellectueel zijn en verscheidene talen spreken.
Maar het werk, wat was het?
Mensen rekruteren als geheime informanten voor de KGB.
En in het buitenland? Daar deden we precies hetzelfde.
In die tijd speelde de situatie voor de Praagse Lente zich af.
De Tsjechen staan in de rij om hun nieuwe vrijheid te ontdekken.
De afgelopen maanden…
…sinds de val van het strenge stalinistische Novotný regime…
…wordt er openlijk gevochten voor de toekomst van hun samenleving.
Alexander Dubček kwam enkele maanden eerder aan de macht in Praag…
…en beloofde wat hij 'socialisme met een menselijk gezicht' noemde.
Een van de eerste stappen was het afschaffen van censuur…
…en zelfs oproepen tot een meerpartijendemocratie.
Maar Moskou zette Dubček onder druk om zijn hervormingen terug te draaien…
…en ook om militaire plannen te maken.
Sovjetleider Leonid Brezjnev had Dubček oorspronkelijk gesteund.
Nu vreesde hij dat de Praagse hervormingen het communistische blok zouden verzwakken.
Ik herinner me dat veel mensen op ons KGB-bureau wodka dronken.
We hadden gewed of de Russen…
…tanks naar Praag zouden sturen of niet.
Ik weet nog dat Oleg en ik hadden gewed…
…dat ze geen tanks zouden sturen.
We hebben dus verloren, want dat gebeurde in 1968.
PRAAG, TSJECHOSLOWAKIJE 20 AUGUSTUS 1968
Aan alle mensen van de Tsjecho-Slowaakse Socialistische Republiek…
…het leger van de Sovjet-Unie is de nationale grens overgestoken…
…van de Tsjecho-Slowaakse Socialistische Republiek.
De jonge Gordievsky is op de ambassade als hij het nieuws over de invasie hoort.
Dat was een enorme klap voor…
Voor mijn overtuiging dat het communisme kon evolueren.
Toen realiseerde ik me dat het communisme nooit zou veranderen.
Het is een strikt totalitair systeem dat ik afwijs.
Het moedige Tsjecho-Slowaakse volk probeerde de democratie terug te winnen.
Het werd tegengehouden door het repressieve Sovjetregime.
Vanaf dat moment zou ik dat regime nooit meer steunen.
Ik zou mezelf nooit meer communist voelen.
Dus op die dag werd ik een mentale overloper.
Ik nam afstand van de rest van de KGB…
…die geassocieerd was met aan de zuiveringen, de goelag en zo.
Hij pakt de telefoon, belt zijn vrouw thuis op…
…en begint te huilen…
…omdat hij gefrustreerd is over hoe de Sovjet-Unie…
…maar ook de andere landen van het Warschaupact…
…de situatie in Tsjecho-Slowakije aanpakken.
Hij verwachtte wel dat het gesprek zou worden afgeluisterd.
En dat was ook zo.
De Deense inlichtingendienst luisterde naar het gesprek met zijn vrouw.
En toen rende een van die technici door de gang…
…naar het operationele hoofd van de Deense inlichtingendienst…
…klopte op zijn deur en zei: 'Baas, je moet hiernaar luisteren.'
Ik was op dat moment plaatsvervangend hoofd…
…van de Deense Politie Inlichtingen- en Veiligheidsdienst.
En daarmee was ik het operationele hoofd.
Ik sprak geen Russisch, dus ik begreep het niet meteen…
…maar ik kon het transcript lezen.
We ontdekten al snel dat hij van de KGB was…
…en dat hij een illegale ambtenaar was.
Hij had nauw contact met de Deense predikant, de Deense politie…
…de personeelsregistratie om nieuwe leden te vinden…
…voor het illegale netwerk van de Sovjet-inlichtingendienst.
Dat kon ons veel over hem vertellen.
Hij was slim, intelligent, heel vriendelijk…
…open, welbespraakt en goed opgeleid.
Hij was een charmante man.
Toen we tot de conclusie kwamen dat hij een operationele mogelijkheid vormde…
…wilden we hem rekruteren…
…en ik had een foto in mijn lade van de man.
Maar we wisten dat we het zelf niet konden…
…en we vroegen de Britse dienst om hulp.
Na wat voorbereidingen…
…legden de Britten contact met Gordievsky.
De Britse geheime dienst, zeker in het midden van de Koude Oorlog…
…was opgedeeld in een aantal verschillende organisaties.
MI5, de binnenlandse dienst, keek naar bedreigingen in het Verenigd Koninkrijk.
Maar in het buitenland, werkend vanuit de ambassades…
…om buitenlanders rekruteren voor de Britse geheime dienst…
…was de MI6, de Geheime Inlichtingendienst.
Hij speelde graag badminton en speelde 's ochtends vroeg.
En het Britse hoofd van het bureau was ook een badmintonner.
Het grote voordeel was dat hij in heel Kopenhagen bekend stond…
…als het hoofd van de Britse inlichtingendienst in Kopenhagen.
Dat was een groot voordeel…
…want Gordievsky wist met wie hij praatte.
Ik werd gevonden en we ontmoetten elkaar…
…in de vroege ochtenduren op een badmintonbaan.
De baan was alleen beschikbaar tussen zeven en acht uur 's ochtends.
Het was zo simpel als oogcontact maken met Gordievsky, hem voorbij lopen…
…en zeggen: 'Ik vraag me af of je wilt praten?'
Waarop Gordievsky zei: 'Dat lijkt me een goed idee.'
Ze hadden in het begin wel wat twijfels.
Als inlichtingenofficier van de KGB, was ik oprecht, was ik eerlijk?
Ze spraken in duidelijke taal en zeiden…
…'We willen dat je voor ons werkt. Doe je mee?'
Gordievsky zei: 'Ik doe mee.'
Natuurlijk was hij gespannen.
Elke agent is gespannen.
Elke agent leefde met de angst om ontmaskerd te worden.
Je leeft met die angst terwijl je werkt.
Je leeft met die angst als je klaar bent.
Dat hoort erbij.
We stonden achter hen, we boden dekking, we hielpen…
…maar het werd totaal geheim gehouden.
Als twee mensen het weten, is het gevaarlijk.
Als tien man het weet, is het heel gevaarlijk.
Het handige aan een vriendschap met de hoofdofficier van de KGB in Denemarken…
…is dat je naar het kantoor van je baas kunt gaan…
…door zijn papieren en documenten op het bureau kunt gaan…
…en de geheime dingen kunt vinden die je nodig hebt.
Wat Gordievsky zou hebben geweten en gedeeld…
…was de identiteit van Britten of Amerikanen die voor de Russen werkten.
En als KGB-officier die in het buitenland werkte…
…zou Gordievsky buitenlanders werven om voor de Russen te werken.
Soms ontmoetten ze elkaar in veilige flats.
En soms, afhankelijk van de situatie…
…was het een kort contact in het midden van Kopenhagen…
…waar iets in het voorbijgaan werd doorgegeven aan de andere man…
…die de tegenovergestelde richting op liep, midden op straat.
Hij kende de namen van agenten in Noorwegen, Zweden, Engeland.
Hij gaf de namen van 200 mensen door.
In 1978 wordt Gordievsky teruggeroepen naar Moskou.
Zijn periode in Kopenhagen is voorbij.
Het grote voordeel voor Oleg Gordievsky van teruggaan naar Moskou…
…was dat de derde afdeling van de KGB Buitenlandse Inlichtingendienst…
…zowel Groot Brittannië als Scandinavië omvatte.
Dus alleen Gordievsky kon die jaren in Moskou gebruiken…
…om van het Scandinavische bureau naar het Britse bureau te gaan…
…tot de enorme verrassing en vreugde van MI6…
…om naar Groot Brittannië te gaan.
In de jaren 80 was ik Margaret Thatcher's…
…minister van Buitenlandse Zaken en Defensie van Margaret Thatcher.
Adviseur Buitenlandse Zaken.
Ze wist beter dan ik dat er maar één bron was.
Maar ze wist niet hoe hij heette. Dat hoefde ze niet te weten.
Onze diensten voorzagen Gordievsky van informatie…
…die hij kon doorgeven aan de Sovjet-Unie…
…om hen ervan te overtuigen dat hij een actieve, efficiënte spion was in Londen.
Destijds was Margaret Thatcher fel anti-Sovjet.
In die tijd werd Margaret Thatcher de 'Iron Lady' genoemd.
President Reagan sprak over het 'slechte rijk'.
In uw bespreking van de voorstellen omtrent kernwapens…
…verzoek ik u op uw hoede te zijn voor de verleiding van trots…
…door uzelf overal boven te plaatsen en beide kanten even schuldig te verklaren…
…door de geschiedenis en impulsen van een kwaadaardig rijk te negeren…
…door de wapenwedloop een groot misverstand te noemen…
…en door afstand te nemen van de strijd tussen juist en onjuist, goed en kwaad.
Hij zag de Russen als de slechteriken en hij was erg uitgesproken in toespraken…
…zeker in het begin van z'n presidentschap over hoe slecht de Russen waren.
Leonid Brezjnev, de leider van de Sovjet-Unie…
…en Yuri Andropov, het hoofd van de KGB…
…waren ervan overtuigd, met de komst van de regering Reagan…
…dat er een echte, serieuze kans was…
…dat het Westen in de nabije toekomst een kernoorlog zou lanceren.
De politici zochten overeenstemming over de modernisering van hun strijdkrachten…
…door de inzet in West-Europese NAVO-staten…
…van meer dan 500 nieuwe Amerikaanse tactische kernraketten.
Vanuit de KGB-residentie in Londen zag Gordievsky telegrammen…
…signalen uit het Moskouse Centrum naar anderen in de wereld…
…waarin beschreven werd dat een NAVO-oefening…
…eigenlijk een camouflage was…
…voor wat zij zagen als een mobilisatie voor een eerste aanval op de Sovjet-Unie.
Dit was de zogenaamde NAVO Able Archer-oefening van november 1983.
We kunnen onze waakzaamheid niet verslappen, want de militaire machine…
…van het Warschaupact blijft zelfs vandaag de dag nog groeien.
Able Archer zelf, die versie in 1983, was een commandopost-oefening…
…waarbij mensen zichzelf moesten afschilderen als de premier…
…als zeer hooggeplaatste politieke leiders.
En dat voedde Brezjnevs paranoia.
Waarom zou een premier…
…een nucleaire oorlog met de Sovjet-Unie nabootsen?
Als ze denken dat er een oorlog uitbreekt, kunnen ze het voorkomen…
…en een oorlog beginnen die eigenlijk niemand wilde.
Toen de omvang van de Sovjet-vrees duidelijk werd…
…werd besloten dat we er niet langer mee door zouden gaan…
…omdat het de Sovjet-Unie zou overtuigen dat ze zouden worden aangevallen.
En het was heel nuttig om van Gordievsky te horen dat dit een echte angst was.
Maar Gordievsky was erg goed in…
…het Westen overtuigen dat hun retoriek…
…dat de toespraken over het 'kwaadaardige imperium' die Reagan hield…
…in het Oosten verkeerd werden opgevat.
Een deel van zijn werk was zo waardevol omdat hij…
…Britten en Amerikanen kon overtuigen het taalgebruik te matigen…
…en de Russen niet af te schilderen als gemene, kwaadaardige mensen.
Dit is verbluffende informatie en het is waarschijnlijk…
…het belangrijkste dat Gordievsky aan het Westen heeft gegeven.
Vanwege zijn eigen intelligentie en zijn capaciteiten…
…was hij in staat om een heel breed beeld te schetsen.
Hij was van onschatbare waarde.
De naam Oleg Gordievsky kon nooit uit Thatchers mond zijn geglipt…
…want ze kende de naam niet.
Maar ze kende Oleg Gordievsky.
Ze beschouwde hem zonder enige twijfel als een held.
Dus, zoals Oleg zei: 'Ik ben Bond, James Bond.'
Gordievsky werd de inwonende spion-diplomaat in Londen.
Je kunt je voorstellen dat er champagne vloeide bij de MI6…
…toen hun troef werd benoemd tot hoofd van de KGB in Londen.
Menselijke inlichtingen delen is een van de gevoeligste delen van de relatie.
Vaak wordt de broninformatie zelf gedeeld.
Gordievsky's informatie werd gedeeld met de VS…
…maar zijn identiteit werd niet gedeeld.
Maar de CIA…
…als inlichtingendienst, wilden weten wat er aan de hand was.
Na verloop van tijd wordt het duidelijk…
…dat de Britten een zeer goed geplaatste Sovjet-bron hebben.
En het hoofd van de divisie van het Directoraat Operaties…
…die spioneert tegen de Sovjet-Unie en haar bondgenoten…
…stelde iemand aan die moest uitzoeken…
…wie de bron is die de Britten hebben.
En de belangrijkste man die op dat project zat…
…om erachter te komen wie die Sovjet-bron is, is Aldrich Ames.
Wat Gordievsky niet wist, was dat VIA-officier Rick Ames…
…naar de KGB residentie in Washington was gegaan…
…en infirmatie had gegeven.
Aldrich Ames is een officier van de CIA bij de Directoraat Operaties.
Hij werkte zijn hele carrière tegen het Sovjet-Unie.
Maar hij was geen hoogvlieger en begint te spioneren voor de Sovjets.
Niet uit ideologische overtuiging.
Hij wilde geld, zowel voor zichzelf als voor de levensstijl…
…van zijn vrouw, die gewend is aan mooie dingen.
Dus begint hij te spioneren voor de Sovjet-Unie.
Het was een ongewenste verrassing voor ze.
Om de informatie te krijgen, in sommige gevallen het bewijs…
…dat een half dozijn of meer KGB-agenten voor de MI6 of de CIA werkten.
MR. AMES DIT IS OM DE FONDSEN TE BEVESTIGEN
IN TOTAAL KOMT ER $1.535.077,28 OP JE REKENING.
In zijn eerste informatie-storting aan de KGB in Washington…
…verraadde hij de identiteit van tien Sovjet-agenten die voor de CIA werken.
Ik wist dat ze uiteindelijk, misschien niet meteen…
…maar dat ze uiteindelijk zouden worden vervolgd.
En ook dat sommigen van hen geëxecuteerd zouden kunnen worden.
Hij vertelt de KGB ook…
…wat de CIA weet over die geheime, gevoelige bron die de MI6 heeft.
De Amerikanen kenden de informatie, maar niet de bron.
Door de bron van de informatie te verzamelen…
…en te kijken naar wie toegang had tot de informatie…
…kon Aldrich Ames Gordievsky identificeren als de bron.
In het geval van Gordievsky…
…heeft de SIS ons nooit verteld wie hun bron was.
We ontdekten dit. Ik ontdekte dit.
Ik heb wat stukken aan elkaar gelinkt waardoor we konden zien wie het was.
Drie dagen geleden werden CIA-agent…
…Aldrich Ames en zijn vrouw gearresteerd voor spionage.
Het Ames-koppel heeft onze nationale veiligheid ernstig beschadigd.
Aldrich Ames is de meest schadelijke verrader in de geschiedenis van de CIA.
Hij verraadde Gordievsky's naam…
…vertelde de Russen wie het was, en de rest is geschiedenis.
In 1985 werd Oleg Gordievsky teruggeroepen naar Moskou…
…voor belangrijke besprekingen en overleggen…
…voordat hij formeel de leiding overnam als hoofd van de KGB in het VK.
Toen het telegram arriveerde…
'Kom over twee dagen naar Moskou voor belangrijke gesprekken'…
…herkende ik de tekst.
Tientallen werden naar Moskou teruggehaald voor overleggen en daarna doodgeschoten.
Hij overlegt met zijn begeleiders en ze zijn het erover eens…
…dat ze het niet zeker kunnen weten…
…maar als hij teruggaat en alles is in orde, wordt hij de rezident.
Dan krijgt hij toegang tot alles met betrekking tot de KGB-operaties in het VK.
Aan de andere kant, als dit echt slecht nieuws is…
…gaat hij terug en zal hij waarschijnlijk doodgaan.
Uiteindelijk laten ze de beslissing aan Gordievsky.
Het is zijn beslissing en hij neemt het risico…
…en gaat terug naar Moskou om te zien wat er gebeurt.
Operatie Pimlico was zorgvuldig georganiseerd…
…met Britse agenten, om Gordievsky uit de SovjetUnie te halen…
…als hij daar in de problemen kwam.
Pimlico werkte zo: Iedere dinsdag om 19.30 uur…
…zou iemand van het MI6-bureau in Moskou…
…staan kijken naar een bakkerij op Kutuzovsky Prospekt.
En als ze daar een man zagen met een grijze broek, een grijze hoed…
…en een plastic boodschappentas van Safeway, dan was dat het teken.
En dan moesten ze reageren door een KitKat of een Mars te eten.
Ik vond dat ik moedig moest zijn. Zo voelde ik me.
Maar Oleg zei tegen me…
'Ik voelde gewoon dat er iets mis was.' En ik herinner me deze zin nog goed.
Hij zei: 'Ik voelde de palmen van mijn handen. Ik voelde me bezweet.'
Na zijn terugkeer in Moskou merkte hij…
…al snel dat er iets mis was.
Hij ging eerst door de paspoortcontrole…
…en de man van de grenswachters bekeek zijn paspoort, zag zijn naam…
…en belt iemand om te melden dat Gordievsky er is.
Normaal gesproken werd hij opgepikt door een collega van de KGB.
Maar als hij aankomt, is er niemand om hem op te halen.
Dat is een beetje vreemd.
Als hij thuiskomt, ontdekt hij ondubbelzinnig bewijs…
…dat er iets aan de hand is.
Zijn appartement heeft drie sloten…
…maar hij was de sleutel van een van d e sloten kwijt…
…en ze gebruiken hem niet, maar hij zat wel op slot.
Dat kan maar één ding betekenen.
Er was iemand binnen geweest.
Zijn eerste gedachte is: dit is de KGB. Dit is het werk van de KGB.
Mijn flat werd afgeluisterd, er werd naar miojn telefoon geluisterd…
…en waarschijnlijk was er zelfs een camera in mijn flat.
Ik werd constant door hen bekeken en beluisterd.
Ik had terug moeten komen…
…voor een reeks belangrijke ontmoetingen met belangrijke mensen…
…maar het kwam er nooit van.
Geen vergaderingen, geen afspraken, geen overleggen.
De andere kleine, verdachte momenten.
Er gebeurt niets op dinsdag. Niets op woensdag.
Hij wacht de hele week en er gebeurt niets.
De KGB wist niet zeker dat Gordievsky een Britse agent was.
Als ze het hadden geweten, hadden ze hem op het vliegveld gearresteerd.
Dan hadden ze hem opgesloten.
Dan hadden ze hem een nep-proces gegeven.
Dan was het een krote wandeling naar een executiekamer geweest.
Dan had hij moeten knielen en was hij in z'n achterhoofd geschoten.
Zo simpel is het.
Maar dat deden ze niet, wat betekent…
…dat ze verdenkingen hadden, maar geen bewijs.
En hij was aan het wachten tot het kwaad zou geschiede.
Eindelijk gebeurde er iets.
Hij werd ingelicht door Grushko, een van de adjunct-hoofden…
…van het eerste directoraat, dus een grote speler in de KGB.
Hij zei: 'Kom met me mee. We moeten het hoofdkwartier verlaten…
…en we moeten overlegegn over strategieen die we overwegen…
…om op hoog niveau te infiltreren in de Britse regering.'
Ze vonden het huisje, een speciaal KGB huisje buiten het terrein…
…van het hoofddirectoraat van de inlichtingendienst.
In het begin deed men alsof het iets was…
…een neutrale discussie over iets zakelijks.
Maar toen stopten ze drugs in mijn drankjes.
En uiteindelijk ondervragen ze me.
Mijn persoonlijkheid was meteen grondig veranderd.
Ik verloor de controle. Ik stopte met praten.
Mijn gedachten waren vreemd.
Ik denk dat het zeker vijf uur duurde.
In die toestand werd ik door hen ondervraagd.
Ze wisten iets, maar niet genoeg om me meteen te vervolgen.
Ze zochten wanhopig naar meer bewijs.
Ik maakte me zorgen. Twee, drie dagen later…
…toen ik me de hele inhoud van het verhoor begon te herinneren…
…besefte ik me dat ik sterk werd verdacht…
…en dat mijn leven…
Mijn leven was in gevaar.
Toen ik begon na te denken over wat ik moest doen…
…of ik moest wachten op de echte ondervraging…
…misschien met marteling, of om te proberen te ontsnappen.
En ik besloot te ontsnappen…
…wetende dat het een groot risico was en dat de kans op succes niet groot was.
Hij beseft dat Pimlico activeren zijn enige hoop is…
…om het exfiltratieplan te activeren…
…en te ontsnappen uit de Sovjet-Unie met de hulp van zijn Britse vrienden.
KUTUZOVSKY PROSPEKT, SOVJET-UNIE DINSDAG 19.30 UUR
Oleg zag het individu, maar vroeg zich af of hij hem had gezien.
De MI6 agent stopte zijn hand in zijn zak, haalde een Mars tevoorschijn…
…anderen zeggen een KitKat, en begon hem op te eten.
Oleg wist dat hij gezien was.
Zo begon het grootste ontsnappingsverhaal van de Britse inlichtingendienst.
De Britse ambassade weet nu dat Gordievsky…
…de Sovjet-Unie wil verlaten en dat de Russen hem door hebben.
Niemand onder toezicht van de KGB…
…was tot dan toe met succes uit de Sovjet-Unie geëxfiltreerd.
Dus hij en de MI6 hebben altijd geweten dat als ze het plan moesten uitvoeren…
…ze weinig kans op succes hadden.
Pimlico was een belangrijke operatie die Margaret Thatcher…
…de premier, persoonlijk moest goedkeuren.
Iemand vertelde me…
…dat het absoluut noodzakelijk was om contact op te nemen met Margaret Thatcher.
En toen ik zei: 'Ze is in Schotland.' Zei hij: 'O, God.'
En ik zei: 'Moet ik bellen?'
Hij zei: 'Nee, niet bellen. In godsnaam.'
'Je moet naar Balmoral gaan en haar persoonlijk spreken.'
'Vertel niemand wat je gaat doen.'
Ik kwam aan.
De assistent van de koningin was aan het bellen met een assistent van haar moeder…
…en bespraken het belangrijke onderwerp…
…of de koningin de videorecorder van haar moeder mocht lenen.
Maar uiteindelijk moest ik zeggen…
…'Ik ga nu naar haar toe, of je dat nu wilt of niet.'
'Ik ga nu, en ik zal haar vinden.'
Ik legde de situatie aan haar uit…
…ze gaf meteen haar toestemming en ik ging terug naar Londen.
Ik wacht nog steeds op mijn onkostenvergoeding.
MOSKOU, SOVJET-UNIE 1985
MI6 verborg het plan in een kopie van Shakespeares sonnetten…
…dat was bedrukt met geheime inkt…
…dat, als het in het water werd gelegd, zou onthullen…
…waar hij precies naartoe moet.
MOSKOU
Ik begon na te denken over de route. Ik begon na te denken over de kaartjes.
Ik begon na te denken over hoe ik vde bewaking kon afschudden.
Ik begon na te denken over hoe ik valse signalen naar de KGB kon sturen.
Toen ik op weg was naar een treinstation om alvast een kaartje te kopen…
…en toen ik de bewaking moest afschudden op mijn weg daarheen…
…werd het spannend.
Er kan van alles misgaan, dus hij is ontzettend nerveus.
Hij brengt de laatste dagen door met zijn familie.
Hij brengt tijd door met zijn oude vriend Mikhail Lyubimov.
Plotseling belde hij me op en verscheen hij.
Hij had een fles wodka in zijn hand.
Een grote fles.
En hij dronk er nerveus van.
'Luister,' zei hij, 'er is iets vreselijks gebeurd.'
'Ze hebben me teruggeroepen naar Moskou. Ik ben er nu.'
'Het is heel ernstig. Mijn carrière is voorbij.' Zoiets.
Ik probeerde hem te kalmeren.
Hij trilde en hij was er slecht aan toe.
Ik heb nooit gedacht…
…dat mijn vriend en mijn partner…
…door de Britten kon worden gerekruteerd.
Ik twijfelde er niet aan, dat zeg ik eerlijk.
Als ik eraan twijfelde, had ik hem neergschoten.
Ik wilde afscheid nemen. Ik kuste de kinderen…
…ik kuste mijn vrouw en ik nam afscheid.
Maar ik kon ze niet meer vertellen…
…want mijn vrouw wist niet van mijn contact met de Britten.
Ik wilde niet dat ze de last moest dragen van die kennis…
…of de verantwoordelijkheid voor wat ik had gedaan.
Daarom.
Ik hou zoveel van mijn familie, en van mijn kinderen…
…dat het een vreselijke schok voor me was.
Als hij het haar had verteld, zou ze beschuldigd worden van verraad.
Dus dat deed hij niet.
Ze ging op vakantie.
Ze had geen reden om te denken dat het meer was…
…dan een korte afwezigheid van elkaar.
En dus gaf ze hem een gewone, korte kus op de lippen.
Op een avond, toen het tijd was om te gaan…
…verliet ik snel het gebouw.
Ik werd zwaar in de gaten gehouden, fysiek.
Er stonden constant agenten achter me, twee auto's.
Hij stak rennend de weg over…
…en verdween in het park.
In het park, toen de bomen de bewaking blokkeerden, begon ik te rennen.
Ze zagen niet dat ik rende. Dus schudde ik ze van me af.
Ik kwam aan bij een treinstation, nam een trein…
…en bleef de hele nacht in de trein.
Ondertussen waren een konvooi van twee MI6-agenten, hun vrouwen en een baby…
…in twee verschillende auto's naar hem onderweg.
Het verhaal was relatief simpel.
Ze moesten de KGB doen geloven dat een vrouw…
…die met haar man reisde, er zou zijn met haar baby.
Het was logisch dat als zij er was…
…dat de baby mee zou gaan, in plaats van die achter te laten.
Wetende dat de ambassade werd afgeluisterd…
…bleef ze klagen over hoofdpijn.
Dus haar reden om mee te gaan was om een dokter te bezoeken…
…die bekend was bij de ambassade in Helsinki.
LENINGRAD STATION, SOVJETUNIE
Geëxfiltreerd worden is buitengewoon stressvol.
Dat is wat er met Gordievsky is gebeurd.
Hij stapt uit 't treinstation in Leningrad en stapt in een bus naar Vyborg…
…de laatste stad in de Sovjet-Unie voor de Finse grens.
Hij is een kilometer van het ontmoetingspunt af.
Op weg naar de grens…
…was er een grote kans om ontdekt of gepakt te worden.
Hij loopt die laatste kilometer naar de plek waar hij wordt opgehaald.
Hij verbergt zich en wacht.
We waren nerveus. Het was een riskante situatie.
Het kan allemaal misgaan. Er kunnen doden vallen.
Het kan alle diplomatieke relaties met het VK verbreken.
Er kon van alles gebeuren.
Toen ik wachtte op de Britse auto om me op te pikken…
…werd ik door duizenden muggen gestoken…
…in het hoge gras, want het was vochtig en warm.
Ik heb urenlang op de auto's gewacht.
En ik werd steeds nerveuzer.
Twee minuten later kwamen de auto's aan en werd ik in de kofferbak gestopt.
In de kofferbak vond hij wat hij er verwachtte te vinden…
…een metalen deken om over hem heen te leggen.
En een kalmeringsmiddel. Hij nam het kalmeringsmiddel.
Na tachtig seconden waren ze weg.
Maar het gevaarlijke moment was de reeks controles.
Verderop omsingelden de grenswachten de auto.
Ze hadden het nodige papierwerk. Ze zaten in een diplomatieke auto.
Alles leek goed te gaan…
…en toen begonnen de speurhonden aan de auto te ruiken.
Op dat moment gebeurde er iets ongelooflijks…
…wat de geschiedenis van spionage nooit is gebeurd.
Snel reagerend op de situatie…
…begint een van vrouwen van de MI6-agenten de honden af te leiden…
…met haar chips met kaas- en uiensmaak.
Ze hadden de motor uitgezet en ik hoorde de honden snuffelen.
Het trekt een van de honden aan, maar een ander heeft er geen interesse in…
…en nadert de achterkant van de auto, dus gaat ze over op plan B.
Toen begonnen de briljante Engelse dames luiers te verschonen.
De luier van de baby moest ook echt verschoond worden…
…dus er is een lekker, stinkend residu dat ze op de grond gooit…
…en de hond walgt, ik denk zoals jij en ik zouden doen…
…dwaalt af en toont geen interesse meer in de auto.
Ze gaan naar het laatste controlepunt.
Hij pakt hun paspoorten en bekijkt ze. Oké.
Voor hij ze teruggeeft, gaat de telefoon in zijn hutje.
Hij neemt de telefoon op. Hij praat en hij praat.
Ondertussen krijgt iedereen in de auto's een hartaanval.
Alles was in orde. Ze krijgen hun paspoorten terug.
De auto begon te rijden.
Ze veranderen de muziek in de auto.
Ze zetten de Finse componist Sibelius op…
…en spelen zijn compositie 'Finlandia' af.
Dat is een bericht aan de man in de achterbak…
…dat we nu veilig in Finland zijn.
En dan besef ik me dat ik vrij ben.
En Sibelius werd gedraaid.
Het was een wonder.
Na de aankomst in Finland stonden er twee auto's te wachten.
In één auto zaten twee Britse MI6-agenten.
In de andere auto zaten twee Deense agenten.
De Deense inlichtingendienst wachtte, gaf hem een nieuw paspoort…
…stopte hem in de auto en toen…
…op naar Finland.
Van daaruit werd hij naar Noorwegen gebracht.
Vanuit Noorwegen werd hij teruggevlogen naar Londen.
Ik heb geen spijt van wat ik met mijn leven heb gedaan…
…en hoe ik het heb veranderd, moest vluchten en in een ander land moest wonen.
Voor de KGB…
…was Gordievsky's ontsnapping een enorme vernedering.
Deze vreselijke Pimlico-ontsnapping…
…was een avontuur, een zeer avontuurlijke operatie…
…maar niet professioneel.
Je kunt je agenten niet in een achterbak stoppen.
Dit is belachelijk voor een inlichtingenofficier.
Ik heb het land niet verraden.
Ik heb het volk van de Sovjet-Unie niet verraden…
…het volk onder de paraplu van de Sovjet-Unie.
Ik heb het regime verraden…
…en het communistische systeem, dat onwettig was, verkeerd…
…en in veel periodes van de Sovjet- geschiedenis zelfs crimineel.
Voor de Russen was hij natuurlijk een verrader.
Voor ons was hij een held.
En we overwegen de Gordievsky-rekrutering…
…en de zaak Gordievsky…
…als een van de beste, misschien wel de beste…
…Westerse inlichtingen-operatie tijdens de Koude Oorlog.
Ik denk dat hij een sleutelrol speelde bij het beëindigen van de Koude Oorlog…
en bij de omschakeling naar een veel kalmere, meer afgemeten relatie…
…tussen Oost en West.
Na zijn ontsnapping werd hij voorgesteld aan de premier, Margaret Thatcher.
Hij werd later aan president Reagan voorgesteld…
…op basis van de waardevolle informatie die hij had verstrekt.
En zijn informatie voedde de belangrijkste beslissers…
…in de eindfase van de Koude Oorlog.
Toen we Oleg Gordievsky voor het eerst ontmoetten in 1986…
…was zijn familie het belangrijkst.
Het eerste waar hij elke ochtend aan dacht…
…was hoe hij zijn gezin mee zou kunnen nemen.
De Gordievsky familie is eindelijk samen in een tuin…
…op een geheime locatie in het zuiden van Engeland…
…eindelijk verlost van de dreiging van de KGB.
Oleg Gordievsky zag zijn vrouw Leila…
…en hun dochters, Anna en Maria, zes jaar geleden.
Ik ben enorm blij en tevreden…
…en ik voel een enorme opluchting en voldoening.
Maar soms voelt het nog alsof het een droom is.
Misschien word ik wakker en is het niet waar.
Ik hoop dat 't waar is. -Word wakker.
Het is geen droom. Ik ben er echt.
Bedankt.
Oleg Gordievsky is 83.
Hij is nu niet erg actief meer.
Hij woont in Engeland en wordt nog steeds beveiligd.
Hij werd veroordeel tot executie bij verstek…
…en dat heeft hem altijd achtervolgd.
Maar het wordt gecompenseerd…
…door het heerlijke gevoel van vrijheid, democratie…
…en de beschaving van het Verenigd Koninkrijk.
Misschien niet genoeg avonturen, maar genoeg andere goede dingen.
Dus onderaan de streep is het niet zo slecht.