Noong Cold War,
ang Estados Unidos at Soviet Union
ay gumamit ng mga submarine na may ballistic missiles.
Ang K-129 ay isang ballistic missile submarine ng Soviet.
Pero lumubog ito.
Ang paghahanap ng submarine sa karagatan ay parang paghahanap ng karayom sa dayami.
Isang kahanga-hangang kayamanan
ang makakuha ng isang Soviet submarine.
At iyon ang aming ginawa.
Kailangan ng CIA ng alibi.
Pumunta sila kay Howard Hughes, isang multibillionaire.
"Bumuo ng barko na makapagsasalba
sa Soviet submarine na may nuclear missile."
Sabi ni Howard Hughes, "Okay."
Isang submarine sa lalim na 5,000 metro.
Di pa nangyayari kailanman, na may makakaisip
na makagagawa ng ambisyosong bagay na ito
at gawin ito nang palihim.
Ito ay mas kumplikado,
sa ilang aspeto, kaysa sa pagpunta sa buwan.
Pumasok ako sa CIA noong Hunyo ng 1966.
Una akong naitalaga
sa National Photographic Interpretation Center.
Medyo naging eksperto ako roon.
Ang Cold War ay isang kompetisyon
sa pagitan ng Soviet Union at Estados Unidos.
Magkasalungat na pananaw sa demokrasya,
kapitalismo, at sosyalismo.
Noong Cold War,
binuo ng Estados Unidos ang tinatawag nilang "Triad Response"
sa banta ng dayuhan.
Binubuo ang triad ng mga submarine, submarine-launched ballistic missiles,
at aircraft para maghatid ng mga armas.
Sa kabutihang palad, walang nagpasimuno, pero tensiyonadong panahon 'yon.
Ang US at Soviet Union ay palaging nag-eespiya sa isa't isa.
Ang pangunahing layunin ay subaybayan ang mga aktibidad ng mga Soviet submarine,
para malaman ang kanilang kakayahan, saan sila patungo,
kasi mahalagang masubaybayan ang mga Soviet submarine
sakaling magkaroon ng labanang nuklear.
Halos tatlong-kapat ng mundo ay natatakpan ng tubig,
at ang pinakabagong estado ng Amerika, ang Alaska at Hawaii,
ay nasa malayong bahagi ng Pasipiko.
At higit sa lahat,
ang pinakamakapangyarihang bansa sa mundo ay nasa hangganan ng mga karagatan.
Ang pandaigdigang disposisyon ng lupa at tubig
ay maihahalintulad sa isang dambuhalang chess board,
kung saan maraming istratehiya at armas ang naglalaro.
Ang Soviet program, naval program, ay napaka-agresibo.
Noong panahong iyon, gumagawa sila ng mga barko pati na rin ng mga submarine.
Sa pag-unlad ng mga sandatang nuklear,
nagsimulang maisip ang dalawang bansa,
"Saan mo ilalagay ang mga missile mo na magdadala ng nuclear warhead?"
Isa itong napakahalagang lihim na programa sa loob ng Soviet Union.
At nananatili ang tanong na ito,
ano ang nuclear capability mula sa isang submarine-launched missile?
Hindi namin 'yon alam.
Ako si Captain First Class Igor Kurdin.
Sa loob ng 25 taon, nagsilbi ako sa Russian Submarine Fleet.
Naging malinaw na isa sa mga pangunahing bahagi ng digmaan sa karagatan
ay ang pagkakaroon ng mga submarine na may nuclear ballistic missiles.
Naging matagumpay ang mga golf-class submarine
kaya gumawa kami ng 24 nito.
Ito ay isang thermonuclear unit
na may missile range na 1,400 km.
Ang K-129 ay isang modernong submarine,
na armado
ng tatlong set ng ballistic missiles
na may lakas na higit sa isang megaton.
At ang pinakamahalaga, bilang resulta ng modernisasyon,
ang mga missile ay maaaring iputok sa ilalim ng tubig.
Mula sa lalim na 46 metro,
kaagad mailalabas ng submarine ang tatlong ballistic missiles nito.
Ang Soviet Union at US ay parehong interesado
kung nasaan ang mga submarine ng isa't isa.
Inilunsad ng Soviet Union ang missiles nila sa ilalim
at ang mga makina nila ay umaandar sa mga tubo,
na para sa amin ay lubhang mapanganib.
Umalis sa Petropavlovsk ang K-129 submarine
at naglakbay patungo sa West Coast ng US.
Ang misyon nito ay magpatrolya
at mamalagi sa isang posisyon
sakaling magkaroon ng sagupaang nuklear laban sa US.
Ang tungkulin ng K-129
ay manatili sa isang lugar
kung saan puwedeng magpaputok sa maraming target.
Halimbawa, sa San Francisco,
pero pati na rin sa ibang teritoryo ng US.
Kung may mga bagay na militar,
kung mas maraming target ang saklaw
ng K-129 missile range, mas mainam.
Anak ako ni Dr. Cherepanov.
Ang ama ko na captain third class
ay major ng serbisyong medikal sa K-129 submarine.
Sampung taong gulang ako noon.
Di dapat kasama ang ama ko sa misyong iyon.
Nagkataon lang talaga.
Siyempre, kilala ni ama ang buong crew.
Mga tauhan niya ang mga ito.
At kilala ko ang karamihan sa kanila.
Iyon sana ang huling deployment niya, ang huling paglalakbay niya sa dagat.
Nasa radio silence mode ang K-129.
Pero magpapadala sana ito ng ulat
pagdating nito sa control point.
Nang hindi namin matanggap ang control radio dispatch mula sa K-129,
ang Navy command, at lalo na ang Pacific Ocean Fleet command,
ay naglunsad ng paghahanap, kabilang ang mga bangka at eroplano.
Kaagad silang nagpadala ng mga eroplano, submarine,
at mga barko para hanapin ang K-129.
Alam nila ang tinatayang lugar ng K-129, pero hindi ang eksaktong posisyon.
Nagpatuloy ang paghahanap. Sa kasamaang palad, wala silang nakita.
Walang opisyal na pahayag na umaamin
sa pagkawala ng submarine at pagkamatay ng 98 na sakay nito.
Sinabi lang nila na namatay sila habang ginagampanan ang tungkuling militar.
Ang nakaalarma sa US intelligence ay ang malawakang paghahanap ng Soviet.
Di 'yon makakalampas sa mga US watcher,
pero ang mahanap ang sub ang mahalaga.
Ginamit ng US ang kanilang underwater surveillance system para dito,
na pinamamahalaan ng Navy at Air Force
na idinisenyo para subaybayan ang mga galaw ng Soviet subs,
kundi pati na rin sa pananaw ng Air Force, subaybayan ang mga missile ng Soviet.
Noong naaksidente ang K-129,
lumikha ito ng napakalakas na acoustic signature
na naitala ng underwater surveillance network
na itinatag namin sa buong mundo, kapwa sa Pacific at Atlantic Ocean,
kung saan masusundan namin ang galaw ng mga submarine.
Nagawa ng US na magamit ang datos na iyon
para eksaktong mahanap ang lokasyon ng mga labi ng K-129.
Ang tugon ng US Navy ay gamitin ang isa sa mga espesyal na submarine nito,
ang USS Halibut, para kunan ng larawan ang mga labi sa ilalim.
Bumalik ang USS Halibut na may dalang libu-libong litrato.
Ipinakita nila ang K-129, ang kinaroroonan nito
at ang kondisyon nito at posisyon.
Gusto nilang makita kung may mga kuha
ng isa sa mga open missile tubes nito,
para masiguro kung may missile pa o warhead,
at naghahanap sila ng isang bagay na humigit-kumulang
limang kilometro sa ilalim ng dagat.
Pinayagan akong makita ang mga larawan
dahil responsibilidad ko na subukang makita ito nang mas mabuti.
Napahanga ako ng mga kuha.
Noon lamang ako nakakita nang ganoon.
Talagang nakamamangha.
Gumawa ako ng ulat na nagsasabing,
"Marahil ay may missile sa tubo na iyon."
Iyon ay nakapa-sensitibo.
Nakita ni Henry Kissinger, tagapayo ng presidente,
ang mga larawan, at sinabi n'ya,
"Kailangan ko ang nuclear warhead sa ikatlong missile na 'yon."
Noong una, ang tungkulin ng paggawa ng plano para mabawi ang K-129
ay ibinigay sa US Navy.
At bumuo ng plano ang Navy,
subalit hindi posible ang plano nila.
Kaya, noong 1969, sa halip ay ibinigay ang tungkulin na ito sa CIA.
Si John Parangosky, isang career CIA officer,
ay inatasan na bumuo ng team para gawin iyon,
at siya ang tinawag na "Program Manager"
para sa proyekto na tinawag na "Azorian."
Ang layunin ng Project Azorian
ay maiangat ang tukoy na bahagi ng K-129
upang makuha ang mahahalagang bagay na inaakalang nasa loob nito,
na kinabibilangan ng mga nuclear warhead at missiles at cryptographic gear.
Ang pag-aaral sa mga sandatang nuklear noon pa man
ang una at pinakamahalaga sa gawain ng pag-eespiya.
Pangalawa, maaari silang makakuha
ng mga lihim na code para sa komunikasyon,
kabilang ang paggamit ng isang mabilisang sistema.
Lahat ng mga sikretong code.
Puwede nilang mabasa ang mga sikretong dokumento, telegrama,
at makabuo ng magandang ideya
tungkol sa mga taktika ng aming Navy, lalo na sa mga submarine.
Ang K-129 ay isang barkong pandigma.
Ang pagkuha sa isang barkong pandigma ay labag sa pandaigdigang batas.
Isa 'yong mapanganib na operasyon.
Lumapit ang CIA sa kumpanyang Global Marine.
Ang Global Marine ay gumagawa ng mga barko na naghuhukay sa ilalim ng dagat,
naghuhukay ng langis sa ilalim ng dagat.
Ang layunin ng CIA ay mabawi ang K-129.
Napakaraming tao ang kinakailangan para magawa ito,
at pagbuo ng napakalaking teknolohiya.
Kaya ang alibi na pinili ng CIA noong 1969
ay itago ang gawaing iyon sa ilalim
ng operasyon ng pagmimina sa ilalim ng dagat.
At ang pinili ng CIA na magiging mukha ng operasyon, ay si Howard Hughes.
May dati na siyang ugnayan sa CIA.
Ilang taon na siyang defense contractor nito,
pero ayon sa mga declassified na dokumento,
kasama rin dito ang pagbibigay alibi
sa mga CIA agent na nagtatrabaho sa ibang bansa.
At ang rason ay, ang di-pangkaraniwang si Howard Hughes lamang
ang may kakayahan na gawin ang bagay na ito,
pagmimina sa karagatan, isang industriya na wala pa noon.
Natuon sa kanya lahat ng atensiyon.
Nasa mga headline ito sa pahayagan,
"Sinimulan ni Howard Hughes ang pagmimina sa ilalim ng dagat."
Magaling.
Napakahusay ng alibi na ito, at gumana ito.
Kasama ako sa Glomar Explorer mula simula hanggang sa matapos ito,
mula 1970 hanggang 1975.
Isa 'yong hamon. Kaming mga inhinyero ay mahilig sa hamon,
kaya inaabangan kong makasali dito.
Gumawa kami ng barko. Umabot ang haba nito sa 200 metro,
at may bigat na 57,000 kilogram.
Maliban sa pagbuo ng barko, marami pang dapat gawin.
Kinailangang gumawa ng sasakyang panghuli.
Kailangan nilang siguraduhin na ang mga materyales
na gagamitin sa sasakyang panghuli ay matibay talaga.
Sa metalurhiya, may kapalit ang kakayahan ng isang bagay na mabali
at ang kakayahan nitong maging malakas sa limitasyon.
Sa ibaba ng deck naroon ang aksyon,
at may kasamang napakalaking moon pool,
na kinaroroonan ng sasakyang panghuli
na idinisenyo para bumaba ng 5 km para kunin ang sub,
at pagkatapos, ay paglalagyan marahil ng sub kapag nakuha ito.
Nang makumpleto na ang barko,
umalis ito sa Philadelphia at kinailangang maglayag
at dumaan sa Straits of Magellan para makarating sa daungan sa Long Beach.
Dumating ang barko mula Pennsylvania patungong Long Beach.
Dumaong ito mismo sa pantalan na katabi ng flying boat ni Hughes.
Na may katuturan naman.
Napili si Howard Hughes sa maraming kadahilanan.
Ang kumpanya niyang Hughes Tool ay pribadong pag-aari.
Walang mga stockholder na sasagutin,
walang mga report mula sa Securities and Exchange Commission.
Isa itong perpektong black box.
Pero may naganap na pagnanakaw sa bodegang pag-aari ni Hughes sa LA.
Di umano ay libu-libong halaga ng mga mahahalagang bagay ang ninakaw,
ngunit karamihan ay mga papeles.
Kasama dito ang mga memong isinulat
ng aide ni Hughes noong 1970,
na nagpapaliwanag ng paglapit ng CIA
kay Hughes para isalba ang Soviet sub,
ang eksaktong kailangan ng CIA kay Hughes,
at ano ang operasyon, at paghingi ng pahintulot kay Hughes.
Nabahala ang CIA at Colby sa memo,
dahil kung patuloy itong mawawala,
ang alibi ng programa ay mabubunyag.
Nasa North Pacific Ocean ang target.
Ang operasyon mismo ay kinailangang isagawa sa panahon ng taon
kung kailan kalmado ang dagat.
Nang makarating ang Glomar Explorer sa lugar,
naghinala kaagad ang mga Soviet.
Nagpadala sila ng mag-oobserbang barko.
Makapal ang hamog noon.
Wala kaming makita, at habang unti-unting
lumiliwanag ang ulap, nakita namin ang magandang puting barko
na maraming radome.
Natukoy namin ito bilang ang Chasma, isang barko ng Russia,
at halatang binabantayan kami.
Binuksan nila ang mga pinto sa likod ng barko,
at lumabas dito ang maliit na helicopter.
May helicopter pad ang Glomar Explorer.
Ang huling bagay na gugustuhin nila ay palapagin doon ang Soviet helicopter,
kaya agad silang kumuha ng mga kahon, mga gamit sa pag-iimpake,
inilagay ang mga 'yon sa helicopter deck ng Glomar
para di makalapag ang Soviet helicopter.
Halos walang armas ang barko at nag-iisa sa gitna ng Pacific Ocean.
Parang isang commercial ship.
At dahil nasa malapit lang ang barko ng Soviet,
maraming tripulante ang nakadama ng pangamba.
Nag-aalala sila sa pagiging pabago-bago ng mga Soviet,
lalo na ang ilang tauhan ng barko,
at posibleng magpasya sila
na "aksidenteng" banggain ang barko.
Interesado ang Soviet Union sa barko.
Ang alibi ay isa itong barkong pangmina.
Kaya't ipinagpalagay nilang ganoon 'yon
at hindi ito banta sa kanila.
Napagpasyahan nila na ang Glomar Explorer
ay nagsasagawa ng pag-aaral sa ilalim ng dagat
na may layuning magmina ng ilang kapaki-pakinabang na fossil o krudo,
na siyang iniulat nila sa headquarters at mabilis na umalis pagkatapos.
Sa puntong ito, walang ebidensiya na alam ng mga Russian ang tungkol sa…
Mukhang maayos na naipakita ang aktibidad ng pagmimina.
At biglang may dumating na tugboat.
Isa itong Russian Navy tug.
Mukhang di naman ito banta sa amin maliban sa nakakaabala ito,
nang ilang beses ginawa nito, para lang asarin kami.
Pagkatapos ay dadaan sila makalipas ang ilang araw,
at muling lalapit, tinitingnan ang ginagawa namin.
Di namin binubuksan ang gauge
at binababa ang rig hanggang sa makalapit sila.
At sila'y manonood sa amin sa buong oras na pababa kami.
Ang claw, na pinangalanang Clementine,
ay may mga camera at ilaw na nakakabit dito,
kaya nasusubaybayan nila kung ano talaga ang nangyayari.
Bumaba na ang Clementine.
Umaasa ang mga tao na magtatagumpay sila.
Nang dadamputin na namin ang sub,
maayos naman ang lahat.
Ang mga claw ay pumailalim sa submarine, pahukay sa lupa ng dagat.
Mas matigas kaysa sa inaasahan nila ang lupa sa ilalim ng dagat.
Pagkatapos ay tinawagan nila kami
upang ibigay ang kontrol sa pag-angat ng sub sa ibabaw ng tubig.
Sobrang nag-aalala na ang lahat.
"Kung maipapasok natin ang submarine sa ating barko, ano ang mayroon tayo?"
Ang pinaka-kritikal ay radiation.
May tatlong nuclear missile ang submarine,
dalawang nuclear torpedo.
Ilang taon na silang nakalubog sa dagat sa lalim na 5,000 metro,
idagdag pa ang tubig-alat.
Ano ang epekto ng kapaligirang iyon sa isang nuclear warhead?
Walang nakakaalam,
lalo na't wala kaming masyadong alam sa mga nuclear warhead ng Soviet.
May mga taong lulan ng barko
na eksperto sa mga pampasabog,
na sinanay upang matiyak na ang mga armas,
kung meron mang makukuha, ay hindi sasabog.
Isang umaga, nasa mess room kami.
Nakikipagpulong ako sa mga tao ko, at nakaramdaman ako ng mahinang paggalaw,
parang mahinang paglindol,
o pagbangga ng kung ano sa gilid namin.
Alam namin agad na may maling nangyari.
Pumunta ako sa heavy lift control room. Sabi nila, "Okay dito."
May nakaisip na, "Mga lumang larawan 'yan,"
at may pumindot ng refresh button, at saka nila napagtanto,
"May bahagi ng submarine ang humiwalay."
Mayroon kaming 12 camera sa sasakyang panghuli,
at multiplex ang mga ito.
Mababasa namin ang timbang na natitira sa sub,
at nawalan kami ng halos 907 kg.
Nawala ang malaking bahagi ng submarine na siyang pakay namin,
ang kinalalagyan ng mga missile,
pero may halos 12 metrong haba pa kami ng unahan bahagi ng sub,
kaya tuloy-tuloy lang kami sa pag-angat.
At pagkatapos ay tatlong beses bumusina
ang sasakyang pandagat ng Russia
bilang hudyat ng pamamaalam at sila'y umalis na.
Ang nakuhang bahagi ng Glomar Explorer ay 12 metro na lang.
Ang ballistic missile na gusto ni Kissinger ay nahulog sa karagatan,
kasama ang kabilang bahagi ng submarine.
May tagumpay at kabiguan ka sa parehong oras.
Anumang nasa submarine,
na pinaniniwalaan ng mga eksperto sa US na nasa submarine,
ang impormasyon na 'yon ay inilabas.
Pero anumang nakuha nila ay di isiniwalat.
Nagsanay kami na maghiwa-hiwalay ng mga bahagi
at ikategorya sila, patuyuin ang mga bagay.
May natagpuan silang mga bahagi ng anim na bangkay.
Inalis ang mga bangkay na ito mula sa submarine
at inilibing sa karagatan, sa lokasyon ng Glomar Explorer.
Isinasagawa ang seremonyang ito para parangalan sina Viktor Lokhov,
Vadim Kostyushko, Valentin Nosachev,
at tatlo pang di-nakikilalang tauhan ng Soviet submarine,
na namatay noong Marso ng 1968 sa North Pacific Ocean.
Naghanda ang mga opisyal ng CIA na ilibing ang mga labi
alinsunod sa Geneva Conventions,
at bilang pagrespeto,
sakaling magtanong ang mga Soviet,
dahil isa itong napakalaking operasyon.
Kaya nais mong ilibing ang mga labi nang may respeto
at alinsunod sa mga kombensiyon,
para sagutin ang anumang alalahanin ng mga Soviet.
Oo, nakita ko na ang video.
At ang tanging pinagsisisihan ko…
ay ginawa ito ng mga Amerikanong mandaragat.
Kaagad sinimulan ang pagsisiyasat sa ikatlong bahagi ng submarine.
Magtapos ang ganitong kalawak na lihim na operasyon,
palaging may tanong tungkol sa, "Sulit ba ang paghihirap dito?"
"May nakuha ba tayong anumang may halaga?"
Ang resulta ng Operation Azorian,
para sa American fleet ay napakahalaga.
Nakatulong siguro ito sa kanila na matuklasan
ang teknolohiya sa likod ng mga submarine ng Russia.
Matapos makabalik ng Glomar Explorer sa Estados Unidos,
agad nagplano ang CIA na bumalik kasama ang Glomar Explorer
at hanapin ang humiwalay na bahagi ng submarine,
kunin ito para makuha ang nuclear warhead mula sa ikatlong missile.
Agad sinimulan ang proyekto.
Kinunan nila ng litrato ang kailaliman ng dagat,
at kung ano ang hitsura ng bahaging 'yon ng submarine,
at nagtakda sila ng iskedyul.
Ito'y magiging isang matagumpay na misyon,
at lahat ay masigasig na kunin ang mga nahulog na bahagi.
Tinawag itong "Matador."
Sa kadahilanang napakalaki ng gastos,
tinanong muli ng CIA si Henry Kissinger para sa kumpirmasyon
na ipagpatuloy ang proyekto,
at muli itong pinatunayan ni G. Kissinger sa pagsasabing,
"Oo, sa tingin namin ay sulit ang gastos sa proyektong ito."
Ngunit noong unang bahagi ng Pebrero 1975,
naglabas ng kuwento ang LA Times tungkol sa ugnayan ni Hughes at ng CIA,
at ang katotohanang hinahabol nito ang lumubog na submarine.
Ang pagkakabunyag nito ay may kinalaman sa mga kaganapan sa nakalipas na buwan,
nang maganap ang pagnanakaw sa bodegang pag-aari ni Hughes sa LA.
Lumabas ang imbestigasyon,
at noong Pebrero ng 1975,
dalawang lokal na reporter para sa Los Angeles Times
ang naglathala ng unang mga impormasyon tungkol sa proyekto.
PAGTATANGKA NG CIA NA MAIANGAT ANG SOVIET SUB
Patatahimikin sana ng CIA ang press
sa pag-asang maipagpapatuloy pa rin ng US ang operasyon.
Pero naglathala si Seymour Hersh ng mapagkakatiwalaang pahayag
sa unahan ng New York Times kinaumagahan ng ika-19 ng Mayo.
Kaya sa puntong ito, tuluyan nang nabunyag ang operasyon.
Nang mangyari iyon,
sa loob ng sampung araw matapos mailathala ito sa pahayagan,
naglagay ng barko ang mga Soviet sa lugar kung saan pumuwesto ang Glomar,
at umikot ito sa paligid para siguraduhin na wala nang babalik pa.
Sabi ni Pangulong Ford, "Okay."
"Base diyan, di na tayo babalik."
At hindi na nga.
Ganoon ako natanggal at kung bakit.
Marami pa ring misteryo tungkol sa Azorian Project.
Mga hindi namin alam.
Isa na ay kung ano ang eksaktong nakuha ng US,
at nanatiling lihim ang impormasyong iyon.
Ang pinakamagandang source nito
ay ang French edition ng memoirs ni William Colby,
na nailathala nang di naaabot ng CIA censors.
At ayon doon,
hindi nakuha ng US ang buong target na bahagi ng sub.
May tatlong nuclear missile warhead sa ilalim ng North Pacific.
Buo pa ang isa sa kanila.
May nakabalik na ba? Wala.
Di na kailanman muling nagkomento ang CIA tungkol dito.
Ito ay sikreto ng lahat ng mga sikreto.
Ang sagot na binuo
para sa hiling na impormasyon tungkol sa Project Azorian
ay hindi kumukumpirma o itinatanggi ang report.
At ang wikang iyon, "di kinukumpirma o itinatanggi"
ay naging bahagi na ng ating kultura ngayon.
Isa ito sa mga pangunahing pamana ng Azorian Project,
na naging kilala bilang "Glomar Response,"
na ginamit ng gobyerno ng US sa loob ng maraming taon.
Ang unang tweet mula sa CIA account ay nakakatawa,
"Hindi namin kinukumpirma o itinatanggi na unang tweet namin ito."
Maraming teorya sa kung ano'ng nangyari sa K-129.
Naging mapanganib ito, at may nagtangkang pasabugin ang mga nuclear device nito,
pero ang alam namin,
nagkaroon ito ng pagsabog sa loob at lumubog.
Ang pinaka-makatotohanang bersyon
ay ang sinabi sa akin
ng isang Amerikanong opisyal ng barko.
Na ang K-129, sa ilalim ng periskop,
ay nasa mababaw na lugar para sa isang underwater diesel operation
at di sinasadyang mabangga ng barko, isang American destroyer.
Sa bilis ng pagkasira ng submarine,
wala ng oras para makapagpadala sila ng emergency signal.
Naisip ng maraming kritiko na isang pagkakamali ang Azorian.
Napakamagastos na operasyon.
Sikreto pa rin ang kabuuang halaga hanggang ngayon.
Tinatayang humigit-kumulang $350 milyon at pataas,
at malaking halaga 'yon noon.
Isa sa pinakamahal na pagsisikap ng US sa kasaysayan ng pag-eespiya,
kaya nariyan ang salik sa gastos.
Pero may kinalaman din ang target mismo.
Pagsapit ng 1975, ang K-129
ay isa nang mas lumang barko.
Isa itong makasaysayang relic
at marami ang nagtatanong kung ito ay isang matalinong pamumuhunan.
Nabigo ba ang Glomar Explorer, ang Project Azorian?
Hindi, hindi ito kabiguan.
Nagawa namin.
Nagtagumpay ba ito?
Bahagya lamang.
Nabigo itong makuha ang nuclear warhead.
Ang Glomar Explorer ay inilagak sa Suisun Bay sa California,
nang humigit-kumulang 20 taon.
Ngayon, luma na ang barko, at ibinenta na para sa scrap.
Wala na ito.
May mga narinig ako na inihahambing ang Glomar Explorer sa pagpunta sa buwan,
at para sa akin,
maganda rin iyon.
At siyempre may mga hamon noon.
Di ko 'yon maikukumpara.
Masarap isipin na may kinalaman 'yon sa personal kong kaugnayan dito,
pero di ako hahayaan ng ego ko na umabot doon.
Tagapagsalin ng subtitle: Mildred Matematico