BÜYÜK OKYANUS 1968
Soğuk Savaş'ta
hem ABD hem de Sovyetler Birliği
balistik füzeli denizaltılar konuşlandırdı.
K-129, bir Sovyet balistik füze denizaltısıydı.
Denizaltı battı.
Okyanusta denizaltı bulmak samanlıkta iğne aramak gibidir.
Bir Sovyet denizaltısını ele geçirmek
olağanüstü bir hazine olur.
Bunun için yola çıktık.
CIA'e bir paravan hikâye lazımdı.
Milyarder Howard Hughes'a gittiler.
"Nükleer füzeli bir
Sovyet denizaltıyı kurtaracak bir gemi yap."
Howard Hughes "peki" der.
Denizaltı, beş kilometre derinlikte.
Düşüncesi bile duyulmamıştı,
böylesine iddialı bir görevi üstlenip
bir de gizlice yapacaklar.
Bu, bazı açılardan,
Ay'a gitmekten daha karmaşıktı.
CIA
GİZLİ
GERÇEK AJAN HİKÂYELERİ
AZORIAN PROJESİ
LANGLEY, VIRGINIA, ABD CIA GENEL MERKEZİ
CIA'e Haziran 1966'da katıldım.
İlk görevim,
Ulusal Fotoğraf Yorumlama Merkezi'ndeydi.
Bu konuda uzmanlaştım.
JOHN CARDWELL EMEKLİ CIA AJANI
Soğuk Savaş, esasen Sovyetler Birliği ile
Birleşik Devletler arasındaki rekabetti.
Esasen demokrasi, kapitalizm
ve sosyalizm arasındaki çatışma.
Soğuk Savaş sırasında
ABD, yabancı tehdide karşı "Nükleer Üçleme" isimli bir
strateji geliştirdi.
Üçleme; denizaltılar, denizaltıdan fırlatılan balistik füzeler
ve silah taşıyan uçaklardı.
Neyse ki kimse düğmeye basmadı ama çok gergin bir dönemdi.
ABD ve Sovyetler Birliği rutin olarak birbirlerini gözetliyorlardı.
Ana amaç, Sovyet denizaltıların faaliyetlerini izlemek,
yeteneklerini, rotalarını takip etmekti
çünkü olası bir nükleer ateşleme durumunda
onları izlemek önemliydi.
Dünya'nın neredeyse dörtte üçü suyla kaplıdır.
ABD'nin yeni iki eyaleti,
Alaska ve Hawaii, Büyük Okyanus'un ortasındadır.
Ve en önemlisi,
dünyanın en güçlü milletleri okyanus ve deniz kıyısındadır.
Bu küresel toprak ve su düzeni dev bir satranç tahtasına benzetilebilir.
Bir sürü strateji ve silah da taşları.
Sovyet donanma programı çok agresifti.
O zamanlar hem su üstü gemileri hem de denizaltılar inşa ediyorlardı.
Nükleer silahların gelişmesiyle
iki ülke de düşünmeye başladı,
"Nükleer savaş başlığı taşıyabilecek füzeleri nereye yerleştirebiliriz?"
Bu, Sovyetler Birliği'nde çok gizli bir programdı.
Ve şu soru hâlâ geçerliydi,
denizaltıdan fırlatılan bir füzenin nükleer kapasitesi neydi?
Bunu bilmiyorduk.
ST. PETERSBURG, SOVYETLER BİRLİĞİ
Ben Albay Igor Kurdin.
25 yıl boyunca Rus Denizaltı Filosu'nda görev yaptım.
Denizdeki savaşın ana unsurlarından birinin
nükleer balistik füzeli denizaltılar olduğu anlaşıldı.
Golf sınıfı denizaltılar çok başarılıydı.
Bu yüzden 24 tane yaptık.
Bu termonükleer bir birimdi.
Füze menzili 1.416 kilometre.
K-129 modernize edilmiş bir denizaltıydı.
Silahları arasında
üç balistik füze var
ve güçleri bir megatondan fazla.
Ve en önemlisi, modernleşmenin bir sonucu olarak,
füzelerin su altından atılabilmesiydi.
Hızlıca, 45 metre derinlikten
bir denizaltı, üç balistik füze atabilir.
Sovyetler Birliği ve Birleşik Devletler birbirlerinin
denizaltılarının yerini merak ediyordu.
Sovyetler Birliği, füzelerini su altından atıp
motorları tüplerde çalıştırıyordu
ve bunu çok tehlikeli bulduk.
PETROPAVLOVSK, SOVYETLER BİRLİĞİ 25 ŞUBAT 1968
K-129 denizaltısı Petropavlovsk'tan ayrılıp
ABD'nin batı kıyılarına ilerledi.
Görevi, devriye gezerek
ABD ile olası bir
nükleer çatışmada konuşlanmaktı.
K-129'un görevi,
birden fazla hedefe
ateş edebileceği bir bölgede kalmaktı.
Örneğin, San Francisco
ama aynı zamanda Amerikan topraklarındaki diğer hedefler de.
Askerî hedefler varsa,
K-129 menzilinde ne kadar çok hedef varsa
o kadar iyi.
Dr. Cherepanov'un oğluyum.
Binbaşı olan babam,
K-129 denizaltısının tıbbi hizmetlerinden sorumluydu.
O zaman 10 yaşındaydım.
Babamın bu göreve çıkmaması gerekiyordu.
Tesadüftü. Tesadüfen karar verildi.
Babam tüm mürettebatı tanıyordu.
Onun mürettebatı, onun komutanıydı.
Ben de çoğunu tanıyordum.
Bu görev son deniz yolculuğu olacaktı.
BÜYÜK OKYANUS ORTASI 179.57D, 40.06K
11 MART 1968
K-129 telsiz susturmuş ilerliyordu.
Ama rapor göndermesi gerekiyordu.
Belirli kontrol noktalarında.
K-129'dan kontrol anonsu gelmeyince
Donanma komutanlığı, özellikle Pasifik Filosu Komutanlığı,
arama botları ve uçaklar da dâhil bir arama operasyonu başlattı.
Denizaltıyı aramak için hemen uçak, denizaltı
ve su üstü gemileri göndermeye başladılar.
K-129'un yaklaşık yerini biliyor, tam konumunu bilmiyorlardı.
Arama devam etti. Maalesef sonuç alınamadı.
Denizaltının kaybı ile
mürettebattaki 98 kişinin ölümünü bildiren resmî bir açıklama yapılmadı.
Askerlik görevi sırasında öldükleri söylendi.
ABD istihbaratını harekete geçiren Sovyet aramasıydı.
Amerikalılar bunu kaçıramazdı ama iş denizaltıyı bulmaktı.
Bunun için ABD, su altı gözetleme sistemini kullandı.
Donanma ve Hava Kuvvetleri yürütüyordu,
Sovyet denizaltı hareket takibi için tasarlanmıştı.
Hava Kuvvetleri de bu sistemle Sovyet füzeleri izliyordu.
Kaza geçirdiğinde
çok güçlü bir ses imzası yarattı.
Bu, su altı gözlem ağı tarafından tespit edildi.
Dünya çapındaki bu ağımız
hem Büyük hem de Atlas Okyanusu'nda,
denizaltı hareketlerini izliyor.
ABD, bu verilerle
K-129'un kalıntılarını tam olarak tespit etti.
Donanmanın tepkisi,
özel olarak yapılandırılmış denizaltı USS Halibut'ı
tabandaki kalıntıyı fotoğraflamaya yolladı.
USS Halibut binlerce fotoğrafla döndü.
Fotoğraflar, K-129'un yerini
ve kurtarılabilir olduğunu gösteriyordu.
Aşağı bakan bir görüntü var mı, görmek istediler.
Açık füze tüplerinden birine doğru bakan,
füze ya da savaş başlığı var mı diye.
Aradıkları nesne yaklaşık olarak yüzeyin
beş kilometre altındaydı.
ÖZEL PROJELER OFİSİ
Görüntüleri görmeme izin verildi
çünkü görevim onları daha iyi görebilmekti.
Fotoğraflardan etkilendim.
İlk defa böyle bir şey görüyordum.
Gerçekten çok büyüleyiciydi.
Bununla ilgili bir rapor yazdım.
"Muhtemelen o tüpte bir füze var."
Çok hassastı.
Başkan'ın danışmanı Henry Kissinger
fotoğrafları görünce
"Üçüncü füzedeki nükleer başlığı istiyorum" der.
Başlangıçta, K-129'u kurtarmak için bir plan yapma görevi
ABD Donanması'na verildi.
Donanma, bir plan yaptı
ama bu plan olası bulunmadı.
Böylece, bu görev 1969'da CIA'e verildi.
Bir CIA subayı olan John Parangosky'ye
bunun için bir ekip kurması söylendi.
Program Yöneticisi dediğimiz kişi oldu.
Projeye de Azorian ismi verildi.
Azorian Projesi'nin amacı
K-129'un hedeflenen kısmını yükseltip
gemide olduğu düşünülen değerli eşyaları kurtarmaktı.
Nükleer başlıklar, füzeler ve kriptografik teçhizat gibi.
Nükleer silahları incelemek, daima ilk
ve en önemli istihbarat görevidir.
Elde edebilecekleri şeyler,
telsiz bağlantıları için gizli kodlar,
hızlı tepkili bir sistemin kullanımı.
Tüm gizli kodlar.
Bu gizli belge ve telgrafları okuyabilir,
özellikle denizaltılar hakkındaki
donanma taktiklerimiz hakkında iyi bir fikir edinebilirlerdi.
K-129 bir savaş gemisiydi.
Bir savaş gemisini kurtarmak uluslararası hukuka aykırı.
Çok riskli bir operasyondu.
LOS ANGELES, ABD KASIM 1969
ClA, Global Marine adlı bir şirkete gitti.
Global Marine, okyanus sondajı ile petrol arayan
gemiler inşa ediyor.
CIA'in amacı K-129'u ele geçirmekti.
Bunun için yüzlerce, binlerce insan
ve devasa bir teknolojinin geliştirilmesi gerekiyordu.
Böylece, CIA'in 1969'ta seçtiği paravan hikâye,
bu girişimi ortalık yerde saklayarak
derin deniz madenciliği süsü vermekti.
Paravan olarak da CIA, Howard Hughes'u seçti.
Amerikan istihbarat teşkilatıyla önceden bir ilişkisi var.
Yıllarca savunma girişimcisiydi
ama gizliliği kaldırılmış belgelere göre
yurt dışında çalışan CIA çalışanlarına koruma da sağlamış.
Düşünceye göre, sadece bir eksantrik olan Howard Hughes
buna kalkışacak kadar çılgındı,
o zaman var olmayan derin deniz madenciliğine.
Anında reklam oldu.
Gazete manşetleri vardı.
"Howard Hughes okyanus madenciliğine başladı."
Şahane.
Harika bir paravan hikâyeydi ve işe yaradı.
Başlangıcından sonuna, 1970'den 1975'e
Glomar Explorer'da çalıştım.
Bir meydan okumaydı. Mühendisler zorluk sever,
bu yüzden ben de katılmak için sabırsızlanıyordum.
Bir gemi yaptık. Boyu 182 metre,
ağırlığı 63.000 tondu.
Gemi inşasından başka çok şey vardı.
Bir yakalama aracı yapılmalıydı.
Yakalama aracında kullanılan malzemenin
yeterince güçlü olduğundan emin olmalılardı.
Metalürjide, bir şeyin bükülme yeteneği ile sınırdaki gücü
arasında bir denge vardır.
Asıl aksiyon güverte altındaydı,
devasa bir su altı deliği vardı.
Yakalama aracını barındırıyordu.
Denizaltıyı almak için beş kilometre inmeye tasarlanmıştı.
Muhtemelen denizaltı kurtarıldığında onu barındıracaktı.
Gemi tamamlanınca
Philadelphia'dan ayrılıp aşağı inmek zorunda kaldı.
Macellan Boğazı'ndan geçip
ana limanı Long Beach'e gitti.
E RIHTIMI, LONG BEACH, KALİFORNİYA, ABD 30 EYLÜL 1973
Gemi Pennsylvania'dan Long Beach'e geldi.
Tuhaftır, Hughes'un deniz uçağının yanındaki rıhtım.
Çok mantıklıydı.
Howard Hughes birçok nedenden dolayı seçildi.
Şirketi Hughes Tool özel bir şirketti.
Hesap verecek hissedar yoktu,
Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu raporu yoktu.
Mükemmel bir kara kutuydu.
Ama bir gece Hughes'un Los Angeles'taki bir deposuna hırsız girmiş.
Hırsızlar binlerce dolar değerinde değerli eşya çalmış
ama çoğunlukla kâğıt.
O belgelerde bir not vardı.
1970'te Hughes'un bir yaveri yazmıştı.
Hughes'a bu notta açıkladığı şey,
CIA, bir Sovyet denizaltıyı çıkarmak için Hughes'u arıyor
ve CIA'in Hughes'tan ne istediğini açıklayıp
operasyonu anlatıp Hughes'un onayını istemesiydi.
CIA ve Colby, nottan huzursuzdu
çünkü bulunmadığı sürece
proje ve sırları açığa çıkacaktı.
BÜYÜK OKYANUS'UN KUZEYİ 179.57D, 40.06N
Hedefin konumu Büyük Okyanus'un kuzeyiydi.
Operasyonun zamanı, yılın okyanusun en sakin olduğu
zaman olmalıydı.
Glomar Explorer bölgeye ulaşır ulaşmaz
Sovyetler anında şüphelendi.
Bir gemi gönderdiler.
Çok sisliydi.
Hiçbir şey göremiyorduk ve sis incelince
çok güzel beyaz bir gemi gördük,
bir sürü radomu vardı.
Rus gemisi olan Chasma olarak saptadık
ve açıkça bizimle konumunu koruyordu.
Geminin arkasındaki kapıları açtılar,
küçük bir helikopter çıktı.
Glomar Explorer'ın helikopter pisti vardı.
İstenen son şey Sovyet helikopterinin inmesiydi.
Hemen kutu, teçhizat ve bulabildiklerini alıp
helikopter güvertesini doldurdular,
böylece Sovyet helikopteri inemezdi.
Gemi çoğunlukla silahsızdı,
refakatsizdi ve Büyük Okyanus ortasında tek başınaydı.
Görünüşte ticari bir gemi.
Etrafta dolaşan Sovyet gemileri nedeniyle
mürettebatın çoğu savunmasız hissediyordu.
Bir endişe, Sovyetlerin öngörülemez olmasıydı.
Özellikle bazı gemi operatörleri,
bir karar alıp
"yanlışlıkla" gemiye vurabilirdi.
Sovyetler Birliği gemiyle çok ilgileniyordu.
Paravan, madencilik gemisiydi.
Bu yüzden öyle olduğunu varsayıp
bir tehdit olarak görmezlerdi.
Vardıkları sonuca göre Glomar Explorer
derin deniz sondajı yapıp
fosil veya ham petrol çıkarmaya çalışıyordu.
Komutaya bildirip o bölgeden hızla ayrıldılar.
Rusların anladığını düşünmüyorduk.
Madencilik görüntüsü işe yaramış gibiydi.
Sonra bir römorkör geldi.
Rus Donanması'na aitti.
Ayağımıza dolanıp bizi taciz etmek dışında
bir tehdit gibi görünmüyordu.
Sonra birkaç günde bir gelip
iyice yaklaşıp ne yapıyoruz diye baktılar.
Onlar park edene dek kapağı açıp ekipmanı indirmedik.
Biz aşağı inerken onlar da etrafımızda takıldı.
Clementine adlı kıskaçta
kameralar ve ışıklar vardı,
böylece neler olduğunu tam olarak izleyebiliyorlardı.
Clementine aşağı iner.
İnsanlar başaracaklarından umutluydu.
Denizaltıyı almaya gittiğimizde
her şey yolundaydı.
Kıskaç, denizaltının altına girdi.
Taban, beklediklerinden daha sertti.
Sonra bizi arayıp
yüzeye çıkarmak için kontrolü ele almamızı söylediler.
Endişe yüksek seviyedeydi.
"Denizaltıyı gemiye alınca ne olacak?"
Asıl soru radyasyondu.
Denizaltıda üç nükleer füze,
iki nükleer torpido vardı.
Birkaç yıldır beş kilometre derinlikte basınç altındaydılar,
tuzlu su da cabası.
Bu ortamın nükleer başlık üzerindeki etkisi neydi?
Kimse bilmiyordu
çünkü Sovyet nükleer başlıkları hakkında bilgimiz azdı.
Gemide insanlar arasında
yıkım ve imha uzmanları vardı.
Ele geçirilen muhtemel silahların patlamadığından
emin olmak için eğitilmişlerdi.
Bir sabah yemekhanedeydik.
Ekibimle toplantı yaparken bir sallantı hissettim,
küçük bir deprem
ya da bir filika çarpmış gibi.
Bir şeyler ters gitmişti, hemen anladık.
Ağır yük kontrol odasına gittim. "Sorun yok" dediler.
Sonra biri fark edip "Bunlar eski görüntü" dedi.
Yenile düğmesine basınca fark ettiler.
"Denizaltının bir kısmı kopmuş."
Yakalama aracında 12 kamera vardı ve sinyal çoğaltması vardı.
Üzerinde kalan ağırlığı okuyabildik,
yaklaşık bin ton kaybetmiştik.
Denizaltının istediğimiz büyük kısmını kaybettik.
Füzelerin olduğu kısmı.
Yine de pruvanın 12 metrelik bir kısmı vardı.
tüpü çekmeye devam ettik.
Sonra Rus donanma gemisi
üç kez düdük çaldı,
bu da denizcilikte vedadır ve yelken açtı.
Glomar Explorer'a çektikleri şey 11,5 metreydi.
Kissinger'ın istediği balistik füze
denizaltının kalanıyla
okyanus dibine düşmüştü.
Aynı anda hem başarı hem de başarısızlık.
Denizaltıda olan,
Amerikan uzmanların inandığı bilginin
gizliliği kaldırıldı.
Buldukları şey ise hâlâ gizli.
Her şeyi parçalayıp kategorize etmek
ve kurutmak için eğitim almıştık.
Altı cesedin parçalarını buldular.
Bu cesetler alınıp
denizaltıdan çıkarıldı,
denizde cenazeyle Glomar Explorer'ın olduğu yere gömüldüler.
BÜYÜK OKYANUS 4 EYLÜL 1974
Bu tören, şu kişileri onurlandırmak için yapılıyor; Viktor Lokhov,
Vadim Kostyushko, Valentin Nosachev
ve diğer üç kimliği belirsiz Sovyet mürettebat.
Mart 1968'de Büyük Okyanus'un kuzeyinde öldüler.
CIA, defin işlemini
Cenevre Sözleşmeleri'ne uygun olarak
ve saygılı bir şekilde
Sovyet sorgulaması ihtimaline karşı yaptı
çünkü bu çok riskli bir operasyondu.
Bu yüzden saygılı bir defin
ve sözleşmelere uyulması
Sovyet endişelerine cevap verecekti.
Evet, videoyu izledim.
Pişman olduğum tek şey
Amerikalı denizcilerin yapmasıydı.
E RIHTIMI, LONG BEACH, KALİFORNİYA, ABD 21 EYLÜL 1974
Denizaltının üçte birinin üzerindeki çalışma hemen başladı.
Bu büyüklük ve türdeki gizli bir operasyonun ardından
hep "Değdi mi?" diye sorulur.
"Değerli bir şey kazandık mı?"
Azorian Operasyonu'nun sonucu kesinlikle
Amerikan filosu için çok önemliydi.
Rus denizaltı teknolojisini
keşfetmelerine yardımı olmuştur.
Glomar Explorer, Amerika'ya döner dönmez
CIA, Glomar Explorer'la geri dönme planlarına başladı.
Denizaltının kopan kısmını ele geçirip
üçüncü füzenin nükleer başlığını alacaklardı.
Proje hemen başladı.
Okyanus tabanının fotoğraflarını çektiler,
denizaltının o kısmının nasıl göründüğünü.
Programlar yazıldı..
Çok başarılı bir görev olacaktı,
herkes düşen parçanın peşinden gitmeye hevesliydi.
Matador adı verildi.
Maliyet öyle yüksekti ki,
teşkilat onay için Henry Kissenger'a gitti,
proje devam edecek mi diye.
Bay Kissinger bunu tekrar onaylayarak
"Evet, bizce bu proje bu maliyete değer." dedi.
Ancak Şubat 1975'in başlarında,
LA Times gazetesi, Hughes ve CIA bağlantısı hakkında bir hikâye sızdırdı
ve batık denizaltının peşinde olduklarını açıkladı.
Büyük haber olmasının nedeni aylar önce,
Los Angeles'ta Hughes'a ait bir depoya giren hırsızdı.
O soruşturma sızıyor
ve Şubat 1975'te
Los Angeles Times'dan iki uzman muhabir
projenin ilk çarpıtılmış hikâyesini yayımladı.
CIA, basını susturabilirse
ABD operasyona devam edebilir umudu vardı.
Seymour Hersh'ün güvenilir yazısı,
19 Mayıs'ta New York Times'ın ön sayfasında yayınlandı.
Operasyon tamamen ifşa olmuştu.
Bu olur olmaz,
o gazetenin bayilere ulaşmasından sonraki 10 günde,
Sovyetler, Glomar'ın çalıştığı yere bir gemi yerleştirdi.
Kimsenin geri gelmediğinden emin olmak için dolanıyordu.
Başkan Ford "Tamam" dedi.
"Buna dayanarak, geri dönmeyeceğiz."
Dönmedik de.
Bu yüzden, böyle sona erdi.
Azorian Projesi'yle ilgili hâlâ birçok gizem var.
Bilmediklerimiz.
Bunlardan biri, ABD'nin ne çıkardığı
ve bu bilgi hâlâ gizli.
Bu konuda en iyi kaynak,
William Colby'nin anılarının Fransızca baskısı.
CIA sansürü değmeden basılmıştı.
Buna göre,
ABD, denizaltının tamamını çıkaramamıştı.
Büyük Okyanus'un dibinde üç nükleer füze savaş başlığı var.
Bir tanesi sağlam.
Geri giden oldu mu? Hayır.
CIA bu konuda asla yorum yapmaz.
Sırların en büyüğüydü.
Azorian Projesi'yle ilgili
bilgi taleplerine verilen cevap
ne onay ne de ret idi.
Ve "ne onayla ne de reddet"
bugün kültürümüzün bir parçası.
Azorian Projesi'nin en önemli miraslarından biri
"Glomar Cevabı" olarak tanınmaya başlandı
ve ABD hükûmeti yıllardır kullanıyor.
CIA hesabından atılan ilk tweet, şaka gibi,
"Bunun ilk tweet'imiz olduğunu ne onaylayabiliriz ne de reddedebiliriz."
K-129'a ne olduğuna dair birçok teori var.
İşler ters gitti, biri gemide bir nükleer cihaz patlatmaya çalıştı
ama bildiğimiz şey,
bir tür iç patlamaya maruz kalıp battığı.
En gerçekçi versiyonu,
bana bir Amerikan
su üstü gemisi subayı anlattı.
Periskop altındaki K-129
bir su altı dizel operasyonu için sığ derinlikteydi
ve bir Amerikan destroyer gemisi ona kasten vurdu.
Denizaltının imhası o kadar hızlıydı ki,
acil durum sinyali göndermeye zaman olmadı.
Çoğu eleştirmen Azorian'ın skandal olduğunu düşünüyordu.
Maliyeti yüksekti.
Kesin tutar, bugün hâlâ gizli bilgi.
Tahminler yaklaşık 350 milyon dolar ve üstü
ve o zamanlar bu büyük bir rakamdı.
İstihbarat tarihindeki en pahalı Amerikan toplama çabalarından,
yani maliyet faktörü de var.
Ama diğer şey hedefin kendisiyle ilgili.
1975 yılında K-129
zaten eski bir gemiydi.
Tarihî bir kalıntıydı
ve çoğu kişi yatırım akıllıca mı diye sorguladı.
Glomar Explorer Azorian Projesi başarısız mıydı?
Hayır, başarısızlık değildi.
Başardık.
Başarılı oldu mu?
Kısmen.
Nükleer savaş başlığını ele geçiremedi.
Glomar Explorer, 20 yıl boyunca Kaliforniya, Suisun Bay'de
faal olmadan yattı.
Gemi artık eskidi ve miadı doldu, hurdaya satıldı.
Gitti.
İnsanların Glomar Explorer'ı Ay'a gitmeye benzettiğini duydum
ve bence
bu da oldukça harika.
Kesinlikle zorluklar vardı.
Onları kıyaslayamam.
Şahsen işin içinde olduğumdan dolayı olduğunu düşünmek hoş olurdu.
Ama egom beni frenliyor.
GERÇEK AJAN HİKÂYELERİ
Alt yazı çevirmeni: Pınar Aslan