MOSKWA, ZWIĄZEK RADZIECKI, 1985 ROK
Oleg Gordijewski, oficer KGB, to jeden z najlepszych szpiegów,
którzy pracowali dla brytyjskiego MI6.
GŁOS OLEGA GORDIJEWSKIEGO
Byłem gotów podjąć ryzyko, by chronić Wielką Brytanię.
Gdy przyszedł telegram, wiedziałem, co oznacza.
Podejrzewają mnie i mam poważne kłopoty.
WYWIAD Z BBC RADIO
Muszę się ewakuować. I to szybko.
MI6 wysłało mu sygnał, że zauważyło jego prośbę o ewakuację.
Agent MI6 miał przejść obok niego z czekoladowym batonem.
Gdy zacząłem przygotowania do ucieczki, zrobiło się ciekawie.
To była akcja najwyższej możliwej wagi.
Denerwowałem się.
Wiele razy powtarzałem sobie: „Zupełnie jak w filmie. Spójrz tylko”.
„Czy ja oglądam film o sobie?”
Operacja Pimlico była najzuchwalszą w historii próbą
uratowania funkcjonariusza z Moskwy.
CENTRALNA AGENCJA WYWIADOWCZA
TAJNE
NIEZNANE MISJE SZPIEGOWSKIE
OPERACJA PIMLICO
Zaczynamy?
KOPENHAGA, DANIA, 1967 ROK
W 1967 roku
zostałem wysłany do Kopenhagi
jako zastępca naczelnika placówki KGB.
MICHAIŁ LJUBIMOW PUŁKOWNIK WYWIADU ZAGRANICZNEGO KGB
I AGENCJI BEZPIECZEŃSTWA WEWNĘTRZNEGO W ZWIĄZKU RADZIECKIM
Byłem pułkownikiem i oficerem wywiadu KGB.
Szpiegiem.
Nie działaliśmy przeciwko Duńczykom.
Działaliśmy głównie przeciwko Amerykanom i NATO.
NIEMCY WSCHODNIE - POLSKA ZWIĄZEK RADZIECKI
Należy pamiętać, że Dania to mały kraj,
który stał na froncie zimnej wojny.
Szpiedzy to najtańsza broń do prowadzenia wojny.
HISTORYK WYWIADU
Dlatego większość krajów socjalistycznych miała swoich szpiegów,
w ambasadach lub niezależnie od nich, na terenie Danii.
AMBASADA ZSRR
Poznałem wtedy Gordijewskiego, który tam pracował.
Gordi był zastępcą komendanta i moją prawą ręką.
Był najbliższym człowiekiem komendanta, zaraz po mnie.
Tak naprawdę Oleg Gordijewski był zewsząd otoczony przez ludzi z KGB.
BYŁY PUŁKOWNIK KGB I SZPIEG MI6
Na początku byłem homo sovieticus,
czyli zwykłym sowieckim człowiekiem, który jest przyzwyczajony do kłamstwa.
Używałem jednego języka wobec rodziny, a drugiego wobec Partii.
Moja matka nie należała do partii komunistycznej.
To właśnie moja matka, w swojej normalności,
nauczyła mnie postrzegać realia życia w radzieckim kraju
w ich właściwym świetle i wymiarze.
Była przeciwniczką KGB, bo mój ojciec był jego członkiem.
Znała ich sztuczki i brutalność.
Mój brat i ja dołączyliśmy nie tyle do KGB jako takiego,
czyli do zbrodniczego organu państwowego, ale do Wydziału Wywiadu Zagranicznego.
To elitarna organizacja.
Jej członkowie byli inteligentni i znali różne języki.
Ale na czym polegała ta praca?
Na rekrutowaniu ludzi jako tajnych informatorów dla KGB.
Za granicą mieliśmy robić dokładnie to samo.
To było jeszcze w czasach sprzed Praskiej Wiosny.
Czesi ustawiają się w kolejce, by odkryć nową wolność.
Przez ostatnie dwa miesiące, odkąd stalinista Novotný stracił władzę,
swobodnie dyskutują na temat przyszłości społeczeństwa.
Alexander Dubček doszedł do władzy kilka miesięcy wcześniej,
obiecując coś, co nazywał „socjalizmem z ludzką twarzą”.
Jednym z pierwszych kroków było zniesienie cenzury.
Wzywał nawet do wielopartyjnej demokracji.
Ale Moskwa naciskała na Dubčeka, by wycofał swoje reformy
i snuła własne wojskowe plany.
Sowiecki przywódca, Leonid Breżniew, początkowo popierał Dubčeka.
Ale przestraszył się, że reformy w Pradze osłabią blok komunistyczny.
Pamiętam, że wielu ludzi z naszej placówki KGB piło wódkę.
Robiliśmy zakłady,
czy Rosjanie wyślą czołgi do Pragi.
Pamiętam, że założyliśmy się z Olegiem,
że nie wyślą czołgów.
Ostatecznie przegraliśmy.
Bo wysłali je w końcu w 1968 roku.
PRAGA, CZECHOSŁOWACJA 20 SIERPNIA 1968 ROKU
Do obywateli Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej.
Armia Związku Radzieckiego przekroczyła granicę
Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej.
Gordijewski był w ambasadzie, gdy dowiedział się o inwazji.
EKSPERT WYWIADU
To był ogromny cios dla mojego…
Dla resztek mojego przekonania, że komunista może ewoluować.
ŹRÓDŁO: BBC PANORAMA
Pomyślałem wtedy, że komuniści nigdy się nie zmienią.
To sztywny system totalitarny, z którym się nie zgadzam.
Odważny naród czechosłowacki próbował odzyskać wolność i demokrację.
Powstrzymał go represyjny reżim sowiecki.
Od tamtego dnia nie mogłem już popierać tego reżimu.
Nie czułem się już komunistą.
To był dzień, w którym mentalnie stałem się dezerterem.
Odciąłem się od reszty KGB, która była…
powiązana z czystkami, gułagami i tak dalej.
Podszedł do telefonu, zadzwonił do żony.
Rozpłakał się.
Był sfrustrowany tym, co Związek Radziecki
i inne kraje Układu Warszawskiego
robią z sytuacją w Czechosłowacji.
Spodziewał się, że telefon jest podsłuchiwany.
I rzeczywiście był.
Duński wywiad podsłuchiwał jego rozmowę z żoną.
Jeden z obsługujących go techników przybiegł korytarzem,
poszedł do szefa Duńskiej Służby Wywiadowczej,
zapukał i powiedział: „Szefie, musi pan tego posłuchać”.
Byłem wtedy zastępcą szefa…
BYŁY SZEF DUŃSKIEJ SŁUŻBY WYWIADOWCZEJ
…duńskich służb bezpieczeństwa.
A tym samym jej szefem operacyjnym.
Nie znałem rosyjskiego, więc nie zrozumiałem od razu.
Ale przeczytałem transkrypt.
Dość szybko okazało się, że pracował dla KGB
i był oficerem wsparcia dla nielegalnych szpiegów.
Miał bliskie kontakty z duńskimi duchownymi, policją
i rejestracją personelu, by móc wyszukiwać nowych „wtajemniczonych”
dla nielegalnej siatki radzieckiego wywiadu.
To może o nim wiele powiedzieć.
To był bystry, inteligentny, przyjazny i otwarty człowiek.
Znał języki i był dobrze wykształcony.
Był czarujący.
Doszliśmy do wniosku,
że moglibyśmy mieć z niego użytek i powinniśmy go zwerbować.
Miałem jego zdjęcie w szufladzie. To nasz człowiek.
Ale wiedzieliśmy, że sami tego nie zrobimy.
Więc zwróciliśmy się o pomoc do Brytyjczyków.
Po krótkim okresie przygotowań
Brytyjczycy wykonali ruch i wyciągnęli rękę do Gordijewskiego.
Od połowy zimnej wojny…
HISTORYK
…brytyjski wywiad był podzielony na wiele organizacji.
Służba krajowa MI5 badała zagrożenia w samej Wielkiej Brytanii.
Ale za granicą, w ambasadach, działała MI6,
rekrutując obcokrajowców w imieniu Brytyjskiego wywiadu.
To była ich tajna służba wywiadowcza.
Był energicznym graczem badmintona. Wychodził grać wczesnym rankiem.
Brytyjski szef oddziału też grał w badmintona. I miał…
Miał tę wielką zaletę, że był znany w całej Kopenhadze
jako miejscowy szef brytyjskiego wywiadu.
To była wielka zaleta,
bo Gordijewski wiedział, z kim rozmawia.
Zostałem przez niego odnaleziony
we wczesnych godzinach porannych na korcie do badmintona.
Kort był otwarty tylko pomiędzy siódmą i ósmą rano.
Nawiązał kontakt wzrokowy z Gordijewskim, przeszedł obok…
AUTOR KSIĄŻKI „SZPIEDZY”
…i powiedział: „Może chciałbyś pogadać?”
Gordijewski odparł: „Byłoby świetnie”.
Na początku mieli wątpliwości.
Byłem oficerem wywiadu KGB. Czy mówiłem prawdę i byłem z nimi szczery?
A oni powiedzieli wprost:
„Chcemy, żebyś pracował dla nas. Wchodzisz w to?”
Gordijewski powiedział, że tak.
Był zdenerwowany.
Każdy agent się denerwuje.
Każdy agent żyje w strachu, że może zostać zdemaskowany.
Czujesz strach, gdy pracujesz.
Czujesz strach, gdy skończysz pracę.
To część tej gry.
Staliśmy z tyłu, osłanialiśmy, pomagaliśmy,
ale trzymaliśmy to w tajemnicy.
Gdy dwie osoby znają sekret, jest groźnie.
Dziesięć osób to ogromne ryzyko.
Dobra strona przyjaźni z szefem duńskiego KGB jest taka,
że możesz pójść do biura swojego szefa,
przejrzeć dokumenty na jego biurku
i znaleźć to, czego potrzebujesz.
Niektóre z informacji, które Gordijewski mógł znać i przekazać
dotyczyły Brytyjczyków lub Amerykanów pracujących dla Rosjan.
Jako oficer KGB działający za granicą,
Gordijewski rekrutował obcokrajowców do pracy dla Rosji.
Czasem spotykali się w bezpiecznych mieszkaniach.
Czasem, w zależności od sytuacji,
dokonywali szybkich wymian w centrum Kopenhagi.
Przekazywali jakiś przedmiot do ręki drugiej osoby,
gdy mijali się na środku drogi.
Znał nazwiska wielu agentów w Norwegii, Szwecji i Wielkiej Brytanii.
Przekazał nazwiska 200 osób.
W 1978 roku Gordijewski został wezwany z powrotem do Moskwy.
Jego misja w Kopenhadze dobiegła końca.
MOSKWA, ZWIĄZEK RADZIECKI, 1978 ROK
Wielką korzyścią powrotu Olega Gordijewskiego do Moskwy było to…
HISTORYK MI5
…że trzeci wydział wywiadu KGB
obejmował Wielką Brytanię i Skandynawię.
Więc Gordijewski mógł wykorzystać te lata spędzone w Moskwie,
by ze skandynawskiego biurka przenieść się na brytyjskie,
i, ku wielkiemu zaskoczeniu i radości brytyjskiego wywiadu…
LONDYN, 1982 ROK
…dostać się do Wielkiej Brytanii.
W latach 80. pracowałem dla Margaret Thatcher.
Byłem jej sekretarzem spraw zagranicznych i obrony.
Prywatnym doradcą.
Wiedziała, i to lepiej niż ja, że mamy jednego informatora.
Ale nie znała jego nazwiska. Bo nie musiała.
Nasze służby dostarczały Gordijewskiemu informacje,
które mógł przekazać ZSRR,
by pokazać im, jak świetnie radzi sobie w Londynie.
Margaret Thatcher była wtedy zaciekle antysowiecka.
To wtedy przylgnął do niej przydomek Żelaznej Damy.
Prezydent Reagan mówił o „imperium zła”.
W dyskusjach nad zamrożeniem broni jądrowej
wystrzegajcie się pokusy pychy, pokusy beztroski…
wywyższania się ponad sprawę i przypisywania stronom jednakowej winy,
ignorowania faktów i agresywnych impulsów imperium zła,
nazywania tego wyścigu zbrojeń nieporozumieniem
i odcinania się od tej walki pomiędzy dobrem i złem.
Uważał Rosjan za złoczyńców i wyraźnie mówił o tym,
zwłaszcza na początku kadencji,
jak źli byli Rosjanie.
Leonid Breżniew, przywódca ZSRR…
HISTORYK WYWIADU
…i Jurij Andropow, szef KGB,
wraz z nadejściem administracji Reagana uznali,
że istnieje realna, poważna szansa,
że w niedalekiej przyszłości Zachód rozpęta wojnę jądrową.
Politycy szukali zgody na modernizację swoich sił
poprzez rozmieszczenie na zachodzie Europy
ponad 500 nowych taktycznych pocisków nuklearnych.
Z rezydentury KGB w Londynie Gordijewski zobaczył telegramy,
sygnały z centrum Moskwy dla innych na całym świecie,
które miały sugerować, że ćwiczenia NATO
były tak naprawdę przykrywką dla czegoś,
co uważali za mobilizację do pierwszego ataku na Związek Radziecki.
Były to tak zwane ćwiczenia Able Archer z listopada 1983 roku.
Nie możemy zmniejszyć czujności,
bo machina wojenna Paktu Warszawskiego nieustannie rośnie w siłę.
Able Archer z 1983 roku były ćwiczeniami dowódczo-sztabowymi,
w których ktoś udawał premiera lub innych przywódców politycznych.
Znów dopasowało się to do paranoi Breżniewa.
Dlaczego ćwiczenia uwzględniają premiera,
który symuluje wojnę nuklearną ze ZSRR?
W obliczu zagrożenia mogliby uprzedzić fakty
i rozpocząć wojnę, której przecież nikt nie chciał.
Gdy skala obaw Sowietów wyszła na jaw,
zdecydowaliśmy, że nie będziemy już iść tą drogą,
bo to przekonałoby Związek Radziecki, że mogą zostać zaatakowani.
To Gordijewski pomógł nam zrozumieć, że naprawdę się tego obawiają.
Geniusz Gordijewskiego polegał na tym,
że przekonał Zachód, że ta ich retoryka,
przemowy o imperium zła, które wygłaszał Reagan,
były mylnie odbierane w Rosji.
Wartość jego wywiadu częściowo polegała na tym,
że przekonał Brytyjczyków i Amerykanów, by złagodzili przekaz
i prestali przedstawiać Rosjan jako złoczyńców.
To szokująca informacja.
Najważniejsza rzecz, jaką Godijewski przekazał Zachodowi.
Był człowiekiem, który miał inteligencję i zdolności,
by dostrzec szeroką perspektywę.
Był absolutnie bezcenny.
Nazwisko Gordijewskiego nie mogło wymknąć się z ust Thatcher,
bo ona nigdy go nie znała.
Ale znała Olega Gordijewskiego.
Nie ulega wątpliwości, że uważała go za bohatera.
Jak powiedział Oleg: „Jestem Bond, James Bond”.
Potem Gordijewski został rezydentem Rosji w Londynie.
Można sobie wyobrazić, że w MI6 strzeliły korki szampana,
bo ich agent został wyznaczony na szefa KGB w Londynie.
Dzielenie się informacjami to najwrażliwsza część współpracy.
Często udostępniane są także materiały źródłowe.
Materiały Gordijewskiego trafiły do USA, ale jego nazwisko nie.
Ale CIA to agencja wywiadowcza. Chce wiedzieć, co się dzieje.
Wkrótce stało się jasne,
że Brytyjczycy mają w ZSRR dobrze umieszczonego informatora.
Więc szef wydziału SE, wydziału Zarządu Operacyjnego,
który zajmował się wywiadem przeciwko ZSRR i jego sojusznikom,
wyznaczyła kogoś, kto miał zbadać,
kim jest informator Brytyjczyków.
Kluczową osobą tego projektu,
który miał odkryć jego tożsamość, był niejaki Aldrich Ames.
Gordijewski nie wiedział, że Rick Ames, funkcjonariusz CIA,
wkroczył do siedziby KGB w Waszyngtonie
i zaoferował im informacje.
Aldrich Ames to oficer średniego szczebla w Zarządzie Operacyjnym CIA.
Od początku kariery działał przeciw Sowietom.
Ale nie był zbyt dobry, więc zaczął dla nich szpiegować.
Nie z powodu przekonań.
Chciał pieniędzy.
Nie tylko dla siebie, ale przede wszystkim dla żony,
która przywykła do luksusów.
Więc zaczął szpiegować dla ZSRR.
To ich zaskoczyło. I to bardzo.
BYŁY OFICER CIA
Tak po prostu dostali informacje, a w niektórych przypadkach dowody na to,
że ponad pół tuzina agentów KGB pracowało dla MI6 lub CIA.
PANIE AMES, OTO POTWIERDZENIE PRZELEWU ŚRODKÓW
W KWOCIE 1535077,28 DOLARÓW NA PANA PRYWATNE KONTO.
ŻYCZĘ POWODZENIA, V.C.
W pierwszej partii informacji, które wyjawił KGB w Waszyngtonie,
zdradził tożsamość 11 sowieckich agentów pracujących dla CIA.
Wiedziałem, że w końcu, może nie od razu…
ARESZTOWANIE TOLKACZEWA
…zostaną postawieni przed sądem.
Niektórzy mogli zostać straceni.
Powiedział KGB też o tym,
że CIA zdaje sobie sprawę, że MI6 ma jakiegoś tajnego informatora.
Amerykanie znali część materiału, ale nie znali jego źródła.
Łącząc ze sobą rodzaj dostarczonych materiałów
oraz to, kto miał do nich dostęp,
Ames zidentyfikował Gordijewskiego jako informatora.
W przypadku Gordijewskiego,
MI6 nigdy nie zdradziło nazwiska informatora.
Odkryliśmy je. Ja je odkryłem.
Udało mi się zebrać fragmenty, które pozwoliły nam odkryć, kto to był.
KGB ZSRR
Trzy dni temu pracownik CIA, Aldrich Ames, został aresztowany za szpiegostwo.
Małżeństwo Amesów osłabiło bezpieczeństwo USA.
Aldrich Ames wyrządził najwięcej szkód w historii CIA.
Zdradził Rosjanom nazwisko Gordijewskiego, a reszta to już historia.
LONDYN, WIELKA BRYTANIA, 1985 ROK
W 1985 roku Oleg Gordijewski został wezwany z powrotem do Moskwy
pod pozorem przeprowadzenia ważnych dyskusji i instruktaży
przed formalnym przejęciem funkcji szefa operacji w Londynie.
Gdy nadszedł telegram:
„Przyjedź pojutrze do Moskwy na rozmowy”, wiedziałem, co to oznacza.
Dziesiątki osób wezwano do Moskwy na rozmowy, a potem zastrzelono.
Skonsultował się z MI6 i wszyscy zgodzili się…
Nigdy nie ma całkowitej pewności,
ale jeśli wróci i wszystko będzie dobrze, zostanie rezydentem.
Otrzyma dostęp do wszystkich informacji o operacjach KGB w Wielkiej Brytanii.
Z drugiej strony, jeśli to faktycznie były złe wieści,
po powrocie czekała go śmierć.
Ostateczną decyzję pozostawili Gordijewskiemu.
To jego decyzja, a on postanowił podjąć ryzyko.
Wróci do Moskwy i zobaczy, co się stanie.
Operacja Pimlico została opracowana z pomocą opiekunów z MI6,
aby eksfiltrować Gordijewskiego z ZSRR,
gdyby coś poszło nie tak.
Operacja Pimlico zakładała, że w każdy wtorek o 19.30
ktoś z placówki MI6 w Moskwie
będzie obserwował piekarnię na Kutuzowskim Prospekcie.
Jeśli zobaczą mężczyznę w szarych spodniach i kapeluszu
z plastikową torbą na zakupy, to będzie dla nich sygnał.
Mieli mu odpowiedzieć, jedząc batonik Kit Kat lub Mars.
Uznałem, że powinienem być odważny. Tak się czułem.
Ale Oleg powiedział mi:
„Czułem, że coś jest nie tak”. Doskonale pamiętam to zdanie.
Powiedział: „Dotknąłem swoich dłoni”.
„Czułem, że się pocę”.
MOSKWA, ZWIĄZEK RADZIECKI
Po powrocie do Moskwy szybko zauważył,
że coś jest nie tak.
Gdy przechodził kontrolę paszportową,
mężczyzna ze straży granicznej zauważył jego nazwisko
i zadzwonił do kogoś, by zgłosić, że przyleciał Gordijewski.
Zwykle odbierał go kolega z KGB.
Ale na miejscu nikt na niego nie czekał.
To było trochę dziwne.
Po powrocie do domu odkrył jednoznaczny dowód na to,
że dzieje się coś złego.
Mieszkanie miało trzy zamki,
ale zgubili klucz do jednego z nich, więc go nie używali.
Jednak zauważył, że zamek jest zamknięty.
To mogło oznaczać tylko jedno.
Ktoś był w środku.
Od razu pomyślał, że to robota KGB.
Moje mieszkanie i telefon były podsłuchiwane.
Mogli mieć nawet kamery w mieszkaniu.
Wciąż mnie obserwowali i podsłuchiwali.
Pretekst, pod którym mnie wezwali,
czyli ta seria spotkań z ważnymi ludźmi,
nigdy nie został zrealizowany.
Nie było żadnych spotkań ani dyskusji.
Były też inne małe podejrzane momenty.
We wtorek cisza. W środę cisza.
Czekał cały tydzień i nic się nie wydarzyło.
KGB nie miało pewności, że Gordijewski był brytyjskim agentem.
Gdyby wiedzieli to na pewno, aresztowaliby go na lotnisku.
Wsadziliby go do więzienia.
Urządziliby mu fałszywy proces.
A potem szybki spacer do sali egzekucyjnej.
Uklęknąłby i dostałby kulkę w tył głowy.
I już.
Ale tego nie zrobili, a to oznacza dla mnie,
że mieli jakieś podejrzenia, ale nie mieli dowodów.
Tymczasem on czekał na cios.
W końcu coś się stało.
Dostał wiadomość od Gruszka,
jednego z zastępców szefa Pierwszego Zarządu Głównego.
Powiedział: „Chodź, musimy jechać do centrali”.
„Chcemy zrobić spotkanie na temat nowych strategii
wobec brytyjskich infiltratorów”.
Znaleźli specjalny domek.
Znajdował się poza terenem,
który należał do Pierwszego Zarządu Głównego.
Dla wywiadu.
Na początku udawano, że to nic.
Neutralna dyskusja o czymś ważnym.
Ale potem wsypali mi coś do napoju.
Zaczęło się przesłuchanie.
Moja osobowość od razu się zmieniła.
Straciłem kontrolę. Przestałem mówić.
Miałem dziwne myśli.
Trwało to przynajmniej pięć godzin.
I w takim stanie byłem przez nich przesłuchiwany.
Coś wiedzieli, ale nie tyle, by od razu mnie oskarżyć.
Desperacko szukali jakichś dowodów.
Bardzo się martwiłem.
Dwa, trzy dni później, gdy zacząłem przypominać sobie to przesłuchanie,
zdałem sobie sprawę, że mnie podejrzewają.
I że moje życie było…
zagrożone.
Byłem skończony.
Nie wiedziałem, czy czekać na właściwe przesłuchanie,
może z użyciem tortur,
czy uciekać.
Uznałem, że spróbuję uciec,
choć wiedziałem, że ryzyko jest duże, a szanse małe.
Zdał sobie sprawę, że jego jedyna szansa to Pimlico,
rozpoczęcie planu eksfiltracji,
i ucieczka z ZSRR z pomocą brytyjskich przyjaciół.
KUTUZOWSKI PROSPEKT, ZWIĄZEK RADZIECKI WTOREK, 19.30
Oleg widział tego człowieka, ale nie wiedział, czy ten go zauważył.
Funkcjonariusz MI6 włożył rękę do kieszeni,
wyciągnął batonik Mars, choć inni mówią, że Kit Kat,
i zaczął go jeść.
Więc Oleg wiedział, że został zauważony.
Tak zaczęła się największa ucieczka w historii brytyjskiego wywiadu.
Brytyjczycy wiedzieli już,
że Gordijewski chce opuścić ZSRR i że Rosjanie go podejrzewają.
Nikt z podejrzewanych przez KGB
nie został dotąd wywieziony ze Związku Radzieckiego.
On i MI6 zawsze wiedzieli, że jeśli postanowią wykonać ten plan,
będą mieli małe szanse.
Pimlico było na tyle ważną operacją,
że Margaret Thatcher, jako premier, musiała ją osobiście zatwierdzić.
Ktoś mi powiedział,
że musi koniecznie skontaktować się z Margaret Thatcher.
Powiedziałem: „Jest w Szkocji”. A on: „Mój Boże”.
Zapytałem, czy zadzwonić.
Powiedział: „Nie dzwoń. Na litość boską”.
„Pojedziesz do Balmoral i porozmawiasz z nią osobiście”.
„Nie mów nikomu, co tam robisz”.
ZAMEK BALMORAL, SZKOCJA
Dojechałem.
Asystent królowej rozmawiał przez telefon
z asystentem królowej matki.
Ta ważna rozmowa dotyczyła tego,
czy królowa może pożyczyć magnetowid od królowej matki.
W końcu powiedziałem mu:
„I tak się z nią zobaczę”.
„Więc idę i ją znajdę”.
Wyjaśniłem jej sytuację.
Od razu dała mi upoważnienie i wróciłem do Londynu.
Wciąż czekam na zwrot kosztów.
MOSKWA, ZWIĄZEK RADZIECKI, 1985 ROK
MI6 ukryło plan ucieczki w egzemplarzu sonetów Szekspira.
Wykorzystano atrament sympatyczny,
który miał się ujawnić po umieszczeniu pod wodą
i wskazać mu, dokąd się udać.
MOSKWA
WYBORG
FINLANDIA
Zacząłem myśleć o trasie i o biletach.
Zacząłem się zastanawiać, jak zgubić szpiegów KGB.
Zacząłem szukać sposobów, by wysłać KGB fałszywe sygnały.
Gdy jechałem na stację kolejową, by kupić bilet kilka dni przed wyjazdem,
i gdy próbowałem zgubić agentów KGB,
byłem podekscytowany.
Wiele rzeczy mogło pójść nie tak, więc był zestresowany.
Spędził te ostatnie kilka dni w gronie rodziny.
Odwiedził też przyjaciela, Michaiła Ljubimowa.
Nagle zadzwonił i wpadł z wizytą.
Miał w ręku butelkę wódki. Była otwarta.
Duża butelka.
I on pił. Był bardzo zdenerwowany.
Powiedział, że stało się coś strasznego.
„Kazali mi wracać do Moskwy, no i jestem”.
„Jest bardzo źle. To koniec mojej kariery”.
Uspokajałem go.
Cały się trząsł i był w bardzo złym stanie.
Nie przyszło mi do głowy,
że mój dobry przyjaciel i towarzysz broni
pracował dla Brytyjczyków.
Nie miałem wątpliwości.
Inaczej bym go zastrzelił.
Próbowałem się pożegnać. Ucałowałem dzieci.
Ucałowałem żonę, powiedziałem „pa”.
Ale nie mogłem powiedzieć nic więcej,
bo żona nie wiedziała o moich kontaktach z Brytyjczykami.
Po prostu nie chciałem, żeby musiała dźwigać ciężar tej wiedzy
i odpowiedzialności za to, co zrobiłem.
Więc tak.
Kocham moją rodzinę, dzieci i żonę tak bardzo,
że to był dla mnie szok.
Gdyby jej powiedział, ona też zostałaby oskarżona o zdradę.
Więc tego nie zrobił.
Miała jechać na wakacje.
Nie miała powodu, by sądzić, że rozstają się na dłużej niż na parę dni.
Dała mu zwyczajny, krótki pocałunek w usta.
Wieczorem, gdy nadszedł czas wyjazdu,
szybko wyszedłem z budynku.
Byłem pod stałą fizyczną obserwacją.
Cały czas podążały za mną dwa auta z agentami.
Szybko przeszedł, a właściwie przebiegł, przez ulicę
i zniknął w parku.
W parku, pod osłoną drzew, zerwałem się do biegu.
Nie widzieli, że uciekam. Zgubiłem ich.
Dotarłem na stację kolejową, złapałem pociąg
i zostałem w nim całą noc.
Tymczasem konwój złożony z dwóch agentów MI6,
ich żon i dziecka,
w dwóch autach,
już tam jechał.
Mieli dość prostą przykrywkę.
Musieli dać funkcjonariuszom KGB przekonujący powód, dla którego żona,
która podróżowała z mężem-agentem, przyjechała tam razem z dzieckiem.
Łatwo było wyjaśnić, że skoro zabrał żonę,
to wzięli też dziecko, by nie zostało samo.
Wiedzieli, że ambasada jest podsłuchiwana,
więc żona wciąż narzekała na bóle głowy i tak dalej.
W jej konkretnym przypadku chodziło o wizytę u lekarza,
który był znany ambasadzie w Helsinkach.
STACJA LENINGRAD, ZWIĄZEK RADZIECKI
Eksfiltracja jest niezwykle stresująca.
Tak było i z Gordijewskim.
Wysiadł na dworcu w Leningradzie i wsiadł do autobusu do Wyborga,
ostatniego miasta przed fińską granicą.
Wysiadł mniej więcej kilometr od miejsca spotkania.
Gdy jechałem w stronę granicy, istniała duża szansa, że zostanę złapany.
Przeszedł ten ostatni kilometr pieszo.
Ukrył się i czekał.
Byliśmy zaniepokojeni. To była ryzykowna akcja.
Mogło się nie udać. Ktoś mógł zginąć.
Rosja mogła zerwać stosunki dyplomatyczne. Wszystko było możliwe.
Czekałem na przyjazd Brytyjczyków,
zżerany żywcem przez tysiące komarów.
Była tam wtedy bardzo wysoka trawa, było wilgotno i gorąco.
Czekałem na auta kilka godzin.
Coraz bardziej się denerwowałem.
Przyjechali dwie minuty później. Wsadzili mnie do bagażnika.
Znalazł w bagażniku to, czego się spodziewał.
Metalowy koc, którym miał się przykryć.
Znalazł środek uspokajający i wziął go.
Po osiemdziesięciu sekundach już ich tam nie było.
Ale najgroźniejsze były kontrole na drodze.
Na jednym z postojów straż graniczna otoczyła samochód.
Mieli niezbędne dokumenty. Byli w dyplomatycznym aucie.
Wszystko szło zgodnie z planem,
ale wtedy psy zaczęły obwąchiwać auto.
W tym momencie wydarzyło się coś niesamowitego.
Nie ma drugiej takiej historii w dziejach wywiadu.
Nie wiedząc, co robić,
żona oficera MI6 zaczęła odciągać uwagę psów.
Próbowała odciągnąć ich uwagę z pomocą cebulowo-serowych chipsów.
Wyłączyli silnik i słyszałem, jak psy węszą.
Chipsy zadziałały na jednego z psów, ale drugi nie był nimi zainteresowany.
Podszedł do tyłu samochodu, więc żona przeszła do planu B.
Żony agentów, te genialne Angielki, zaczęły zmieniać dziecku pieluchę.
Faktycznie trzeba było ją zmienić
i jedna z nich rzuciła tę cuchnącą pieluchę na ziemię.
Pies był zniesmaczony, co raczej zrozumiałe.
Odszedł od auta i nie był nim już zainteresowany.
Dotarli do ostatniej kontroli.
Facet wziął paszporty, spojrzał. Dobra.
Zanim je oddał, zadzwonił telefon.
Odebrał telefon. Gada i gada.
Tymczasem w aucie nastała panika.
Ale to nic. Oddał im paszporty.
Więc ruszyli z miejsca.
Zmienili muzykę w aucie.
Włączyli fińskiego kompozytora Sibeliusa,
a konkretnie utwór o nazwie „Finlandia”.
Dla mężczyzny ukrytego w bagażniku oznaczało to,
że bezpiecznie dotarli do Finlandii.
Zrozumiałem, że jestem wolny.
Zaczęli grać Sibeliusa.
To był cud.
Po przyjeździe do Finlandii czekały na nich dwa auta.
W jednym aucie było dwóch Brytyjczyków z MI6.
A w drugim aucie dwóch agentów wywiadu z duńskiej policji.
Duńska służba bezpieczeństwa dała mu francuski paszport,
wsadziła do auta, a potem…
Wjechał do Finlandii.
Stamtąd zabrano go do Norwegii.
A z Norwegii poleciał do Londynu.
Nie żałuję tego, co zrobiłem ze swoim życiem
i jak je zmieniłem.
Nie żałuję, że musiałem uciekać i żyć w innym kraju.
Dla KGB
ucieczka Gordijewskiego była niewyobrażalnym poniżeniem.
Ta straszna ucieczka w ramach planu Pimlico,
to była przygoda.
To była operacja pełna przygód,
ale nieprofesjonalna.
Nie można wywozić agentów w bagażniku auta.
To kpina dla każdego agenta wywiadu.
Nie zdradziłem kraju.
Nie zdradziłem narodu Związku Radzieckiego
ani innych narodów pod parasolem ZSRR.
Wydaje mi się, że zdradziłem reżim
i komunistyczny system sowiecki.
Bo on był bezprawny i niewłaściwy.
A w niektórych okresach nawet zbrodniczy.
Dla Rosjan był zdrajcą, to jasne.
Ale dla nas był bohaterem.
I uważamy dziś rekrutację Gordijewskiego
i całą jego sprawę
za jedną z najlepszych, albo i najlepszą,
operację wywiadowczą z czasów zimnej wojny.
Myślę, że odegrał kluczową rolę w zakończeniu Zimnej Wojny
i zastąpieniu jej spokojniejszą relacją pomiędzy Wschodem a Zachodem.
Po ucieczce został przedstawiony premier Margaret Thatcher.
Później poznał też samego prezydenta Reagana
w ramach uznania za cenne informacje, które przekazał.
Jego dane wywiadowcze miały bezpośredni wpływ na decyzje
w ostatnich fazach wojny.
Gdy poznaliśmy Olega Gordijewskiego w 1986 roku,
najważniejsza była dla niego rodzina.
Jego pierwszą myślą każdego dnia było to,
jak sprowadzić do siebie rodzinę.
Nareszcie razem.
Rodzina Gordijewskich spotkała się w ogrodzie na południu Anglii,
nareszcie wolna od zagrożenia ze strony KGB.
Gordijewski ostatni raz widział żonę Lejlę i córki, Annę i Marię,
sześć lat temu.
Jestem niezmiernie szczęśliwy i uradowany.
I…
czuję ogromną ulgę i satysfakcję.
I…
A jednak wciąż czuję, że to może być sen.
Może to miły sen. Może się obudzę i to nie będzie prawda.
- Ale oby nie. - Pobudka.
To nie sen. Jestem tu.
Dziękuję.
Oleg Gordijewski ma 83 lata.
Dlatego…
Nie jest już zbyt aktywny.
Mieszka w Anglii, wciąż pod zaostrzoną ochroną.
Został zaocznie skazany na śmierć przez egzekucję.
Cały czas żyje z tą myślą.
Ale zostałem wynagrodzony,
bo mam tę przyjemność, że mogę cieszyć się wolnością, demokracją
i cywilizacją Wysp Brytyjskich.
Brakuje mi przygód, ale mam masę innych rzeczy.
Reasumując, nie jest tak źle.
NIEZNANE MISJE SZPIEGOWSKIE
Napisy: Marta Racka